تاریخچه چاپ اسکناس در ایران

آکاایران: قدیمی ترین اسکناس شناخته شده در ایران، کاغذ یک درهمی چاپ شده در دوره ی ایلخانان است که بر روی آن، عبارت«لا اله الا الله، محمداً رسول الله» چاپ شده بود. این اسکناس ایرانی، در اواخر قرن هفتم هجری و در هنگام سلطنت گیخاتوخان چاپ شد. پادشاه ایلخانی به دلیل خالی شدن خزانه و کسری بودجه، به پیشنهاد عزالدین مظفر وزیر خود، پول کاغذی به نام چاو (موسوم به چاو مبارک) در تبریز منتشر کرد که با استقبال عمومی رو به رو نشد و استفاده از آن به فراموشی سپرده شد.

 

تاریخچه چاپ اسکناس در ایران

سندی در سی و یکم فروردین 1322 هجری خورشیدی به ثبت رسید مبنی بر این که وزارت دارایی ایران با پیشنهاد بانک ملی، برای بستن قرارداد چاپ اسکناس با یک شرکت انگلیسی موافقت کرد.

  این سند نشان می دهد که «الله یار صالح» وزیر دارایی وقت ، به بانک ملی ایران اجازه داده بود تا قرارداد چاپ یک هزار و 600 میلیون ریال اسکناس را با شرکت انگلیسی «برادیروی ویلکینسن» امضا کند.
اسکناس، کاغذ رایجی است که به عنوان پشتوانه ی دولت ها در خزانه و به جای سکه های طلا و نقره، در اختیار مردم قرار می گیرد. ریشه ی این واژه، از کلمه ی فرانسوی آسی نیا، به معنای تضمین پرداخت وجه از طرف دولت است و در زبان روسی آسیگناتیا خوانده می شود. بهره گیری از این واژه در ایران در زمان فتحعلی شاه قاجار و با عنوان اسکناس رایج شد.


قدیمی ترین اسکناس شناخته شده در ایران، کاغذ یک درهمی چاپ شده در دوره ی ایلخانان است که بر روی آن، عبارت«لا اله الا الله، محمداً رسول الله» چاپ شده بود. این اسکناس ایرانی، در اواخر قرن هفتم هجری و در هنگام سلطنت گیخاتوخان چاپ شد. پادشاه ایلخانی به دلیل خالی شدن خزانه و کسری بودجه، به پیشنهاد عزالدین مظفر وزیر خود، پول کاغذی به نام چاو (موسوم به چاو مبارک) در تبریز منتشر کرد که با استقبال عمومی رو به رو نشد و استفاده از آن به فراموشی سپرده شد.

صرافی های بزرگ و کوچک تا 1266 هجری خورشیدی، مهم ترین نهادهای مالی ایران را تشکیل می دادند تا آن که با شکل گیری بانک تازه ی شرق که مرکزش در لندن بود و در جنوب آسیا فعالیت های اقتصادی انجام می داد، در تهران نیز چاپ نوعی پول کاغذی به صورت حواله صورت پذیرفت.
پس از مدتی امتیاز چاپ اسکناس از بانک جدید شرق به بانک شاهی واگذار شد. در 1285 هجری خورشیدی، نمایندگان نخستین مجلس شورای ملی خواستار تشکیل بانک ملی شدند و سرانجام در هفدهم شهریور 1307 هجری خورشیدی این بانک شروع به کار کرد. در این سال ایران حق انحصاری نشر اسکناس را به مبلغ 200 هزار لیره ی انگلیس خریداری کرد و مسوولیت چاپ اسکناس به بانک ملی ایران واگذار شد.
پس از یکسال اسکناس های چاپ شده ی پیشین از رده خارج شدند و به موجب ماده ی پنج قانون اصلاح (قانون واحد و مقیاس پول) حق انحصاری انتشار اسکناس به مدت 10 سال به بانک ملی واگذار شد. از این تاریخ به بعد تعیین نوع طرح و مبلغ، نوع اسکناس و تعداد آنها را بانک ملی برعهده داشت. نخستین اسکناس بانک ملی در فروردین 1311 هجری خورشیدی در لندن چاپ شد. بانک ملی تا 1339 هجری خورشیدی اقدام به نشر اسکناس می کرد تا این که با تشکیل بانک مرکزی، حق نشر اسکناس به این بانک داده شد که این امر تا کنون ادامه دارد.
ایران تا پیش از 1362 هجری خورشیدی اسکناس مورد نیاز خود را به کشورهای خارجی به ویژه انگلیس سفارش می داد. اما از این سال به بعد با تشکیل کارخانه ی تولید کاغذ اوراق بهادار، اسکناس ها روی کاغذ ایرانی چاپ شدند و از 1367 خورشیدی تاکنون تمامی اسکناس های ایران در داخل کشور چاپ می شوند.

چاپ اسکناس در ایران

اولین سکهٔ ایرانی در زمان داریوش و از جنس طلا ضرب شد که نویسندگان یونانی از آن به نام «دریکوس» یاد می‌کردند. تا قبل از انتشار اسکناس در ایران، سکه، بیجک، و نیز اسکناس‌های خارجی (به ویژه منات روسی) در این کشور رواج داشت. در اواخر قرن هفتم هجری (قرن ۱۳ میلادی) و در دوره سلطنت گیخاتوخان (سال ۶۹۳ ه‍. ق) پنجمین پادشاه سلسله ایلخانیان، که از خالی شدن خزانه و کسری بودجه نگران بود، دستور داد مردم زر و سیم خود را به چاوخانه تحویل دهند و به جای آن پول کاغذی (چاوه) بگیرند.

تاریخچه چاپ اسکناس در ایران

طرح قدیم پیش از انقلاب

این پیشنهاد را عزالدین مظفر -از نزدیکان صدر جهان (وزیر کیخاتو)- با الهام از پول کاغذی چین ارائه داده بود. بدین ترتیب برای نخستین بار پول کاغذی به نام چاو (موسوم به چاو مبارک) در تبریز منتشر شد اما بلافاصله بر اثر مقاومت شدید مردم مجبور شدند این فرمان را لغو کنند. اسکناس یک درهمی چاپ‌شده در آن زمان، قدیمی‌ترین اسکناس شناخته شده در ایران است که منقّش به «لااله الاالله و محمد رسول‌الله» می‌باشد.

نخستین بانکی که به چاپ اسکناس برای ایران پرداخت، بانک جدید شرق بود که مرکزش در لندن قرار داشت و اسکناس‌های چاپ‌شده توسط این بانک در بانک بازرگانی ایران انتشار می‌یافت. اسکناس‌های منتشرشده توسط این بانک از پنج قران به بالا بود. در سال ۱۲۶۷ هجری قمری، امتیاز چاپ اسکناس از بانک جدید شرق به بانک شاهی واگذار شد. بانک شاهنشاهی ایران طبق قرارداد رویترز حق انحصاری نشر اسکناس را داشت، اما چاپ اسکناس همچنان در بانک جدید شرق انجام می‌گرفت و سیاست‌های پولی را نیز همین بانک تعیین می‌کرد. 

تاریخچه چاپ اسکناس در ایران

تاریخچه چاپ اسکناس در ایران 

پس از تأسیس بانک شاهنشاهی (در دوران ناصرالدین شاه قاجار) نخستین سری اسکناس‌های ایرانی به سفارش این بانک در سال ۱۲۶۹ در کشور انگلستان و بوسیله چاپخانه en: bradbury Wilkinson and Company در ارقام ۳٬۲٬۱، ۵، ۱۰، ۲۰، ۲۵، ۵۰، ۱۰۰، ۵۰۰ و ۱۰۰۰ تومانی به چاپ رسید. تمامی اسکناس‌ها به استثنا اسکناس هزارتومانی که به عنوان پشتوانه در خزانه بانک نگهداری می‌شد، در چرخه معاملات قرار گرفت.

در سال ۱۲۸۵ هجری شمسی، نمایندگان نخستین مجلس شورای ملی خواستار تأسیس بانک ملی شدند اما تا سال ۱۳۰۶ بانک کلی به تصویب نرسید تا سرانجام در ۱۷ شهریور ۱۳۰۷ شروع به کار کرد. بانک شاهنشاهی تا سال ۱۳۰۹ شمسی به فعالیت خود ادامه می‌داد و در این سال ایران حق انحصاری نشر اسکناس را به مبلغ ۲۰۰ هزار لیرهٔ انگلیس خریداری کرد و مسئولیت چاپ اسکناس به بانک ملی ایران واگذار شد.

تاریخچه چاپ اسکناس در ایران

نمونه‌ای از اسکناس‌های چاپ شده در بانک شاهی

در سال ۱۳۱۰ هجری شمسی اسکناس‌های چاپ‌شدهٔ قبلی از رده خارج شدند و به موجب مادهٔ ۵ قانون اصلاح (قانون واحد و مقیاس پول) حق انحصاری انتشار اسکناس به مدت ۱۰ سال به بانک ملی واگذار شد. از این تاریخ به بعد تعیین نوع طرح و مبلغ، نوع اسکناس و تعداد آن‌ها را بانک ملی تعیین می‌کرد و اسکناس در لندن چاپ می‌شد.

اولین اسکناس بانک ملی در فروردین ۱۳۱۱ چاپ شد. بانک ملی تا سال ۱۳۳۹ اقدام به نشر اسکناس می‌کرد تا اینکه با تأسیس بانک مرکزی، حق نشر اسکناس به بانک مرکزی ایران داده شد و تا کنون ادامه دارد. تا پیش از سال ۱۳۶۲ شمسی، ایران اسکناس مورد نیاز خود را به کشورهای خارجی (بیشتر انگلستان) سفارش می‌داد. اما از این سال به بعد با تأسیس کارخانه تولید کاغذ اوراق بهادار، رفته‌رفته اسکناس‌ها روی کاغذ ایرانی چاپ شدند.

تاریخچه چاپ اسکناس در ایران

اسکناس یادبود پنجاهمین سال پادشاهی پهلوی، چاپ بانک مرکزی ایران، سال ۲۵۳۵ شاهنشاهی

در سال 1367 با توجه به حجم بالای واردات کاغذ اسکناس و سایر اوراق امنیتی بنابه به دستور رئیس جمهور وقت بنا شد که بانک مرکزی در خصوص تاسیس کارخانه تولید کاغذ اسناد بهادار اقدامات لازم را بعمل آورد.

بانک مرکزی همچنین در راستای انجام این وظیفه قانونی، سازمان تولید اسکناس و مسکوک را راه اندازی کرد تا از آن طریق نسبت به مدیریت اسکناس موجود در بازار اقدام کند؛ مسئولیت سازمان تولید اسکناس و مسکوک چاپ و امحای اسکناس های رایج در بازار است البته مسئولیت سازمان فقط به تولید اسکناس و مسکوک ختم نمی شود چراکه اوراق بهادار دیگری مانند اوراق مشارکت بانک های مختلف، اسناد هویتی (مانند گذرنامه ها و شناسنامه ها) و کارت هایی که جنبه امنیتی یا اعتبار خاصی دارد نیز به این مجموعه ارجاع داده و از مرحله طراحی تا اجرا و چاپ در سازمان تولید انجام می شود.

تاریخچه چاپ اسکناس در ایران

طرح قدیم سری اول پس از انقلاب

  

گردآوری توسط بخش مقالات تاریخی سایت آکاایران

تبلیغات