در این بخش از سایت آکاایران مطالبی درمورد کارکرد پاتوق ها را برای شما آماده کرده ایم ، امیدواریم که مورد توجه شما قرار گیرد.

کارکرد پاتوق ها دردوره پهلوی

به نقل از آکاایران:در جامعه ای چون ایران عصر پهلوی که بخش مدنی آن توسعه نیافته می باشد . تنها کارکرد پاتوق ها که بیشتر ازطرف روشنفکران و منتقدان اجتماعی طراحی شده است ، تأسیس و توسعه فضای عمومی و درنهایت تلاش در جهت استقرار مدنیت اجتماعی است . به عبارت دیگر پاتوق ها در کلیت ، نقش توسعه فضای مدنی را به عهده دارند .

 کارکرد پاتوق ها

خستگی مفرط ناشی از عدم وفاق روشنفکران در مورد شرایط پس ازانقلاب مشروطه ، دخالت مستقیم دولت های بیگانه در حیات اجتماعی و سیاسی ایران ، حضور سنت گرایان مدعی بازگشت سلطنت ، فقدان اندیشه مدرن تدوین شده و ... فضای بازگشت استبداد سیاسی و حکومتی را فراهم ساخت.

آکاایران: رضاخان مدعی نظم در دوران رژیم قاجار ، به رضا شاه مدعی نوسازی سازمانی و جاده ای تبدیل شد . در این دوره او و همکارانش کمتر در پی آن بودند که برای بازسازی مستمر شرایط از حوزه عمومی که براساس نقد سامان دهی شده بود ، بهره ببرند ، در مقابل او نیازمند کارگزارانی بی اندیشه ولی پر تلاش بود تا بتواند به نوسازی بپردازد . ازاین روست که در دو دهه آغازین حکومت پهلوی اول ، جایی برای پاتوق در نظر گرفته نشد ، ولی با چرخش روشنفکری ایرانی از حوزه سیاسی به حوزه ادبی و علمی ، ما به شکل گیری صورت جدیدی از پاتوق رو برو هستیم .

در دوره پهلوی دوم ، ساختار روشنفکری تا حدود زیادی تغییر یافت . عواملی چون تغییر زادگاه اجتماعی و طبقاتی روشنفکران که بیشتر از میان توده و طبقه متوسط بودند ، تغییر زادگاه فکری آنان که بیشتر فارغ التحصیل کشور آمریکا بودند تا کشورهای اروپایی و شوروی ، تغییر در شرایط بین المللی که در قالب قطب بندی دو قدرت جهانی کمونیسم و سرمایه داری تبلور یافت ، وتوسعه و قدرت یافتن سازمانهای اجتماعی جدید از قبیل سازمان ملل متحد و بانک جهانی ، زمینه ساز تغییرات عمده ساختاری در ایران شدند که در نتیجه ساختار روشنفکری از حالت ساده به پیچیده تبدیل گردید. شخصاً ایدئولوژیک شدن فضای فکری – اجتماعی ایران ، روشنفکری ایرانی را در قالب های متعدد سامان داد .

پس از انقلاب مشروطه ، روشنفکران ملی و اسلامی به انزوا رفته و روشنفکران غرب گرا اهمیت بیشتری یافتند . این جریان روشنفکری در ادامه سنت اروپایی به کافه نشینی و اجتماعات محفلی بسیار علاقه مند بود . عده ای نیز که بیشتر ایدئولوژیک بودند ، سر از احزاب ، روزنامه ها ، مراکز آموزشی و فرهنگی و سازمانهای اداری در آوردند

شکل عمده و اصلی محفل های این دوره بیشتر ایدئولوژیک بود تا خانوادگی ، دوستانه و سیاسی ؛ زیرا شرایط جامعه زمینه های طرح نظام های جامع و کامل ایدئولوژیک را در دفاع از مارکسیسم در ایران فراهم ساخت . مخالفان مارکسیسم در ایران با ملیون و مذهبی ها بودند . از این رو به لحاظ محتوایی ، سه گروه اجتماعی متفاوت منتقد حاکمیت در جامعه شکل گرفت : مارکسیست ها ، ملی گراها و مذهبی ها ، که هرکدام دریکی ازمحافل تجمع می کردند . این محل ها عبارت بودند از کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان ، کانون نشرحقایق اسلامی درمشهد ، مسجد هدایت ، کانون توحید و ... بعضی ازمحفل ها نیز در خارج از سازمانهای اجتماعی و به صورت گروه های سیاسی ایدئولوژیک در حال حرکت تشکیل شد .

انواع پاتوق ها در دوره پهلوی :

پس از انقلاب مشروطه ، روشنفکران ملی و اسلامی به انزوا رفته و روشنفکران غرب گرا اهمیت بیشتری یافتند . این جریان روشنفکری در ادامه سنت اروپایی به کافه نشینی و اجتماعات محفلی بسیار علاقه مند بود . عده ای نیز که بیشتر ایدئولوژیک بودند ، سر از احزاب ، روزنامه ها ، مراکز آموزشی و فرهنگی و سازمانهای اداری در آوردند . از این روست که ما دراین دوران - حدود شش دهه – با انواع پاتوق و پاتوق نشینی روبرو هستیم . در ادامه به بیان اجمالی انواع پاتوق ها دراین دوره می پردازیم .

1- پاتوق رستورانی : دردوره اول ، با غلبه روشنفکری فرانسوی بر دیگر انواع روشنفکری ها و همچنین تحت تاثیر شکل گیری طبقه متوسط جدید که علاقمند بود اوقات فراغت خود را در اماکن عمومی سپری کند ، پاتوق گرایی جدیدی تحت عنوان " پاتوق رستورانی و کافه ای " شکل گرفت .

دراین دوره میدان توپخانه ، خیابان لاله زار ، خیابان استانبول ، خیابان شاهرضا ، منطقه بهجت آباد و یوسف آباد و ... محل های اصلی استقرار قهوه خانه ها ، رستوران ها ، هتل ها ، تئاتر و سینما ، کتابفروشی ها ، مراکز فروش کالاهای جدید ، فروشگاه های بزرگ و محل رفت و آمد مردم تهران و هم چنین محل زندگی خارجی ها و افراد طبقه بالا و متوسط به بالا بود .

2- پاتوق ادبی : انجمن برلن ( برلنی ها ) یکی از اصلی ترین پاتوق های ادبی این دوره است .

برلنی ها میان سالهای 1915 و 1930 چند محفل روشنفکری تشکیل دادند و حاصل آن گردهمایی و نشست و برخاست و کوشش های بعدی ، انتشار چند مجله و روزنامه بود . مجله کاوه ، مجله ایرانشهر، مجله نامه فرنگستان ، مجله علم و هنر و روزنامه پیکار اصلی ترین فعالیت های فکری بودند .

مجلات چهارگانه چون حقله های یک زنجیر یکی پس از دیگری انتشار یافت و مضمون هایی چون اخذ تمدن غرب ، مسائل مذهبی ، ساخت قدرت ، وضع زنان و اصلاحات ضروری در ایران در صفحات آن مطرح شد . نویسندگان این مجلات در همه مسائل با هم توافق نداشتند ، اما راهشان یکی بود . در میان این نویسندگان چهارتن سرشناس تر بودند و عملاً اداره مجلات را به عهده داشتند : تقی زاده ، کاظم زاده ، جمال زاده و مشفق کاشانی .

پی گیری کارهای صادق هدایت و شبکه های اجتماعی ای که ایجاد کرده بود ، مصداق جالب و مرتبط با پاتوق ادبی در ایران است .

3- پاتوق سیاسی : روشنفکران ایرانی ، دراین دوره امکانی برای دیدار با یکدیگر پیدا نمودند و پاتوق های انجمن برلن، کافه نادری ، گروه سبعه ، گروه اربعه ، حزب توده ، روزنامه ها ، کانون نویسندگان ایران و بسیاری از گروه های نقد و بررسی دیگر در این دوره تشکیل شدند . به عنوان نمونه می توان به فضایی که موجب تشکیل هسته های اولیه حزب توده شد ، اشاره کرد.

تشکل های مذهبی که پس از نابودی استبداد رضا خانی و خاتمه هجوم وحشیانه آن دولت برضد مظاهر دینی پدید آمدند ، در سطوح و مراکز مختلفی فعالیتشان را آغاز کردند : در دانشگاهها و مراکز آموزش عالی ، در دبیرستانها ، در بازار ، درحوزه علمیه و درمیان عامه مردم ، درمساجد ، حسینیه ها ودیگر محافل مذهبی ، در هریک از این مراکز به فراخور حال وهوای موجود در آنها ، تشکل هایی به وجود آمد و فعالیت آغاز شد و ادامه یافت

گروه 53 نفره در بدو امر یک انجمن دانشجویی بود . این معنی را می توان از بررسی آثار باقی مانده از دادگاه افراد و خاطرات آنان به دست آورد . در جریانی که وکلای مدافع پذیرفتند که این گروه 53 نفر به طور غیر رسمی محفلی برای بحث و تبادل نظر در باره سوسیالیسم تشکیل داده بودند . هرگونه وابستگی های بین المللی این گروه را رد و استدلال کردن که امکان ندارد روشنفکران تحصیل کرده و فرزندان روحانیون محترم ، بازرگانان و کارمندان دولتی به تبلیغ و نشر عقاید الحادی بپردازند . ارانی زمان تدریس در دانشگاه تهران ، گروه های مباحثه دانشجویی تشکیل داد و با همکاران قدیمی خود که از اروپا بازگشته بودند ، مجله تئوریک " دنیا " را منتشر کرد. اینها همه نمونه هایی از پاتوق ها و محفل روشنفکری در دوره پهلوی است .

4- پاتوق مذهبی : تشکل های مذهبی دراین دوره ، پس از شهریور 1320 شروع شده و تا دوره انقلاب اسلامی همچنان مهم و با اثر باقی ماندند ؛ رسول جعفریان دراین زمینه می نویسد :

«تشکل های مذهبی که پس از نابودی استبداد رضا خانی و خاتمه هجوم وحشیانه آن دولت برضد مظاهر دینی پدید آمدند ، در سطوح و مراکز مختلفی فعالیتشان را آغاز کردند : در دانشگاهها و مراکز آموزش عالی ، در دبیرستانها ، در بازار ، درحوزه علمیه و درمیان عامه مردم ، درمساجد ، حسینیه ها ودیگر محافل مذهبی ، در هریک از این مراکز به فراخور حال وهوای موجود در آنها ، تشکل هایی به وجود آمد و فعالیت آغاز شد و ادامه یافت .»

یکی از اصلی ترین این نوع تشکل ها ، انجمن های اسلامی در دانشگاه ها ، بازار و مراکز کارگری بود :

« انجمن های اسلامی دانشجویان نیز از تشکل هایی بود که بلافاصله پس از شهریور 1320 ایجاد شد . نخست در دانشکده پزشکی دانشگاه تهران ، برای اولین بار انجمن اسلامی دانشجویان با اساسنامه مشخص ایجاد شد . بازرگان با  اعتراف به این که او و سحابی در آن شرکت نداشتند ، نسخه کهنه اساسنامه آن را به دادگاه شاه در سال 42 تسلیم کرد . وی با اشاره به تلاش توده ای ها و بهایی ها ، از جوانان متدین دانشجو یاد می کند که این انجمن را در سال 1321 در دانشکده مزبور تأسیس کردند. در جلساتی که انجمن یاد شده برگزار می کرد ، کسانی مانند مهندس مهدی بازرگان ، یدالله سحابی ، سید صدرالدین صدر بلاغی ، محمد تقی فلسفی ، حسین علی راشد و عده ای دیگر سخنرانی می کردند.»

دردهه 1340 پس ازمقاومت مراجع نسبت به حرکتهای اصلاح طلبانه محمد رضا شاه تحت عنوان اصلاحات ارضی ، ضدیت با تشکل های مذهبی در دستور کار رژیم پهلوی قرار گرفت . مخالفان حکومت به تجمع و تشکیل محفل های دینی و پاتوق های فکری اقدام کردند. موسسه رفاه در سال 1346 و چهارده پاتوق درشهر مشهد ، مسجد هدایت ، مسجد جامع نارمک ، مسجد جاوید ، مسجد قبا ، مسجد جلیلی ، مسجد الجواد و ... تشکیل شد.  درادامه این سیاست ، بسیاری از معترضین به تأسیس مدارس خصوصی اقدام کردند . پاتوق اصلی شماری از افرادی که زمانی با نهضت آزادی همکاری می کردند ، برخی از مدارس تهران ازجمله دبیرستان کمال بود . محمد جواد باهنر ، محمد علی رجایی ، جلال الدین فارسی ، محمد حسین بهشتی و علمای دیگر در این نوع مدارس جمع شده و به جز کارهای درسی به فعالیت های فرهنگی – مذهبی می پرداختند .

شکل عمده و اصلی محفل های این دوره بیشتر ایدئولوژیک بود تا خانوادگی ، دوستانه و سیاسی ؛ زیرا شرایط جامعه زمینه های طرح نظام های جامع و کامل ایدئولوژیک را در دفاع از مارکسیسم در ایران فراهم ساخت

دراین دوره اصلی ترین پاتوق های شکل گرفته پاتوق هایی بودند که جهت گیری فرهنگی اجتماعی داشتند . حسینیه ارشاد مثال بسیار جالبی از این نوع پاتوق ها می باشد .

رسول جعفریان در مورد حسینیه ارشاد آورده است :

« یکی دیگر از جریان های فکری دوره اخیر ، جریانی است که دکتر شریعتی پایه گذار آن بوده و به نام وی شناخته می شود . شریعتی طی سالهای 1347 تا 1351 در حسینیه ارشاد برنامه داشت و این برنامه ها جریان فکری خاصی را در جامعه ما پدید آورد.»

5 – پاتوق فرهنگی – اجتماعی : در دوره پهلوی دوم نوعی بازگشت به انجمن سازی پدید آمد. بسیاری از منتقدان اجتماعی و فرهنگی با ایجاد گردهمایی تحت عنوان انجمن ، فضای نقد را فراهم می کردند . با مراجعه به زندگی افرادی چون آل احمد و دکترشریعتی این معنی به دست می آید . آل احمد از شخصیت هایی است که بیش از دیگران برانجمن تاثیرگذاشته و از آن تاثیر می پذیرفت . او در دوران جوانی به تأثی از روشنفکران زمانه ، علاقمند به تأسیس انجمن شده بود .

"انجمن اصلاح" را آل احمد و دوستانش در نقد اوضاع سیاسی و اجتماعی زمانه خود تشکیل دادند . هدف اصلی مۆسسان جوان "انجمن اصلاح" آن بود تا به بررسی نظرات احزاب و متفکرانی که در آن دوره بسیار زیاد شده بودند ، حقیقت را تشخیص داده و در نهایت همگی به آن بپیوندند . دراین انجمن کارهایی از قبیل تدریس مجانی زبان عربی و فرانسه و آداب سخنرانی و یا تهیه روزنامه دیواری نیز انجام می شده است .

منابع :

1- رسول جعفریان ، جریانها و جنبشهای مذهبی – سیاسی ایران ، سالهای 1357-1320 ، تهران : پژوهشگاه فرهنگ اندیشه اسلامی ، 1381.

2- تقی آزاد ارمکی ، پاتوق و مدرنیته ایرانی ، چ2، تهران ، آوای نور ، 1390.

3- یرواند آبراهامیان ، ایران بین دو انقلاب ، ترجمه احمد گل محمدی و محمد ابراهیم فتاحی ، چ9 ، تهران : نی ، 1379.

گردآوری: بخش اطلاعات عمومی آکاایران

گردآوری توسط بخش مقالات تاریخی سایت آکاایران

تبلیغات