هندوانه

هندوانه
طبقه‌بندی علمی
فرمانرو: گیاه
(طبقه‌بندی‌نشده): گیاهان گلدار
(طبقه‌بندی‌نشده): دولپه‌ای‌های نو
(طبقه‌بندی‌نشده): رزیدها
راسته: کدوسانان
تیره: کدوییان
سرده: سیترولوس
گونه: C. lanatus
نام علمی
Citrullus lanatus
تونب، ماتسوم ،ناکای
محصول هندوانه در سال ۲۰۰۵

هندوانه (نام علمی: Citrullus lanatus) نوعی بوته و میوه از تیره کدوییان و دسته صیفی جات است که در جالیز رشد می‌کند. منشأ آن آفریقای جنوبی است. گیاهی بزرگ و پهن یک ساله و یک پایه است با ساقه خزنده و برگ‌های پهن و کرک‌دار با بریدگی‌های عمیق و گلهای سفید یا زرد دارد. آنرا به خاطر میوه درشت خوردنی‌اش می‌کارند، که نوع خاصی از سته با پوستی ضخیم و بدون هیچ تقسیم‌بندی است. پوست ضخیم صاف سبزرنگ و معمولاً راه‌راه‌هایی به رنگ سبزتیره یا نقاط زردرنگ دارد. گوشت آن شیرین و آبدار معمولاً برنگ قرمز پررنگ یا صورتی است. گاهی‌اوقات هم گوشت آن برنگ نارنجی، زرد یا سفید است. دانه‌های زیادی دارد که ممکن است سفید و نرم ویا برنگ سیاه و سخت باشند.

تلاشهای قابل توجهی برای تولید انواع مقاوم به بیماری و انواع بی‌دانه با دانه‌های سفید قابل هضم صورت گرفته است. بسیاری از ارقام هستند که می‌توانند ۱۰۰ روز بعد از کاشت میوه کامل تولید کنند. میوه را می‌توان خام خورد یا ترشی انداخت و یا پوست آنرا پخت.

تاریخچه

عقیده بر این است که هندوانه از جنوب آفریقا منشأ گرفته و در آنجا به صورت خودرو رشد می‌کرده است. در آنجا به ماکزیمم تنوع ژنتیکی با اشکال شیرین، بیمزه و تلخ می‌رسد. در قرن نوزدهم آلفونس پیرام دو کاندول هندوانه را بومی آفریقای استوایی در نظر گرفت. اغلب هندوانه ابوجهل را به عنوان جد وحشی هندوانه در نظر می‌گیرند و این گیاه هم اکنون بومی شمال و غرب آفریقا است. بهرحال، براساس پژوهشهای صورت گرفته در کلروپلاست دی‌ان‌ای پیشنهاد شده است که هندوانه کاشتنی و خودرو به طور جداگانه‌ای از جد مشترک احتمالاً از سیترولوس اسیرهوسوس در نامیبیا منشعب شده‌اند.

هندوانه وحشی در استرالیا

مدارکی از کاشت آن در نیل از پیش از هزاره دوم (پیش از میلاد) یافت شده است. دانه‌های هندوانه در محل دودمان دوازدهم مصر و در مقبره فرعون توت‌عنخ‌آمون یافت شده است.

در قرن هفتم هندوانه در هندوستان کاشته شد، و تا قرن دهم به چین رسیده بود، که الان تنها بزرگترین تولیدکنندهٔ هندوانه جهان است. مردم مور این میوه را به اروپا معرفی کردند و مدارکی هست که نشان می‌دهد هندوانه نخستین بار در در سال ۹۶۱ در کوردوبا و همچنین در سال ۱۱۵۸ در سویل واقع در اندلس کاشته شده است. سپس، از اروپای جنوبی به طرف شمال گسترده شد، شاید دمای تابستان پیشرفتش را محدود کرد و نتوانست محصول خوبی بدهد. هندوانه در سال ۱۶۰۰ در کتابچه گیاهان اروپا ظاهر شد، و در قرن هفدهم به طور گسترده‌ای در اروپا به عنوان محصول کوچک باغی کشت داده شد.

کلونی‌های اروپایی و بردگانی که از آفریقا آمده بودند هندوانه را به بر جدید معرفی کردند. در سال ۱۵۷۶ ساکنان اسپانیایی آن را در فلوریدا کاشتند؛ و در سال ۱۶۲۹ در ماساچوست کاشته شد و در سال ۱۶۵۰ در پرو، برزیل و پاناما مانند بسیاری از کلونی‌های بریتانیایی و هلندی کاشته شد. همان زمان‌ها، بومیان آمریکا این محصول را در دره می‌سی‌سی‌پی و فلوریدا می‌کاشتند. زمان معرفی توسط کاشفانی مانند کاپیتان جیمز کوک، هندوانه خیلی زود در هاوایی و دیگر جزایر پاسیفیک پذیرفته شد.

توصیف

گل هندوانه
گلهای نر و ماده هندوانه

هندوانه گیاهی پایا است که ساقه‌های آن دراز، نازک و خزنده و مقطع پنج ضلعی یا (پنج طرفه) و به طول بیش از ۳ متر هستند. ساقه‌های جوان پر از کرک‌هایی به رنگ قهوه‌ای متمایل به زرد هستند که هنگام رشد کامل گیاه از بین می‌روند. از ساقه اصلی ساقه‌های فرعی منشعب می‌شوند برگهای هندوانه دارای دمبرگ طویل، متناوب، بزرگ، قلبی شکل و بریدگیهای عمیق و به رنگ سبز خاکستری و با دمبرگ طویل و بدون گوشوارک است، و زمانی که مسنتر شدن سفت و خشن می‌شوند. گیاه پیچک‌وار منشعب می‌شود.

بهبود انواع

رقم قدیمی هندوانه همان‌طور که در نقاشی قرن هفدهمی، رنگ روغن روی بوم، اثر جووانی استانکی به تصویر کشیده شده است.

چارلز فردریک آندروس کشاورزی در وزارت کشاورزی ایالات متحده آمریکا در آزمایشگاه پرورش و اصلاح نژاد سبزیجات در چارلستون، کارولینای جنوبی به فکر تولید هندوانه‌های مقاوم در برابر بیماری و پژمردگی افتاد.نتیجه کار او در سال ۱۹۵۴ «هندوانه خاکستری چارلستون» بود. شکل مستطیلی و پوست سخت آن کار بسته‌بندی و حمل و نقل آن را آسان می‌کرد. انطباق‌پذیری آن به این معنا بود که می‌توانست در ناحیه جغرافیایی وسیعی رشد کند. محصول زیادی می‌داد و در برابر بیشتر بیماریهای جدی هندوانه مثل:زغالک و پژمردگی فوزاریم مقاوم بود. دیگران هم روی تولید انواع مقاوم در برابر بیماری کار می‌کردند؛ در سال ۱۹۶۳ جی.ام. کرال در دانشگاه فلوریدا «جوبیلی» و سال بعد سی.وی. هال دانشگاه ایالتی کانزاس «کریمسان سوییت» را تولید کردند. این هندوانه‌ها دیگر به طور وسیع کشت نمی‌شوند، ولی هندوانه‌های حاصل از آنها گونه‌های دورگه‌ای را ایجاد کرد که محصول بیشتر، کیفیت پوست بهتر و ظاهر جذابتری داشتند. هدف دیگر پرورش‌دهندگان گیاه از بین بردن دانه‌هایی بود که روی گوشت هندوانه پخش شده‌اند. این هدف با استفاده از انواع تریپلوئید حاصل شده است، اما این هندوانه‌ها عقیم هستند و هزینه تولید بذر از آمیزش یک والد تتراپلوئیدی با یک والد عادی دیپلوئیدی بالا است.

امروزه، کشاورزان تقریباً ۴۴ ایالت در ایالات متحده آمریکا هندوانه را برای تجارت تولید می‌کنند. ایالتهای جورجیا، فلوریدا، تگزاس، کالیفرنیا، و آریزونا بزرگترین تولیدکنندگان هندوانه آمریکا هستند. این میوه رایج اغلب چنان بزرگ است که میوه‌فروش‌ها اغلب نصف یا یکی چهارم آن را می‌فروشند. انواع کوچکتر و کروی‌تر هم نوعی که گوشت قرمز دارند و هم نوعی که گوشت زرد دارد گاهی اوقات «آیس‌باکس ملون» نامیده می‌شوند. وزن بزرگترین هندوانه دنیا که در سال ۲۰۱۳ در تنسی رشد کرده بود ۱۵۹ کیلوگرم بود.

کشت

هندوانه بی‌دانه

هندوانه گیاهی گرمسیری یا نیمه گرمسیری هست و برای رشد به دمای بالای ۲۵ درجه سانتیگراد نیاز دارد. در مقیاس باغ، دانه‌ها معمولاً در گلدانهایی دارای پوشش کاشته می‌شوند و به زمین خوب زهکشی شده با pH بین ۵٫۵ و ۷ و سطوح متوسط نیتروژن منتقل می‌شوند.

شته، مگس خربزه و کرم لوله‌ای ریشه‌گرهی به این محصول حمله می‌کنند؛ و اگر سطح رطوبت بالا باشد گیاه مستعد بیماریهای گیاهی مثل سفیدک پودری و ویروس موزائیک می‌گردند. در ژاپن و دیگر بخش‌های خاور دور اغلب انواعی رشد می‌کنند که به پژمردگی فوزاریومی حساس هستند، و ممکن است آنها روی ساقه‌های زیرزمینی مقاوم در برابر بیماری پیوند زده شوند.

وزارت کشاورزی ایالات متحده در کاشت تجاری برای گرده‌افشانی انواع دانه‌دار هندوانه در هر هکتار داشتن حداقل یک کندو را پیشنهاد کرده است. برای اینکه انواع بی‌دانه گرده بی‌حاصل دارند، ردیفی از انواع گرده‌افشان با گرده‌های قابل دوام هم باید کنار آنها کشت شود. از آنجا که تهیه گرده‌های قابل دوام کاهش یافته است، و در تولید ارقام بی‌دانه گرده‌افشانی امری بسیار مشکل است، تعداد پیشنهادی کندوها، یا تراکم گرده‌افشان، برای هر هکتار به سه عدد افزایش می‌یابد. هندوانه دوره رشد طولانی‌تری نسبت به دیگر ملون‌ها دارد و اغلب از زمان نشا تا رسیدن میوه ۸۵ روز یا بیشتر طول می‌کشد.

هندوانه مکعبی شکل

کشاورزان منطقه زنتسوجی، کاگاوا ژاپن با قرار دادن میوه‌ها در جعبه‌هایی فلزی و شیشه‌ای و مجبور کردن آنها به گرفتن شکل جعبه، روشی را برای تولید هندوانه‌هایی به شکل مکعب پیدا کردند. مکعب شکل بودن در اصل برای ساده کردن جمع‌آوری و انبار کردن هندوانه‌ها طراحی شد. اما قیمت هندوانه‌های مکعبی‌شکل اغلب دو برابر هندوانه‌های معمولی است، بیشترین دلیل تقاضا برای هندوانه‌های مکعبی‌شکل به دلیل تازگی آنهاست. این هندوانه‌های شکل‌دار اغلب پیش از رسیدن کامل چیده می‌شوند؛ به خاطر اینکه آنها به جای شیرین بودن تلخ هستند، میوه‌های شکل‌دار اغلب به عنوان میوه تزیینی و نه خوراکی در نظر گرفته می‌شوند. هندوانه‌های هرمی‌شکل هم پرورش یافته‌اند و امکان پرورش هندوانه‌های هر چندوجهی هم وجود دارد.

ارقام

هندوانه با گوشت زرد
هندوانه با پوستی برنگ سبز روشن و راه راه‌هایی برنگ سبز تیره
هندوانه با پوست سیاه، هندوستان

بیش از ۱۲۰۰ رقم هندوانه وجود دارد که از نظر وزن از کمتر از یک کیلو تا بیش از ۹۰ کیلوگرم متفاوت هستند، گوشت آنها می‌تواند به رنگ قرمز، صورتی، نارنجی، زرد یا سفید باشد.

  • «کارولینا کراس» سنگین‌ترین رقم هندوانه حال حاضر جهان را به وزن ۱۵۹ کیلوگرم تولید کرد.این هندوانه پوست سبز، گوشت قرمز دارد و معمولاً میوه‌ای بین ۲۹ تا ۶۸ کیلوگرم تولید می‌کند و از لحظه کاشت تا برداشت آن ۹۰ روز طول می‌کشد.
  • رقم «گلدن مایگت» زمان رسیدن پوست طلایی و گوشت صورتی دارد و از زمان کاشت تا برداشت آن ۷۰ روز طول می‌کشد.
  • رقم «اورنجگلو» گوشت بسیار شیرین نارنجی دارد و میوه‌ای بزرگ و کشیده به وزن ۹ الی ۱۴ کیلوگرم است. این هندوانه پوستی برنگ سبز روشن و راه راه‌هایی ناهموار و برنگ سبز تیره دارد. واز زمان کاشت تا برداشت آن ۹۰ الی ۱۰۰ روز طول می‌کشد.
هندوانه رقم «ماه و ستارگان»
  • رقم «ماه و ستارگان» در سال ۱۹۲۶ تولید شد. پوست آن زرشکی/ سیاه است و دایره‌های ریز زیادی برنگ زرد (ستارگان) و یک یا دو دایره زرد بزرگتر (ماه) دارد. وزن آن ۹ الی ۲۳ کیلوگرم است. گوشت آن صورتی یا قرمز است و دانه‌هایی برنگ قهوه‌ای دارد. شاخ و برگ آن هم خال خال است. زمان کاشت تا برداشت آن ۹۰ روز طول می‌کشد.
  • رقم «کرم ساسکاچوان» میوه‌های گرد و کوچکی به قطر حدوداً ۲۵ سانتیمتر دارد. پوستی نازک، سبک با راه‌راهی برنگ سبز تیره و گوشت شیرین سفیدرنگ با دانه‌هایی سیاه رنگ دارد و در هوای سرد به خوبی رشد می‌کند. این رقم اولین بار توسط مهاجران روسی به ساسکاچوان کانادا آورده شد. زمان کاشت تا برداشت آن ۸۰ الی ۸۵ روز طول می‌کشد.
هندوانه با پوست سیاه
  • رقم ملیتوپول میوه کوچک و گردی به قطر تقریباً ۲۸ الی ۳۰ سانتیمتر دارد. این رقم زود می‌رسد و از آستراخان روسیه، که به خاطر کشت هندوانه شناخته شده است، نشات می‌گیرد. دیده شده است که فروشندگان هندوانه‌های ملیتوپول را در تابستان در مسکو تا ارتفاع بالایی روی هم جمع چیده‌اند. از زمان کاشت تا برداشت این رقم حدود ۹۵ روز طول می‌کشد.
  • رقم «دنسوکه» میوه گردی با وزنی بیش از ۱۱ کیلوگرم دارد. پوست آن برنگ سیاه است و راه‌راه یا خال ندارد؛ و فقط در جزیره هوکایدو ژاپن رشد می‌کند، در آنجا هر سال بیش از ۱۰۰۰۰ هندوانه تولید می‌شود. در ماه ژوئن سال ۲۰۰۸، یکی از هندوانه‌هایی که اول برداشت شده بود در یک مزایده به قیمت ۶۵۰۰۰۰ ین (۶۳۰۰ دلار آمریکا) فروخته شد که گرانترین هندوانه‌ای بود که تاکنون فروخته شده است. متوسط قیمت فروش معمولاً حدود ۲۵۰۰۰ ین (۲۵۰ دلار) است.
  • بسیاری از ارقام به خاطر پوست نازک‌شان دیگر به طور تجاری کشت نمی‌شوند، بلکه ممکن است باغبانان خانگی و بویژه شرکت‌های تولید دانه آنها را به خاطر دانه‌هایشان بکارند. پوست نازک آنها پوست کندن آنها را راحت می‌کند؛ و تعدادی از ارقام قدیمی برای استفاده از دانه آنها عبارتند از: «تام واتسون»، «جورجیارتل‌اسنیک» و «بلک دایموند».

ارقام ایرانی

مهمترین ارقام موجود هندوانه در ایران عبارتند از:

  • قرق
  • خانمی
  • شریف‌آباد
  • محبوبی
  • پوست سفید همدان

ارقام خارجی ( بیشتر انواع آمریکایی) هندوانه که کشت بعضی از آنها در ایران نتایج خوبی داشته عبارتند از:

  • چهار لستون گری (در ایران معروف به هندوانه مهندسی)
  • بلاک دایموند
  • دیکیس کوئین
  • فرفاکس
  • چیلیان بلاک

تولید

پنج تولیدکننده برتر هندوانه در جهان در سال ۲۰۱۲ (بر حسب میلیون تن)
 چین ۷۰٬۰۰۰٬۰۰۰
 ترکیه ۴٬۰۴۴٬۱۸۴
 ایران ۳٬۸۰۰٬۰۰۰
 برزیل ۲٬۰۷۹٬۵۴۷
 مصر ۱٬۸۷۴٬۷۱۰
 جمع جهانی ۹۵٬۲۱۱٬۴۳۲
منبع: UN FAOSTAT

در سال ۲۰۱۴، تولید جهانی هندوانه ۱۱۱ میلیون تن بود. چین با تولید ۶۷٪ کل تولید رتبه اول را در جهان داشت. رتبه‌های بعدی را با کمتر از ۴٪ تولید جهان ترکیه، ایران، برزیل و مصر داشتند.

تولید هندوانه در ایران

ایران در تولید هندوانه در جهان رتبه چهارم را داشته و سالانه بیش از دو میلیون و ۰۰ ۳هزار تن هندوانه تولید می‌کند.

این محصول در بهار در شهرهای جیرفت و کهنوج، میناب، ایرانشهر و دزفول، در تابستان در ورامین، سمنان، مشهد، اصفهان، همدان، تبریز، میاندوآب، در پاییز در دزفول و زمستان در میناب، جیرفت و کهنوج تولید می‌گردد.

هندوانه تولید شده در ایران به کشورهایی مانند عراق، ترکیه، امارات، کویت و بحرین صادر می‌گردد.

زیان‌آور بودن تولید هندوانه

در زمانی که ایران دچار کم‌آبی است، این آب کم برای تولیدات کشاورزی و صنعتی مصرف می‌شود. هندوانه یکی از محصولات پرآب محسوب می‌شود و برای تولید یک کیلو هندوانه به طور میانگین به ۰۰ ۳ کیلو آب نیاز است؛ و چون ایران در تولید هندوانه در جهان رتبه چهارم را دارد و سالانه تقریباً ۱۰۰ هزار تن هندوانه صادر می‌کند بنابراین بیش از ۵۰ میلیارد متر مکعب آب به خارج صادر می‌شود که قیمت آن در نظر گرفته نمی‌شود و تولید هندوانه به زیان مملکت است.

هندوانه در شب یلدا

نوشتار اصلی: شب یلدا

شب یلدا از قدیمی‌ترین مناسبتهایی است، که در ایران، افغانستان، تاجیکستان و ازبکستان جشن گرفته می‌شود.

دربارهٔ شب یلدا دو روایت وجود دارد:

۱. در این شب مهر یا میترا به دنیا برمی‌گردد.

۲. در شب یلدا پیامبری زاده می‌شود. (ذبیح بهروز بنیانگذار این عقیده بوده است)

در هر دو روایت، براساس آدابی که در شرق مدیترانه بسیار رایج بوده شب یلدا شب تولد مهر است؛ و به همین دلیل در شب یلدا معمولاً خانواده‌ها دور هم جمع می‌شوند و سفره‌ای را پهن کرده و تولد مهر را جشن می‌گیرند. در این سفره خوردنی‌های مختلف می‌گذارند که مهمترین آنها انار و هندوانه است.

استفاده

ارزش خوراکی

هندوانه (خام) - بدون پوست
مواد مغذی در هر ۱۰۰ گرم (۳٫۵ اونس)
انرژی ۱۲۷ کیلوژول (۳۰ کیلوکالری)
کربوهیدرات‌ها ۷٫۵۵ g
قندها ۶٫۲ g
فیبر ۰٫۴ g
چربی ۰٫۱۵ g
پروتئین ۰٫۶۱ g
آب ۹۱٫۴۵ g
ویتامین آی معادل ۲۸ میکروگرم (۳٪)
تیامین (ویتامین ب۱) ۰٫۰۳۳ میلی‌گرم (۳٪)
ریبوفلاوین (ویتامین ب۲) ۰٫۰۲۱ میلی‌گرم (۱٪)
نیاسین (ویتامین ب۳) ۰٫۱۷۸ میلی‌گرم (۱٪)
پانتوتنیک اسید (ویتامین ب۵) ۰٫۲۲۱ میلی‌گرم (۴٪)
ویتامین ب۶ ۰٫۰۴۵ میلی‌گرم (۳٪)
اسید فولیک (ویتامین ب۹) ۳ میکروگرم (۱٪)
ویتامین C ۸٫۱ میلی‌گرم (۱۴٪)
کلسیم ۷ میلی‌گرم (۱٪)
آهن ۰٫۲۴ میلی‌گرم (۲٪)
منیزیم ۱۰ میلی‌گرم (۳٪)
فسفر ۱۱ میلی‌گرم (۲٪)
پتاسیم ۱۱۲ میلی‌گرم (۲٪)
روی ۰٫۱۰ میلی‌گرم (۱٪)
درصدها نسبی‌اند
منبع: پایگاه اطلاعاتی مواد غذایی آمریکا

فرد با مصرف هر ۱۰۰ گرم هندوانه ۳۰ کالری و مقدار کمی مواد غذایی ضروری بدست می‌آورد (جدول). فقط ویتامین ث آن به مقدار قابل ملاحظه‌ای ۱۰ درصد مقدار مورد نیاز روزانه است (جدول). هندوانه ۹۱٪ از آب ،۶٪ قند و مقدار کمی چربی تشکیل شده است (جدول).

غذا

پوست هندوانه هم قابل خوردن است، اما بیشتر مردم به خاطر داشتن مزه نامطلوب از خوردن آن خودداری می‌کنند. از آنها برای درست کردن ترشی استفاده می‌شود، گاهی اوقات در ایالت‌های جنوبی آمریکا پوست هندوانه را می‌خورند، و خیلی کم در جاهایی پوست را در روغن تفت داده یا به عنوان سبزی در خورش می‌ریزند.

اسید آمینه سیترولین در پوست هندوانه تولید می‌شود.

گوشت هندوانه کاروتنوئید از جمله لیکوپن دارد.

مجلس سنای ایالت اوکلاهما در سال ۲۰۰۷ با تصویب لایحه‌ای هندوانه را به عنوان سبزی رسمی ایالت اعلام کرد، در حالیکه مباحثاتی بر روی این مسئله که آیا هندوانه سبزی است یا میوه وجود داشت.

دانه‌ها طعمی مثل فندق دارند و می‌توان آنها را خشک کرده یا بو داد، یا آرد کرد. در چین دانه‌ها اهمیت زیادی دارند و در جشن‌های سال نو چینی به همراه دانه‌های دیگر خورده می‌شوند. در فرهنگ ویتنام دانه‌های هندوانه در طول تعطیلات سال جدید ویتنامی، عید تت، به عنوان اسنک مصرف می‌شوند.

آب‌هندوانه را می‌توان به شراب تبدیل کرد یا با آب‌میوه‌های دیگر مخلوط کرد. پدیده‌ای الکلی که «هندوانه سخت» نامیده می‌شود با ایجاد سوراخی در پوست هندوانه و ریختن الکل به آن ساخته می‌شود، سپس پوستی که الکل به آن نفوذ کرده خورده می‌شود.

هندوانه در صحرای کالاهاری به صورت خودرو رشد می‌کند و به آن تساما می‌گویند. این میوه توسط بوشمن‌ها و حیوانات به خاطر مواد غذایی و همین‌طور آب موجود درآن استفاده می‌شوند. به طور سنتی، سفر در بیابان در فصل خشک تنها زمانی که تاساما خوب رسیده باشد صورت می‌گیرد. انسان در صورت تنها مصرف تاساما می‌تواند به مدت شش هفته زنده بماند.

نگارخانه

تبلیغات