ما قصه گفتن بلد نیستیم! - آکا

در این مقاله از سایت آکاایران مطلبی در مورد ما قصه گفتن بلد نیستیم! ارائه شده است ، همچنین برای مشاهده مقالات بیشتر در دسته شعر ،داستان و ادبیات از سایت مقالات هنر آکاایران مقالات بیشتری را مشاهده نمایید

آکاایران: «بهشت و دوزخ» عنوان تازه ترین رمان جعفر مدرس صادقی است. رمانی که در آن دوره ای از زندگی محمد مصدق روایت شده که اگرچه تا پیش از این کم تر به آن پرداخته شده بود و کم تر دیده شده بود، اما تکه ای مهم در زندگی او به شمار می رود.
امتیاز خبر: 96 از 100 تعداد رای دهندگان 2
روزنامه شرق - پیام حیدر قزوینی: «بهشت و دوزخ» عنوان تازه ترین رمان جعفر مدرس صادقی است. رمانی که در آن دوره ای از زندگی محمد مصدق روایت شده که اگرچه تا پیش از این کم تر به آن پرداخته شده بود و کم تر دیده شده بود، اما تکه ای مهم در زندگی او به شمار می رود. مصدق همچنان چهره ای نمادین در تاریخ معاصر ایران است که از یک سو شمایل یک قهرمان ملی را دارد و از یک سو نقدهایی اساسی بر عملکردش وارد می شود. در «بهشت و دوزخ» اما مصدق نه یک چهره اسطوره ای بلکه کاراکتری است که خود و زندگی اش وارد روایت رمان شده اند و چنین است که جزئیات زندگی او در برشی کم تر دیده شده از حیاتش مورد توجه بوده است.
ما قصه گفتن بلد نیستیم!
,نویسندگان مشهور،جعفر مدرس صادقی،ادبیات,[categoriy]

آکاایران: ما قصه گفتن بلد نیستیم!



 مدرس صادقی از بین مقاطع مختلف زندگی مصدق، به سراغ تبعید او به بیرجند در دوره رضا خان رفته و تا جای ممکن کوشیده روایتی منطبق بر واقعیت از این دوران به دست دهد. روایت «بهشت و دوزخ» نشان می دهد که قدرت حاکم در وضعیت دیکتاتوری چطور آدمی که گوشه گرفته است را به متن ماجرا پرتاب می کند. مصدق در این دوره از زندگی اش بیشتر در احمدآباد است و اگر هم در تهران باشد می گویند که نیست و به احمدآباد رفته است. «من توی این رمان با یک آدمی سر و کار دارم که در یک دوره ای از زندگی یک چنین ماجرایی برای او پیش می آید که بعد از سالها که از توی کوران کشمکش های سیاسی کشیده است بیرون، حالا دوباره برش می گردانند توی گود و دوباره تبدیلش می کنند به یک شخصیت درگیر. او تا قبل از ١٣١٩ هم یک شخصیت سیاسی بود برای خودش و اگر هم از توی زندان بیرجند زنده بیرون نمی آمد، اسم او توی تاریخ معاصر ما ثبت می شد...
به گزارش آکاایران:  از این نظر هم که شما بخواهید به این ماجرا نگاه کنید، به این نتیجه می رسید که این سال و این حبس و تبعیدی که شش ماه فقط طول کشید (از اول تیرماه تا آخر آذرماه ١٣١٩) نقش خیلی خیلی تعیین کننده ای داشته است در زندگی او. یک فرضیه ای هم که می شود پیش کشید این است که سرنوشت دخترش خدیجه و آن اتفاقی که برای خدیجه افتاده بود که سبب شد که او دوباره، بعد از سالها، آلوده ماجرا بشود و توی مبارزه ای وارد بشود و در رأس یک جریانی قرار بگیرد که منجر شد به ملی شدن صنعت نفت و کودتای بیست وهشت مرداد سال هزاروسیصدوسی ودو. توی یک نظام دیکتاتوری و زیر سلطه حکومت زور، توی هر سوراخ سُنبه ای هم که باشی و حتا وقتی هم که کشیده ای کنار و کاری به کار کسی نداری، در امان نیستی و در هر لحظه و تحت هر شرایطی امکان دارد یقه ات را بگیرند».
«بهشت و دوزخ» رمانی است به روایت سوم شخص و البته بخشی مهم از داستان از دید آشپز مصدق که در بیرجند هم همراه او بوده روایت شده است. به مناسبت انتشار «بهشت و دوزخ»، با مدرس صادقی گفت وگو کرده ایم و با او درباره دلیل انتخاب این مقطع از زندگی مصدق و ویژگی های مختلف رمان صحبت کرده ایم. او در جایی از این گفت وگو درباره شیوه مواجهه ادبیات با تاریخ و تفاوت متن ادبی و متن تاریخی می گوید: «تاریخ نویس وقتی که دارد نقش یک شخصیت را برجسته می کند و بیش ازحد به او بها می دهد، دارد می رود به طرف اسطوره سازی و قهرمان سازی. تاریخ نویس مجال زیادی ندارد برای اینکه به جزئیات بپردازد، در حالی که داستان نویس، درست برعکس، ناچار است که با جزئیات کار کند و با مجموعه ای از جزئیات است که به داستان خودش یک سر و صورتی می دهد. نمونه برجسته یک تاریخ نویسی که از مرز تاریخ می گذرد و وارد حیطه داستان نویسی می شود ابوالفضل بیهقی است. و این کار را کاملا آگاهانه هم انجام می دهد. یعنی می داند که دارد چه کار می کند... بیهقی می خواهد به قول خودش «دادِ تاریخ» را بدهد و «گِردِ زَوایا و خَبایا» بگردد تا «هیچ چیز از احوال پوشیده نمانَد.» و به همین دلیل است که می بینیم تصویری که از قهرمان داستانش امیرمسعود به دست می دهد، یک تصویر کاملا رئالیستی و روشن و شفاف و باورکردنی است.» در جایی دیگر از این گفت وگو از مدرس صادقی درباره داستان نویسی سال های اخیر ایران پرسیده ایم و او مشکل اصلی ادبیات داستانی ما را این می داند که قصه گفتن بلد نیستیم. در ادامه این گفت وگو را می خوانید:
 تازه ترین رمان شما، «بهشت و دوزخ»، روایتی است از یک دوره از زندگی محمد مصدق. ایده نوشتن رمانی درباره مصدق چه زمانی برایتان مطرح شد؟ آیا خیلی پیش از این، دغدغه نوشتن رمانی درباره او را داشته اید و یا این دغدغه به یکباره برایتان به وجود آمد؟
خیلی تصادفی پیش آمد. باعث و بانی این ماجرا هم مانی حقیقی بود. وقتی که تازه درگیر «اژدها» شده بود، این ایده را با من مطرح کرد و گفت خیلی دلش می خواهد که بعد از «اژدها» برود دنبال این ماجرا. من قول ندادم. گفتم ببینم چی می شه. خیلی هم به موقع بود البته. چون که تازه از یک مشغله ی سنگینی فارغ شده بودم و درگیر هیچ کاری نبودم و داشتم می رفتم یک مسافرت طولانی. گفتم بروم سر فرصت در این باره فکر کنم و ببینم می شود یا نه، جواب می دهد یا نه. تا یک ایده ای برای آدم جا نیفتد و جفت و جور نشود با آدم، هیچ کاری نمی شود صورت داد. اما چیزی طول نکشید که دیدم جواب داد و تصمیم خودم را گرفتم. البته تا وقتی که از آب و گل دربیاید و به ثمر برسد، خودِ مانی از صرافت این ماجرا افتاده بود و رفته بود سراغ یک پروژه های دیگری. اما من حسابی درگیر شدم. تعلق خاطر من به این شخصیت برمی گردد به سالهای نوجوانی و زمانی که هنوز بچه محصل بودم. گزارش مفصلی از محاکمه ی او را در دادگاه نظامی که به صورت جزوه هایی دست به دست می شد، سالهای اول و دوم دبیرستان بودم که دیده بودم و از همان روزها برای من تبدیل شده بود به یک قهرمان. اما از همان اولش هم بیشتر با خود این کاراکتر صفا می کردم تا با نقشی که توی تاریخ معاصر ما بازی کرد. 
,نویسندگان مشهور،جعفر مدرس صادقی،ادبیات,[categoriy]


 آنچه در «بهشت و دوزخ» جلب توجه می کند، نوع مواجهه شما با شخصیتی تاریخی است. به نظر می رسد در این رمان محمد مصدق بیش از آن که به عنوان چهره ای تاریخی و سیاسی مدنظرتان بوده باشد، به عنوان کاراکتری که خود و زندگی اش می تواند وارد روایت رمان باشد مطرح بوده است. نظرتان دراین مورد چیست؟
همین طور است که می فرمایید. من توی این رمان با یک آدمی سروکار دارم که در یک دوره ای از زندگی یک چنین ماجرایی برای او پیش می آید که بعد از سالها که از توی کوران کشمکش های سیاسی کشیده است بیرون، حالا دوباره برش می گردانند توی گود و دوباره تبدیلش می کنند به یک شخصیت درگیر. او تا قبل از ١٣١٩ هم یک شخصیت سیاسی بود برای خودش و اگر هم از توی زندان بیرجند زنده بیرون نمی آمد، اسم او توی تاریخ معاصر ما ثبت می شد. اما از این به بعد بود که تازه نفس و با یک خیز مجدّد آمد وسط معرکه و سخت درگیر شد. از این نظر هم که شما بخواهید به این ماجرا نگاه کنید، به این نتیجه می رسید که این سال و این حبس و تبعیدی که شش ماه فقط طول کشید (از اول تیرماه تا آخر آذرماه ١٣١٩) نقش خیلی خیلی تعیین کننده ای داشته است در زندگی او. یک فرضیه ای هم که می شود پیش کشید این است که سرنوشت دخترش خدیجه و آن اتفاقی که برای خدیجه افتاد بود که سبب شد که او دوباره، بعد از سالها، آلوده ی ماجرا بشود و توی مبارزه ای وارد بشود و در رأس یک جریانی قرار بگیرد که منجر شد به ملی شدن صنعت نفت و کودتای بیست وهشت مرداد سال هزار و سیصد و سی و دو. توی یک نظام دیکتاتوری و زیر سلطه ی حکومت زور، توی هر سوراخ سُنبه ای هم که باشی و حتا وقتی هم که کشیده ای کنار و کاری به کار کسی نداری، در امان نیستی و در هر لحظه و تحت هر شرایطی امکان دارد یقه ات را بگیرند. با این که رفته بود احمدآباد و با هیچ کس رفت وآمدی نداشت و توی خانه ی شهری هم که بود سفارش کرده بود که هرکس تلفن کرد یا آمد دم در بگویید که آقا نیست و آقا احمدآباد است، حکومت به او شک داشت و خیال می کرد که دورادور با دامادش که نخست وزیر بود یک ارتباطی دارد و خط می دهد. امروز متین دفتری را گرفتند و فرداش آمدند سراغ او. این که آمدند سراغ او و او را بردند و شش ماه توی زندان بیرجند و در شرایط خیلی وحشتناکی نگهش داشتند به اندازه ی کافی دردناک بود که ثابت کند که نمی شود کنار نشست و دوباره درگیرش کند، اما من خیال می کنم این سرنوشت خدیجه بود که ضربه ی کاری را به او زد و او را جوری کشید وسط که هیچ راه گریزی برای او باقی نماند.
 مصدق یکی از نمادها یا قهرمان های تاریخ معاصر ایران است و تاکنون آثار زیادی در حوزه های مختلف درباره او نوشته شده و حتی در جاهایی مصدق بدل به چهره ای اسطوره ای شده است. شما اما به سراغ دوره ای حاشیه ای از زندگی او رفته اید که پیش از این کمتر به آن توجه شده بود. چرا این دوره از زندگی او را انتخاب کردید و مثلا به سراغ دوره ملی شدن نفت یا کودتای ٢٨ مرداد نرفتید؟ آیا انتخاب دوره ای حاشیه ای از زندگی مصدق به این دلیل بوده که بتوانید از آن چهره اسطوره ای فاصله بگیرید و کاراکتر مصدق را در زندگی شخصی اش تصویر کنید؟
همان طور که عرض کردم خدمتتان، این دوره اصلا یک دوره ی حاشیه یی نیست و خیلی هم دوره ی تعیین کننده و سرنوشت سازی بوده است در زندگی او. اما این که به این دوره از زندگی او کمتر پرداخته شده، به این دلیل است که تاریخ نویس ها بیشتر به اتفاقات پررنگ تاریخی توجه دارند و نه به کاراکترها. دوست دارند کاراکترها را توی متن رویدادهای تاریخی ببینند. مثل این که این رویدادهای تاریخی هستند که به این کاراکترها جذابیت می دهند و معنی می دهند، و از منظر تاریخ هم که نگاه کنیم، می بینیم که واقعا همین طور است. در حالی که داستان نویس درست بر عکس، به خود کاراکترها فکر می کند و دوست دارد کاراکترها را پررنگ تر ببیند و خیال می کند که این کاراکترها هستند که مُهر خودشان را پای رویدادهای تاریخی می زنند. با این تفاوت که وقتی که داریم به کاراکتر فکر می کنیم و نقش خیلی مهم تری برای او در نظر می گیریم، به این معنی نیست که بخواهیم از او یک اسطوره بسازیم یا تبدیلش کنیم به یک قهرمان. به نظر من، تاریخ نویس وقتی که دارد نقش یک شخصیت را برجسته می کند و بیش از حد به او بها می دهد، دارد می رود به طرف اسطوره سازی و قهرمان سازی.
 تاریخ نویس مجال زیادی ندارد برای این که به جزئیات بپردازد، در حالی که داستان نویس، درست بر عکس، ناچار است که با جزئیات کار کند و با مجموعه ای از جزئیات است که به داستان خودش یک سر و صورتی می دهد. نمونه ی برجسته ی یک تاریخ نویسی که از مرز تاریخ می گذرد و وارد حیطه ی داستان نویسی می شود ابوالفضل بیهقی است. و این کار را کاملا آگاهانه هم انجام می دهد. یعنی می داند که دارد چه کار می کند: می گوید «در دیگر تواریخ چنین عرض و طول نیست ــ که احوال را آسان تر گرفته اند و شمّتی بیش یاد نکرده اند.» تاریخ نویسی در زمان بیهقی و پیش از بیهقی یا این که فقط افسانه سرایی و حکایت نویسی متکی به اسطوره و خیالپردازی بود و یا این که عبارت بود از گزارش احوال فشرده ای از رویدادهای مهم که «فلان پادشاه فلان سالار را به فلان جنگ فرستاد و فلان روز صلح کردند و این آن را یا او این را بزد...» و یا این که گزارشی بود که وقایع نگار رسمی که یکی از مواجب بگیران و مقرّبان دربار و یکی از ملتزمین رکاب بود می نوشت که همه در وصف دلاوری ها و جنگاوری های فلان پادشاه و فلان سالار بود. اما بیهقی می خواهد به قول خودش «دادِ تاریخ» را بدهد و «گِردِ زَوایا و خَبایا» بگردد تا «هیچ چیز از احوال پوشیده نمانَد.» و به همین دلیل است که می بینیم تصویری که از قهرمان داستانش امیرمسعود به دست می دهد، یک تصویر کاملا رئالیستی و روشن و شفاف و باورکردنی است.
هم دلاوری ها و تجلی هوش و ذکاوت و بردباری او را به ما نشان می دهد و هم عواقب استبداد رأی و تصمیم های غلط و لشکرکشی های بی هوده ی او را به تصویر می کشد. تصویری که یک دنیا فاصله دارد با تصویر یک قهرمان اسطوره یی. در دوران خودمان هم کتاب عبدالله مستوفی را داریم که مخلوطی است از تاریخ و رمان. بعضی وقتها از روی سر وقایع عبور می کند و فقط یک گزارش احوالی می دهد و گاهی وقتها هم می رود توی دل وقایع و از مشاهدات شخصی و تجربه های دست اول خودش حرف می زند. اما بر خلاف بیهقی که می دانست که دارد چه کار می کند، عبدالله مستوفی نمی داند که دارد چه کار می کند. خیال می کند که دارد شرح زندگی خودش را می نویسد یا دارد تاریخ می نویسد، در حالی که خیلی جاها وارد حیطه ی رمان شده است و دارد رمان می نویسد و خودش هم خبر ندارد.
,نویسندگان مشهور،جعفر مدرس صادقی،ادبیات,[categoriy]


 چرا عنوان رمان را «بهشت و دوزخ» انتخاب کردید؟ آیا این بهشت و دوزخ اشاره ای است به بخشی از تاریخ ایران که در رمان روایت شده یا بیشتر به زندگی مصدق و سرنوشت او مربوط بوده است؟
این برداشت هایی را هم که گفتید می شود کرد. این از آن اسمهاست که جای برداشت خیلی زیاد دارد. اما خود من به «ارداویراف نامه» نظر داشته ام که یک بندی از متن آن را هم گذاشته ام روی پیشانی کتاب. ارداویراف را می برند توی بهشت و دوزخ می چرخانند تا از نزدیک ببیند و بیاید تعریف کند که آنجا چه خبر بود و آنهایی که توی بهشت بودند چه روزگاری داشتند و آنهایی که توی دوزخ بودند چه بلاهایی داشت سرشان می آمد. ارداویرافِ ما را هم می برند بیرجند و بلاهای زیادی به سرش می آید توی این سفر و اتفاقات زیادی برای او می افتد که ما بعضی از آنها را برای شما تعریف کرده ایم. شاید به این دلیل که خود او وقتی که از سفر برمی گردد و حال و روز دخترش را می بیند، زبانش بند می آید و نمی تواند تعریف کند که چه بر او گذشته است. داستان خدیجه آن قدر اسفناک و دردناک است که داستان خودش یادش می رود.
  برای نوشتن «بهشت و دوزخ» چه مدتی به تحقیق درباره زندگی مصدق پرداختید و نوشتن رمان چقدر طول کشید؟
هر داستانی، چه پس زمینه ی تاریخی داشته باشد و چه نداشته باشد، تحقیقات لازم دارد. هیچ فرقی نمی کند که موضوع از چه قرار است. در مورد این دوره البته منابع خیلی کم است. زندگینامه نویس ها و تاریخ نویس ها هم همان طور که خودتان اشاره کردید، به این دوره از زندگی او خیلی کم توجه کرده اند. خاطرات آقاجواد آشپز که در طول این سفر همراه او بوده است خیلی کمک می کند که بفهمیم توی این مدت چه اتفاقاتی افتاده است. این خاطرات حاصل گفت و گوی مهندس احمد مصدق بوده است با آقاجواد حاجی تهرانی. آقاجواد آشپز تصویر خیلی صادقانه و بی غل و غشی از ارباب خودش به دست می دهد و این یکی از منابع اصلی من بود. من از چهل سال پیش و از همان سالهای دبیرستان، هرچه در مورد زندگی او به تورم می خورد جمع می کردم. یک عالمه کتاب و جزوه و مقاله داشتم درباره ی او. وقتی که افتادم توی این ماجرا و شروع کردم به کار، همه ی منابعی را که جمع کرده بودم دوباره خواندم و هرچی هم که نداشتم پیدا کردم و به این مجموعه اضافه کردم، چه آنهایی که سالها پیش چاپ شده بود و من ندیده بودم و چه مقاله ها و زندگینامه هایی که در سالهای اخیر چاپ شده است و چه منابع مربوط به دوره ی قبل از نخست وزیری و زمان نخست وزیری و چه منابع مربوط به بعد از نخست وزیری و کودتا... و همه ی اینها هم البته به دردم خورد. علی الخصوص نامه ها و خاطرات خود او که برای پیداکردن لحن و خلق و خو و منش او خیلی مفید بودند. حتا جزئیات ماجراهای محاکمه ی او در دادگاه نظامی که مربوط می شود به چهارده سال بعد از واقعه، خیلی به دردم خورد.
 به طور کلی یکی از ویژگی های رمان هایی که با پس زمینه ای تاریخی نوشته می شوند، لزوم تحقیق و پژوهش درباره آن دوره مشخص از تاریخ است. پژوهش برای نوشتن رمان امری است که در اینجا چندان مرسوم نیست و این در حالی است که معمولا پشت آثار شاخص ادبیات حجم انبوهی از مشقت و زحمت برای تحقیق و پژوهش درباره موضوع روایت خوابیده است. به نظرتان آیا انجام تحقیق در نوشتن رمان فقط برای آثاری با پس زمینه ای تاریخی ضرورت دارد و آیا به طور کلی برای شناخت درست موضوع روایت انجام تحقیق امری ضروری است؟
همان طور که گفتم، هیچ فرقی نمی کند که شما دارید چه رمانی می نویسید و موضوع از چه قرار است. هر رمانی به تحقیق و مطالعه و زمینه چینی احتیاج دارد و شما پیش از این که دست به کار بشوید، ناچارید که یک مقدماتی فراهم کنید. مگر این که بخواهید یک رمان پادرهوای عشقولانه بنویسید که هیچ چی توش معلوم نباشد و هیچ ندانیم که چه اتفاقاتی دارد می افتد و کجاییم و چی به چیه و در چه حالیم. از این رمان های بدون زمان و مکان که همه چی در مه و دود اتفاق می افتد و معلوم نیست چی به چیه فراوان داریم. این دود و مه و ابهام ساختگی هم فقط مال این است که خواننده را مرعوب کنیم و به او کلک بزنیم و این طور القا کنیم که ما نابغه ایم و یک ایده هایی به ما الهام شده است که نمی توانیم به یک صورت معقول و روراست با تو در میان بگذاریم و ناچاریم به یک زبان دشوار و ثقیلی که تو از درک آن عاجزی و سوادش را نداری متوسل بشویم. تازه اسم این تمهیدات را هم می گذاریم تکنیک و مدعی نبوغ هم هستیم. من فکر می کنم که نویسنده با این کلک ها دارد ضعف و ناتوانی خودش را و بی استعدادی و جهل و تنبلی خودش را توجیه می کند. نویسنده با الهام کار نمی کند. الهام شاید یک جرقه ای در ذهن او بزند.
 اما بعد از آن جرقه که یک هُلی به او می دهد، باید کار کند و کار کند و زحمت بکشد تا یک چیزی از توی این ودیعه ای که به دست او سپرده اند بیرون بیاید. نویسنده ای که متکی است به الهام، هم از زیر مقدمات درمی رود که همان تحقیقات و فراهم کردن مصالح کار است و هم از زیر بازنویسی های مکرّر که یک کار گِل است و یک زحمتی است که هر نویسنده ای ناچار است بکشد تا نوشته اش یک سر و سامانی بگیرد و آماده شود برای عرضه کردن به ویراستار یا ناشر یا روزنامه یا مجله یا هر جایی که عرضه می کند. شما برای این که یک نانی هم بپزید، باید اول یک تکه خمیر بردارید و آن هم به اندازه، نه کم نه زیاد، و بعد پهنش کنید و بعد بزنید به تنور و بعد تازه باید مواظب باشید که بموقع برش دارید و از تنور بکشیدش بیرون. اگر زود بردارید هنوز نپخته است و اگر دیر بردارید می سوزد و داد مشتری درمی آید. من یک عالمه حرف دارم که با شما بزنم در این مورد. اما می ترسم زیاد بشود و جا نداشته باشید چاپ کنید. هر کاری یک زحمتی دارد: نان پختن، سیب زمینی پوست کندن، جارو زدن، آجرچینی، ماله کشیدن... این نویسنده است فقط که خیال می کند بدون زحمت و یکشبه می تواند به مقصود برسد و یک شاهکاری خلق کند که بزند توی دهن جیمز جویس و روی ویلیام فاکنر را کم کند. ای کاش نویسنده هم می پذیرفت که دارد یک کاری انجام می دهد و نویسندگی هم یک جور عملگی است. حالا گیرم شما سر ساختمان کار نمی کنید، اما این دلیل نمی شود که عمله نباشید. عمله بودن هیچ بد نیست و هیچ ننگی نیست.
 عمله یعنی کارگر. اما توی فرهنگی که هیچ کس به کار کردن اعتقادی ندارد و همه خیال می کنند که همه چی یکشبه و بدون زحمت و با یک معجزه درست می شود، عمله تبدیل شده است به یک فحش. یک نفر نجار است، یک نفر راننده است، یک نفر خیاط است، یک نفر هم عمله ی سیاست است که به او سیاستمدار هم می گوییم و یک نفر هم عمله ی طرب است که به او خواننده و نوازنده هم می گوییم و یک نفر هم عمله ی هنر است که به او هنرمند هم می گوییم و یک نفر هم عمله ی ادبیات است که به او نویسنده هم می گوییم. و چه خوب است که عمله ی ادبیات است و دارد برای ادبیات کار می کند و زیر بیرق ادبیات سینه می زند و مثلا عمله ی سیاست نیست و عمله ی ریا و تزویر و ریاست هم نیست. هیچ عیبی ندارد که افتخار کند به این قضیه. اما ای کاش بپذیرد که پیش از این که نابغه باشد و هنرمند باشد و اله و بله باشد، عمله است. عمله ی ادبیات البته. یعنی کارگر است. و کارگر باید کار کند و زحمت بکشد، وگرنه از مزد و پاداش هیچ خبری نیست و آخر سر هم دستش خالی می ماند و ول معطل است. 
,نویسندگان مشهور،جعفر مدرس صادقی،ادبیات,[categoriy]


 به نظر می رسد که در «بهشت و دوزخ» تا جای ممکن به واقعیت وفادار بوده اید و چندان به دنبال درآمیختن تخیل و واقعیت در  روایت رمان نبوده اید. آیا می خواستید چهره ای که از مصدق به دست می دهید کاملا منطبق با چهره واقعی او باشد یا جاهایی از این موضوع تخطی کرده اید؟ به طور کلی به نظرتان در نوشتن رمانی درباره یک شخصیت تاریخی چقدر امکان بروز تخیل در روایت وجود دارد و چقدر می توان تاریخ را دست کاری کرد؟
همان طور که گفتید، سعی کرده ام که در یک چارچوب واقعی و مستند کار کنم و کاملا وفادار بمانم به این چارچوب. اما بعضی جاها یک گریزهایی هم زده ام. وقتی که دارید توی یک چارچوب واقعی و مستند کار می کنید، نمی توانید هر کاری که دلتان می خواهد بکنید، ناچارید که به آن چارچوب وفادار بمانید تا همه چی درست و باورپذیر و پذیرفتنی از آب دربیاید. اما این دلیل نمی شود که دست و بالتان کاملا بسته باشد. اینجاست که داستان نویس دست به یک کارهایی می زند که از دست تاریخ نویس و گزارش نویس ساخته نیست. یک حفره ها و شکاف هایی توی روایت مستند وجود دارد که تو در مقام داستان نویس ناچاری پُرش کنی. فقط در همین حد. نه این که تاخت و تاز کنی و آن چارچوب مستندی را که داشتی روش کار می کردی له و لورده کنی. دستکاری ها و گریز زدن ها خیلی با احتیاط و با ملاحظه کاری باید صورت بگیرد. من هی از ناچار بودن حرف می زنم و یک تعمّدی دارم در به کار بردن این کلمه. برای این که تأکید کنم روی این مطلب که داستان یک ودیعه ای است در دست نویسنده که باید مراقب باشد که به همان صورتی که قرار بوده است به مقصد برساند. «ناچاری» هم از این طرف هست و هم از آن طرف. از یک طرف باید احتیاط کنی که آن چارچوب متکی به واقعیت سر جای خودش بماند و هیچ لطمه ای نخورد و از یک طرف باید جاهای خالی و فاصله ها را پُر کنی تا به داستانی که داری می نویسی یک معنی و مفهومی بدهی. به همین دلیل است که من در بعضی موارد، به قول شما، از روال واقعیت مستند «تخطی» کرده ام و به تخیل خودم میدان داده ام که داستان را ببرد جلو. البته با در نظر گرفتن همه ی آن ملاحظاتی که گفتم. نه بی هوا و دلبخواهی.
  در «بهشت و دوزخ» جاهایی نوعی طنز پنهان نهفته است، مثلا برخی رفتارهای مصدق یا لجبازی های او باعث به وجود آمدن این طنز در روایت شده است. نظرتان در این باره چیست؟
این رفتارها هم متکی است به مستندات و شواهدی که وجود داشته است و هم به استنباط نویسنده و آن چه که موقعیت های داستانی طلب می کنند. خیلی دلم می خواست به همه ی این موارد «تخطی» و جاهایی که رفته ام توی خاکی یک اشاره ای می کردم، اما می ترسم با این توضیحات اضافی یک نکته هایی را لو بدهم که نباید گفت و لذتی را که قرار است خواننده از داستان ببرد مخدوش کنم.
 «بهشت و دوزخ» به روایت سوم شخص نوشته شده و زبان رمان هم زبانی امروزی است. چرا این زاویه دید را برای رمان انتخاب کردید و چرا برای شخصیت های رمان زبانی دیگر  را انتخاب نکردید؟
کار دیگری نمی شد کرد. فکر اولم این بود که آقاجواد آشپز داستان را تعریف کند و یک بار هم به همین صورت نوشتمش، اما آخر سر دیدم جور در نمی آید. البته در صورت فعلی هم بخش اعظم داستان را داریم از دید آقاجواد روایت می کنیم. اما اگر قرار بود آقاجواد خودش و به صیغه ی اول شخص داستان را تعریف کند، اصلا یک داستان دیگری می شد و خیلی چیزها از دست می رفت. به این دلیل که آقاجواد همه جا حضور ندارد و احاطه ی کافی ندارد به تمام داستان و شرایط این کاراکتر برای تعریف کردن آن قسمتی از داستان که حضور ندارد کافی نیست. از پس آن قسمت هایی که حضور ندارد برنمی آمد. یک راه حل دیگری هم که وجود داشت این بود که خود قهرمان داستان بعد از این که از سفر برگشته است، داستان خودش را تعریف کند.
 درست مثل ارداویراف که وقتی که از معراج برگشت، آن چه را که از بهشت و دوزخ دیده بود تعریف کرد. اما فرق معامله اینجاست که قهرمان داستان ما وقتی که از سفر برمی گردد و دختر نوجوانش را به این حال و روز می بیند، به قدری منقلب می شود و آن چنان ضربه ای می خورد که زبانش بند می آید و اصلا نمی خواهد به آن بهشت و دوزخی که توی این سفر کذایی از سر گذرانده است فکر کند. آن بهشت و دوزخی که توی این سفر دیده است در مقابل این دوزخی که حالا می بیند وزنی ندارد. فعلا فقط دارد با آن عذاب وجدانی که بعد از دیدن دخترش به او دست داده است کلنجار می رود و توی این فکر است که آیا برای این دختری که از دست رفته است چه کار می تواند بکند. قهرمان داستان ما از این به بعد اصلا نمی خواهد به گذشته فکر کند و همان طور که در زندگی واقعی اش هم می بینیم، با سر شیرجه می رود توی آینده.
,نویسندگان مشهور،جعفر مدرس صادقی،ادبیات,[categoriy]


 امروز ادبیات داستانی ما در وجه غالبش توجه کمی به تاریخ دارد و بخش زیادی از آثاری که منتشر می شوند درباره زندگی شخصی و روابط خصوصی شده آدم هاست. در حالی که چند دهه پیش رمان های زیادی با نگاه به تاریخ نوشته می شدند و بخش قابل توجه ای از این آثار هم نه شرح خطی وقایع تاریخی بلکه آثاری بودند که به سویه های نامکشوف یا کمتر دیده شده تاریخ می پرداختند. به نظرتان چرا امروز ادبیات داستانی ما کمتر با تاریخ مواجه می شود و بیشتر درگیر امر خصوصی شده است؟
من فکر می کنم که موضوع و این که داریم در مورد چی می نویسیم اهمیت چندانی ندارد. طرز رفتار با موضوع مهم است و این که نویسنده با آن موضوعی که کار می کند آشنایی و انس و الفت کافی داشته باشد و بتواند از پس آن بربیاید. احوالات شخصی و روابط خصوصی هم همیشه از ازل، از وقتی که بشر شروع کرده است به قصه بافی و داستان سرایی، دستمایه ی کار داستان نویس بوده اند و نمی توانسته است چیزی غیر از این باشد، چون که اصلا داستان یعنی شرح و بسط احوالات شخصیّه و فرو رفتن توی اعماق وجود و ذهن آدم ها که خیلی هم از تاریخ مهم تر است. نویسنده حتا وقتی هم که دارد توی یک بستر تاریخی کار می کند با شرح احوالات شخصی و خصوصی است که دارد داستان سرایی می کند، نه با روایت حوادث تاریخی. با حوادث تاریخی خیلی باید با احتیاط رو به رو شد. نویسنده ای که با یک موضوع تاریخی کار می کند دست به یک قمار خیلی خطرناکی زده است، برای این که این احتمال که کاراکترهاش را زیر دست و پای تاریخ له کند خیلی زیاد است و اگر یک چنین اتفاقی بیفتد، داستان او به فنا رفته است. در دهه های گذشته رمان هایی که با زمینه ی تاریخی و به تقلید از «دن آرام» شولوخوف و «جان شیفته»ی رومن رولان و ادبیات خلقی رئالیسم سوسیالیستی نوشته می شد طرفدارهای خیلی زیادی داشت، اما چه خوب که در دهه های شصت و هفتاد از این ادبیات تا اندازه ای یک فاصله ای گرفتیم و نزدیک تر شدیم به روابط انسانی و احوالات شخصیّه که هسته ی اصلی رمان و ذات و بنیاد رمان است.
 اما چه حیف که غلتیدیم به ورطه ی تقلید از رمان نو و سوررئالیسم آمریکای لاتینی و این اواخر هم قصه های گلخانه یی و شرح کسالت بار و خنثای روزمرّگی. شاید این شیوه از داستان سرایی باشد که شما دوست ندارید و در نقطه ی مقابل داستان هایی قرار می دهید که بیرون از چهاردیواری خانه و توی کوچه و خیابان و در بستر تحولات اجتماعی اتفاق می افتند. اما اشتباه نکنید. شما حتا توی چهاردیواری خانه ی خودتان هم توی متن جامعه و در معرض تاریخ قرار دارید. گرفتاری ما این نیست که چرا از چهاردیواری خانه و حریم شخصی مان بیرون نمی آییم. گرفتاری ما این است که بلد نیستیم و عادت نکرده ایم که در یک زمان و مکان مشخص کار کنیم. فرار می کنیم از آدرس دادن و می ترسیم از صراحت و وضوح و شفافیت و خودمان را پشت سر کلی بافی ها و انشانویسی ها و زیبانویسی ها و بازی های کلامی و آرتیست بازی های تکنیکی پنهان می کنیم. به یک تعبیر خیلی سرراست اگر بخواهم خلاصه کنم: قصه گفتن بلد نیستیم. جا نیفتاده است قصه گفتن توی ادبیات معاصر ما. نه نویسنده به دنبال قصه است و نه خواننده. با وجود یک سنّت غنی داستان سرایی و پیشینه ای که توی ادبیات کلاسیک خودمان داریم و با وجود نمونه های درخشانی از داستان نویسی معاصر دنیا که هم ترجمه شده اش جلوی چشممان است و هم ترجمه نشده اش. و اگر بخواهیم جانب انصاف را رعایت کنیم، به این واقعیت هم باید اشاره کنیم که سانسور هم البته این وسط بی تقصیر نبوده است و دامن زده است به رواج این سوء تفاهم. ذهنیت یک داستان نویس ایرانی یک ذهنیت سانسورزده هم هست در عین حال. دست و بال نویسنده در موارد بسیاری بسته بوده است همیشه و سانسوری که از اوایل دهه ی چهل جا افتاد و بعد از انقلاب هم ادامه پیدا کرد داستان نویسی ما را سوق داده است به سمت عدم صراحت و عدم شفافیت و کلی بافی.
 این روزها باز هم بحث سانسور کتاب مطرح شده و آن طور که گفته شده وزارت ارشاد قصد دارد ممیزی را به خود ناشران واگذار کند. نظرتان درباره این شیوه از ممیزی کتاب چیست و آیا موافقید که نمایندگانی از ناشران که توسط وزارت ارشاد تایید شده اند عهده دار ممیزی کتاب ها باشند؟
سانسور سانسور است و هیچ فرقی نمی کند که به وسیله ی چه مرجعی اعمال شود. من با هر نوع سانسوری، به هر صورتی و به هر اسمی که می خواهد باشد، مخالفم و فکر می کنم که هر نوع سانسوری، به هر صورتی و به هر اسمی، با طبیعتِ کاری که ما داریم می کنیم منافات دارد و باید برچیده شود.
 درحال حاضر آیا کتابی در ارشاد دارید و این روزها مشغول انجام چه کاری هستید؟
دوتا کتاب دارم که در انتظار مجوّز به سر می برند: یکی چاپ سوم «کله ی اسب» که از سال ١٣٨٤ تا حالا توی ارشاد است و یکی هم چاپ سوم «آب و خاک» که از سال ١٣٩١. و اما این که الان دارم چه کار می کنم. خود من هم راستش نمی دانم. کارهای مختلف. دوست ندارم در مورد یک کارهایی که هنوز به ثمر نرسیده اند حرفی بزنم. فکر می کنم در مورد یک کاری که هنوز به جایی نرسیده است اصلا نباید حرف زد. کار ما فرق می کند با کار یک فیلم ساز یا کارگردان تئاتر. فیلم ساختن یک کار گروهی است و کار نمایش هم همین طور. خیلی راحت می شود اعلام کرد که ما داریم فلان فیلم را فیلم برداری می کنیم یا فلان نمایش را تمرین می کنیم و اصلا چاره ای ندارید و نمی شود نگفت، چون که یک عالمه آدم درگیر هر کاری هستند و معلوم است که کجا دارند تمرین می کنند و کجا دارند فیلم برداری می کنند. اما کار ما یک کار تکنفره است که باید در خلوت پیش برود تا به یک سرانجامی برسد و تا به یک سرانجامی هم نرسیده باشد و از آب و گل درنیامده باشد، با هر حرفی که در مورد آن بزنید آن خلوتی را که لازم دارید به هم زده اید و خرابش کرده اید. چه بسا پروژه هایی که با شکست رو به رو می شود و نویسنده ناچار است نیمه تمام رها کند و حالا فکر کنید که توی این فاصله آمده باشد در مورد یکی از آنها که نه به دار است و نه به بار، یک عالمه حرف زده باشد و توضیح داده باشد و به این ترتیب یک تعهدی برای خودش درست کرده باشد و ناچار باشد بعد از مدتی یک برگ تازه ای رو کند تا ثابت کند که آره، توی این مدت داشتم چه کار می کردم.
من خیلی تعجب می کنم از رمان نویسی که در جواب این سؤال که درحال حاضر مشغول چه کاری هستید جواب می دهد دارم روی فلان رمان کار می کنم و حتا یک توضیحاتی هم و یک خلاصه ی داستانی هم از رمانی که هنوز ننوشته است یا تمام نکرده است می دهد و حتا در مواردی اسم رمانی را هم که هنوز ننوشته است اعلام می کند. من هرگز یک چنین اعتماد به نفسی نداشته ام و ندارم و در مورد هر کاری هم که دارم می کنم تا آخرین لحظه و تا بعد از هزار مرتبه بازنویسی هم و تا وقتی که رفته است لیتوگرافی و رفته است زیر چاپ هنوز شک دارم و حتا بعد از این که چاپ شد و به چاپهای بعدی هم رسید هنوز شک دارم و آن اعتماد به نفسی را که نویسنده لازم دارد برای این که در مورد کار خودش حرف بزند و توضیح بدهد ندارم. بعد از چاپ هم یک چنین اعتماد به نفسی ندارم، چه برسد قبل از این که از آب و گل درآمده باشد و به ثمر رسیده باشد. ببخشید که این همه توضیح دادم. می توانستم به جای این همه توضیحات، فقط بگویم درحال حاضر هیچ کاری نمی کنم.

منبع :

ما قصه گفتن بلد نیستیم! گردآوری توسط بخش شعر ،داستان ، ادبیات، کتاب سایت آکاایران

اخبار اکاایران

اخرین مطالب آکاایران

تبلیغات