کارکرد پاتوق ها، کارکرد پاتوق ها دردوره پهلوی - آکا

در این مقاله از سایت آکاایران مطلبی در مورد کارکرد پاتوق ها، کارکرد پاتوق ها دردوره پهلوی ارائه شده است ، همچنین برای مشاهده مقالات بیشتر لینک کارکرد پاتوق ها را کلیک نمایید و یا در دسته از سایت اطلاعات عمومی آکاایران مقالات بیشتری را مشاهده نمایید

در این بخش از سایت آکاایران مطالبی درمورد کارکرد پاتوق ها را برای شما آماده کرده ایم ، امیدواریم که مورد توجه شما قرار گیرد.

کارکرد پاتوق ها دردوره پهلوی

به نقل از آکاایران:در جامعه ای چون ایران عصر پهلوی که بخش مدنی آن توسعه نیافته می باشد . تنها کارکرد پاتوق ها که بیشتر ازطرف روشنفکران و منتقدان اجتماعی طراحی شده است ، تأسیس و توسعه فضای عمومی و درنهایت تلاش در جهت استقرار مدنیت اجتماعی است . به عبارت دیگر پاتوق ها در کلیت ، نقش توسعه فضای مدنی را به عهده دارند .

 کارکرد پاتوق ها

خستگی مفرط ناشی از عدم وفاق روشنفکران در مورد شرایط پس ازانقلاب مشروطه ، دخالت مستقیم دولت های بیگانه در حیات اجتماعی و سیاسی ایران ، حضور سنت گرایان مدعی بازگشت سلطنت ، فقدان اندیشه مدرن تدوین شده و ... فضای بازگشت استبداد سیاسی و حکومتی را فراهم ساخت.

آکاایران: رضاخان مدعی نظم در دوران رژیم قاجار ، به رضا شاه مدعی نوسازی سازمانی و جاده ای تبدیل شد . در این دوره او و همکارانش کمتر در پی آن بودند که برای بازسازی مستمر شرایط از حوزه عمومی که براساس نقد سامان دهی شده بود ، بهره ببرند ، در مقابل او نیازمند کارگزارانی بی اندیشه ولی پر تلاش بود تا بتواند به نوسازی بپردازد . ازاین روست که در دو دهه آغازین حکومت پهلوی اول ، جایی برای پاتوق در نظر گرفته نشد ، ولی با چرخش روشنفکری ایرانی از حوزه سیاسی به حوزه ادبی و علمی ، ما به شکل گیری صورت جدیدی از پاتوق رو برو هستیم .

در دوره پهلوی دوم ، ساختار روشنفکری تا حدود زیادی تغییر یافت . عواملی چون تغییر زادگاه اجتماعی و طبقاتی روشنفکران که بیشتر از میان توده و طبقه متوسط بودند ، تغییر زادگاه فکری آنان که بیشتر فارغ التحصیل کشور آمریکا بودند تا کشورهای اروپایی و شوروی ، تغییر در شرایط بین المللی که در قالب قطب بندی دو قدرت جهانی کمونیسم و سرمایه داری تبلور یافت ، وتوسعه و قدرت یافتن سازمانهای اجتماعی جدید از قبیل سازمان ملل متحد و بانک جهانی ، زمینه ساز تغییرات عمده ساختاری در ایران شدند که در نتیجه ساختار روشنفکری از حالت ساده به پیچیده تبدیل گردید. شخصاً ایدئولوژیک شدن فضای فکری – اجتماعی ایران ، روشنفکری ایرانی را در قالب های متعدد سامان داد .

پس از انقلاب مشروطه ، روشنفکران ملی و اسلامی به انزوا رفته و روشنفکران غرب گرا اهمیت بیشتری یافتند . این جریان روشنفکری در ادامه سنت اروپایی به کافه نشینی و اجتماعات محفلی بسیار علاقه مند بود . عده ای نیز که بیشتر ایدئولوژیک بودند ، سر از احزاب ، روزنامه ها ، مراکز آموزشی و فرهنگی و سازمانهای اداری در آوردند

شکل عمده و اصلی محفل های این دوره بیشتر ایدئولوژیک بود تا خانوادگی ، دوستانه و سیاسی ؛ زیرا شرایط جامعه زمینه های طرح نظام های جامع و کامل ایدئولوژیک را در دفاع از مارکسیسم در ایران فراهم ساخت . مخالفان مارکسیسم در ایران با ملیون و مذهبی ها بودند . از این رو به لحاظ محتوایی ، سه گروه اجتماعی متفاوت منتقد حاکمیت در جامعه شکل گرفت : مارکسیست ها ، ملی گراها و مذهبی ها ، که هرکدام دریکی ازمحافل تجمع می کردند . این محل ها عبارت بودند از کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان ، کانون نشرحقایق اسلامی درمشهد ، مسجد هدایت ، کانون توحید و ... بعضی ازمحفل ها نیز در خارج از سازمانهای اجتماعی و به صورت گروه های سیاسی ایدئولوژیک در حال حرکت تشکیل شد .

انواع پاتوق ها در دوره پهلوی :

پس از انقلاب مشروطه ، روشنفکران ملی و اسلامی به انزوا رفته و روشنفکران غرب گرا اهمیت بیشتری یافتند . این جریان روشنفکری در ادامه سنت اروپایی به کافه نشینی و اجتماعات محفلی بسیار علاقه مند بود . عده ای نیز که بیشتر ایدئولوژیک بودند ، سر از احزاب ، روزنامه ها ، مراکز آموزشی و فرهنگی و سازمانهای اداری در آوردند . از این روست که ما دراین دوران - حدود شش دهه – با انواع پاتوق و پاتوق نشینی روبرو هستیم . در ادامه به بیان اجمالی انواع پاتوق ها دراین دوره می پردازیم .

1- پاتوق رستورانی : دردوره اول ، با غلبه روشنفکری فرانسوی بر دیگر انواع روشنفکری ها و همچنین تحت تاثیر شکل گیری طبقه متوسط جدید که علاقمند بود اوقات فراغت خود را در اماکن عمومی سپری کند ، پاتوق گرایی جدیدی تحت عنوان " پاتوق رستورانی و کافه ای " شکل گرفت .

دراین دوره میدان توپخانه ، خیابان لاله زار ، خیابان استانبول ، خیابان شاهرضا ، منطقه بهجت آباد و یوسف آباد و ... محل های اصلی استقرار قهوه خانه ها ، رستوران ها ، هتل ها ، تئاتر و سینما ، کتابفروشی ها ، مراکز فروش کالاهای جدید ، فروشگاه های بزرگ و محل رفت و آمد مردم تهران و هم چنین محل زندگی خارجی ها و افراد طبقه بالا و متوسط به بالا بود .

2- پاتوق ادبی : انجمن برلن ( برلنی ها ) یکی از اصلی ترین پاتوق های ادبی این دوره است .

برلنی ها میان سالهای 1915 و 1930 چند محفل روشنفکری تشکیل دادند و حاصل آن گردهمایی و نشست و برخاست و کوشش های بعدی ، انتشار چند مجله و روزنامه بود . مجله کاوه ، مجله ایرانشهر، مجله نامه فرنگستان ، مجله علم و هنر و روزنامه پیکار اصلی ترین فعالیت های فکری بودند .

مجلات چهارگانه چون حقله های یک زنجیر یکی پس از دیگری انتشار یافت و مضمون هایی چون اخذ تمدن غرب ، مسائل مذهبی ، ساخت قدرت ، وضع زنان و اصلاحات ضروری در ایران در صفحات آن مطرح شد . نویسندگان این مجلات در همه مسائل با هم توافق نداشتند ، اما راهشان یکی بود . در میان این نویسندگان چهارتن سرشناس تر بودند و عملاً اداره مجلات را به عهده داشتند : تقی زاده ، کاظم زاده ، جمال زاده و مشفق کاشانی .

پی گیری کارهای صادق هدایت و شبکه های اجتماعی ای که ایجاد کرده بود ، مصداق جالب و مرتبط با پاتوق ادبی در ایران است .

3- پاتوق سیاسی : روشنفکران ایرانی ، دراین دوره امکانی برای دیدار با یکدیگر پیدا نمودند و پاتوق های انجمن برلن، کافه نادری ، گروه سبعه ، گروه اربعه ، حزب توده ، روزنامه ها ، کانون نویسندگان ایران و بسیاری از گروه های نقد و بررسی دیگر در این دوره تشکیل شدند . به عنوان نمونه می توان به فضایی که موجب تشکیل هسته های اولیه حزب توده شد ، اشاره کرد.

تشکل های مذهبی که پس از نابودی استبداد رضا خانی و خاتمه هجوم وحشیانه آن دولت برضد مظاهر دینی پدید آمدند ، در سطوح و مراکز مختلفی فعالیتشان را آغاز کردند : در دانشگاهها و مراکز آموزش عالی ، در دبیرستانها ، در بازار ، درحوزه علمیه و درمیان عامه مردم ، درمساجد ، حسینیه ها ودیگر محافل مذهبی ، در هریک از این مراکز به فراخور حال وهوای موجود در آنها ، تشکل هایی به وجود آمد و فعالیت آغاز شد و ادامه یافت

گروه 53 نفره در بدو امر یک انجمن دانشجویی بود . این معنی را می توان از بررسی آثار باقی مانده از دادگاه افراد و خاطرات آنان به دست آورد . در جریانی که وکلای مدافع پذیرفتند که این گروه 53 نفر به طور غیر رسمی محفلی برای بحث و تبادل نظر در باره سوسیالیسم تشکیل داده بودند . هرگونه وابستگی های بین المللی این گروه را رد و استدلال کردن که امکان ندارد روشنفکران تحصیل کرده و فرزندان روحانیون محترم ، بازرگانان و کارمندان دولتی به تبلیغ و نشر عقاید الحادی بپردازند . ارانی زمان تدریس در دانشگاه تهران ، گروه های مباحثه دانشجویی تشکیل داد و با همکاران قدیمی خود که از اروپا بازگشته بودند ، مجله تئوریک " دنیا " را منتشر کرد. اینها همه نمونه هایی از پاتوق ها و محفل روشنفکری در دوره پهلوی است .

4- پاتوق مذهبی : تشکل های مذهبی دراین دوره ، پس از شهریور 1320 شروع شده و تا دوره انقلاب اسلامی همچنان مهم و با اثر باقی ماندند ؛ رسول جعفریان دراین زمینه می نویسد :

«تشکل های مذهبی که پس از نابودی استبداد رضا خانی و خاتمه هجوم وحشیانه آن دولت برضد مظاهر دینی پدید آمدند ، در سطوح و مراکز مختلفی فعالیتشان را آغاز کردند : در دانشگاهها و مراکز آموزش عالی ، در دبیرستانها ، در بازار ، درحوزه علمیه و درمیان عامه مردم ، درمساجد ، حسینیه ها ودیگر محافل مذهبی ، در هریک از این مراکز به فراخور حال وهوای موجود در آنها ، تشکل هایی به وجود آمد و فعالیت آغاز شد و ادامه یافت .»

یکی از اصلی ترین این نوع تشکل ها ، انجمن های اسلامی در دانشگاه ها ، بازار و مراکز کارگری بود :

« انجمن های اسلامی دانشجویان نیز از تشکل هایی بود که بلافاصله پس از شهریور 1320 ایجاد شد . نخست در دانشکده پزشکی دانشگاه تهران ، برای اولین بار انجمن اسلامی دانشجویان با اساسنامه مشخص ایجاد شد . بازرگان با  اعتراف به این که او و سحابی در آن شرکت نداشتند ، نسخه کهنه اساسنامه آن را به دادگاه شاه در سال 42 تسلیم کرد . وی با اشاره به تلاش توده ای ها و بهایی ها ، از جوانان متدین دانشجو یاد می کند که این انجمن را در سال 1321 در دانشکده مزبور تأسیس کردند. در جلساتی که انجمن یاد شده برگزار می کرد ، کسانی مانند مهندس مهدی بازرگان ، یدالله سحابی ، سید صدرالدین صدر بلاغی ، محمد تقی فلسفی ، حسین علی راشد و عده ای دیگر سخنرانی می کردند.»

دردهه 1340 پس ازمقاومت مراجع نسبت به حرکتهای اصلاح طلبانه محمد رضا شاه تحت عنوان اصلاحات ارضی ، ضدیت با تشکل های مذهبی در دستور کار رژیم پهلوی قرار گرفت . مخالفان حکومت به تجمع و تشکیل محفل های دینی و پاتوق های فکری اقدام کردند. موسسه رفاه در سال 1346 و چهارده پاتوق درشهر مشهد ، مسجد هدایت ، مسجد جامع نارمک ، مسجد جاوید ، مسجد قبا ، مسجد جلیلی ، مسجد الجواد و ... تشکیل شد.  درادامه این سیاست ، بسیاری از معترضین به تأسیس مدارس خصوصی اقدام کردند . پاتوق اصلی شماری از افرادی که زمانی با نهضت آزادی همکاری می کردند ، برخی از مدارس تهران ازجمله دبیرستان کمال بود . محمد جواد باهنر ، محمد علی رجایی ، جلال الدین فارسی ، محمد حسین بهشتی و علمای دیگر در این نوع مدارس جمع شده و به جز کارهای درسی به فعالیت های فرهنگی – مذهبی می پرداختند .

شکل عمده و اصلی محفل های این دوره بیشتر ایدئولوژیک بود تا خانوادگی ، دوستانه و سیاسی ؛ زیرا شرایط جامعه زمینه های طرح نظام های جامع و کامل ایدئولوژیک را در دفاع از مارکسیسم در ایران فراهم ساخت

دراین دوره اصلی ترین پاتوق های شکل گرفته پاتوق هایی بودند که جهت گیری فرهنگی اجتماعی داشتند . حسینیه ارشاد مثال بسیار جالبی از این نوع پاتوق ها می باشد .

رسول جعفریان در مورد حسینیه ارشاد آورده است :

« یکی دیگر از جریان های فکری دوره اخیر ، جریانی است که دکتر شریعتی پایه گذار آن بوده و به نام وی شناخته می شود . شریعتی طی سالهای 1347 تا 1351 در حسینیه ارشاد برنامه داشت و این برنامه ها جریان فکری خاصی را در جامعه ما پدید آورد.»

5 – پاتوق فرهنگی – اجتماعی : در دوره پهلوی دوم نوعی بازگشت به انجمن سازی پدید آمد. بسیاری از منتقدان اجتماعی و فرهنگی با ایجاد گردهمایی تحت عنوان انجمن ، فضای نقد را فراهم می کردند . با مراجعه به زندگی افرادی چون آل احمد و دکترشریعتی این معنی به دست می آید . آل احمد از شخصیت هایی است که بیش از دیگران برانجمن تاثیرگذاشته و از آن تاثیر می پذیرفت . او در دوران جوانی به تأثی از روشنفکران زمانه ، علاقمند به تأسیس انجمن شده بود .

"انجمن اصلاح" را آل احمد و دوستانش در نقد اوضاع سیاسی و اجتماعی زمانه خود تشکیل دادند . هدف اصلی مۆسسان جوان "انجمن اصلاح" آن بود تا به بررسی نظرات احزاب و متفکرانی که در آن دوره بسیار زیاد شده بودند ، حقیقت را تشخیص داده و در نهایت همگی به آن بپیوندند . دراین انجمن کارهایی از قبیل تدریس مجانی زبان عربی و فرانسه و آداب سخنرانی و یا تهیه روزنامه دیواری نیز انجام می شده است .

منابع :

1- رسول جعفریان ، جریانها و جنبشهای مذهبی – سیاسی ایران ، سالهای 1357-1320 ، تهران : پژوهشگاه فرهنگ اندیشه اسلامی ، 1381.

2- تقی آزاد ارمکی ، پاتوق و مدرنیته ایرانی ، چ2، تهران ، آوای نور ، 1390.

3- یرواند آبراهامیان ، ایران بین دو انقلاب ، ترجمه احمد گل محمدی و محمد ابراهیم فتاحی ، چ9 ، تهران : نی ، 1379.

 

گردآوری: بخش اطلاعات عمومی آکاایران


شما احتمالا با جستجوی کلمات زیر وارد مقاله کارکرد پاتوق ها، کارکرد پاتوق ها دردوره پهلوی شده اید چنانچه مطلب مرتبط با جستجوی شما نبوده همان کلمه را در جستجوی سایت وارد کنید

پاتوق رمان

کارکرد پاتوق ها، کارکرد پاتوق ها دردوره پهلوی گردآوری توسط بخش مقالات تاریخی سایت آکاایران
219,000
120,000
75,000

پدال بین به همراه برس 5 لیتری

75,00075,000
تبلیغات