ترجمه در ایران کاری بی مزد است - آکا

در این مقاله از سایت آکاایران مطلبی در مورد ترجمه در ایران کاری بی مزد است ارائه شده است ، همچنین برای مشاهده مقالات بیشتر در دسته از سایت مقالات هنر آکاایران مقالات بیشتری را مشاهده نمایید

آکاایران: تازه ترین ترجمه محمود حدادی داستانی از اشتفان سوایگ به همراه گفتاری از او درباره زندگی سیسرو است که هر دو در کنار هم و در کتابی با عنوان «حدیث شطرنج و رساله سیسرو» توسط نشر نیلوفر منتشر شده اند.
امتیاز خبر: 96 از 100 تعداد رای دهندگان 323
روزنامه شرق - پیام حیدر قزوینی: تازه ترین ترجمه محمود حدادی داستانی از اشتفان سوایگ به همراه گفتاری از او درباره زندگی سیسرو است که هر دو در کنار هم و در کتابی با عنوان «حدیث شطرنج و رساله سیسرو» توسط نشر نیلوفر منتشر شده اند. این هردو اثر مربوط به دوره ای از زندگی سوایگ اند که او به دلیل جنگ دوم جهانی مجبور به مهاجرت از اروپا شده و در تبعید و انزوا و در جایی دور از وطن فرهنگی اش روزگار می گذراند. «حدیث شطرنج»، این داستان تمثیلی بازتابنده یک دوران، آخرین اثری است که سوایگ پیش از خودکشی اش نوشت و از این حیث اثری است که هم برآمده از دوران پختگی قلم این نویسنده آلمانی زبان است و هم رد سال های وحشت و غربت را در خود دارد. «رساله سیسرو»، گزارشی درباره زندگی این سخنور کلاسیک رومی، نیز محصول همین دوره است و از همان شرایط تاریخی تأثیر گرفته و به همین دلیل بوده که حدادی این گفتار را در کنار «حدیث شطرنج» منتشر کرده است.
ترجمه در ایران کاری بی مزد است
,مترجم،ادبیات،نویسندگان مشهور،کتاب,[categoriy]

آکاایران: ترجمه در ایران کاری بی مزد است



جز این، به تازگی دو ترجمه دیگر حدادی نیز بعد از سال ها تجدید چاپ شده اند: «زیردست» هاینریش مان در نشر ماهی و «دفتر شعرهای منثور» ایوان تورگنیف در نشر کوله پشتی. «زیردست»، مشهورترین اثر هاینریش مان، رمانی است با پس زمینه ای تاریخی که در آن اشاره هایی مشخص به تاریخ آلمان در نیمه دوم قرن نوزدهم و آغاز قرن بیستم شده است. هاینریش مان در این رمان آشکارا اجتماعی، چشم اندازی وسیع از این دوره از تاریخ آلمان و مناسبات اجتماعی آن به دست داده و از این روست که این رمان، هم جایگاهی خاص در ادبیات آلمان دارد و هم اثری مرجع در شناخت تاریخ اجتماعی و سیاسی آلمان به شمار می رود. ایوان تورگنیف نیز، از نویسندگان و شاعران کلاسیک ادبیات روسیه است که از او آثار زیادی در حوزه های مختلف به جا مانده است. «دفتر شعرهای منثور»، حاصل سال های پیری و بیماری تورگنیف است که در سال ١٨٨٢ منتشر شد و بعدها قطعه ها و متن هایی دیگر نیز به این مجموعه پیوست شد. به مناسبت انتشار این سه کتاب، با محمود حدادی گفت وگو کرده ایم و البته بیش تر به «حدیث شطرنج و رساله سیسرو» پرداخته ایم.
به گزارش آکاایران:  «حدیث شطرنج» پیش تر بارها به فارسی ترجمه شده بود و از حدادی درباره ترجمه های قبلی این داستان پرسیده ایم و او به این واسطه نقبی به وضعیت ترجمه در ایران زده است. حدادی در جایی از این گفت وگو، علت اصلی ترجمه های سست را فقدان تئوری ترجمه در ایران دانسته و می گوید: «علت اصلی ترجمه های سست را در جای خالی تئوری ترجمه، و فقدان وقوف بر حداقلی از مبانی ضروری این فن می دانم. ترجمه نارسا با رسایی تمام داد می زند مترجم آن بدون دانش تئوریک قلم به دست گرفته است. نبود تئوری ترجمه، و مترجمانی که بتوانند از این تئوری ها راهکار به دست بیاورند، مشکل اول است، زبان واسط دست بالا مشکل دوم.
ضمن آنکه نویسندگان پرآوازه در بازار کتاب ایران بیش از بزرگانِ گمنام، قربانی ترجمه های بد می شوند. سوسوی شهرت جاذبه دارد، هم در چشم مترجم، هم خواننده و هم ناشر. ناشران هم در بهبود کیفیت ترجمه سهم و سرمایه گذاری چندان قابل توجهی بر عهده نداشته اند. وانگهی، سرریز ناگهانی ادبیات غنی اروپایی به حوزه فرهنگی ما سرریزی سیل وار بوده است و در نتیجه بیشتر از آن که مدیریتش کنیم، از آن غافل گیر شده ایم». در جایی دیگر از این گفت وگو، از حدادی درباره ترجمه شعر پرسیده ایم و او با رد ترجمه ناپذیر بودن شعر، می گوید: «ترجمه کردن یا نکردن آثار ادبی تنها به اراده مترجم بسته نیست. جهان از هر نظر به طرف یکپارچگی می رود، در اقتصاد، جابه جایی میلیونی آدم ها، بهره وری از رسانه های فراملی و جهانی، آموزش، ورزش و... ادبیات هم در این میان هرچه بیشتر جهانی می شود. ما حتی نویسندگانی داریم با استطاعت دو زبان و دو فرهنگ متفاوت. در این میان نمی شود با یک فتوای فرمالیستی، شعر را از جهانی شدن دور داشت». در ادامه این گفت وگو را می خوانید.
,مترجم،ادبیات،نویسندگان مشهور،کتاب,[categoriy]


«حدیث شطرنج و رساله سیسِرو» تازه ترین ترجمه ای است که از شما منتشر شده است. چرا به سراغ اشتفان سوایگ و ترجمه این دو اثر از او رفتید؟
سوایگ از نویسندگان خوش نثر آلمانی زبان است که در سال های پس از جنگ جهانی دوم در ایران و همه جهان بسیار پرخواننده بوده است. متأسفانه حضور چیره زبان های انگلیسی و فرانسوی در عین غیاب بسیاری زبان های صاحب فرهنگ در ایران، باعث شده که آثار او از راه زبانی واسط به فارسی دربیاید. و بیشتر این ترجمه ها، از نگاهی امروزی اگر داوری کنیم، بسیار سست هستند. برای همین هم به چاپ های بعدی نرسیده اند و از بازار کتاب غیبشان زده است. البته همین جا بگویم که به شخصه دلیل سستی این ترجمه ها را در درجه اول برگرداندن از زبان واسط نمی دانم، چون به هر حال ترجمه با جان زنده کلام سروکار باید داشته باشد، نه با پوسته آن. هرچند ترجمه از زبان واسط کاری اضطراری است، ولی هنگامی که دیگر زبان ها و فرهنگ ها نماینده مستقیمی در حوزه ترجمه ندارند، حتی زبان چینی با بیش از یک میلیارد سخنگویش، یا اسپانیایی و حتی عربی! در آن صورت چاره چیست؟
و تا کی باید از ادبیات این زبان ها محروم بود و منتظر نشست؟ بضاعت امروز ما در حوزه ترجمه در همین حد است. از آغاز نهضت جدید ترجمه در ایران، اگر حتی مبدأ آن را بعد از جنگ جهانی دوم بگیریم، لااقل سی سال طول کشید تا مترجمانی آلمانی زبان پا به عرصه بگذارند. وانگهی، وقتی نویسنده ای در سطح جهان شهرت دارد، به هرحال کسانی پیدا می شوند و از هر زبانی شده او را معرفی می کنند. حق هم دارند، چون می خواهند تازه های ادبیات جهانی را در اختیار هموطنانشان قرار بدهند. من علت اصلی ترجمه های سست را در جای خالی تئوری ترجمه، و فقدان وقوف بر حداقلی از مبانی ضروری این فن می دانم. ترجمه نارسا با رسایی تمام داد می زند مترجم آن بدون دانش تئوریک قلم به دست گرفته است. نبود تئوری ترجمه، و مترجمانی که بتوانند از این تئوری ها راهکار به دست بیاورند، مشکل اول است، زبان واسط دست بالا مشکل دوم.
ضمن آن که نویسندگان پرآوازه در بازار کتاب ایران بیش از بزرگانِ گمنام، قربانی ترجمه های بد می شوند. سوسوی شهرت جاذبه دارد، هم در چشم مترجم، هم خواننده و هم ناشر. ناشران هم در بهبود کیفیت ترجمه سهم و سرمایه گذاری چندان قابل توجهی بر عهده نداشته اند. وانگهی، سرریز ناگهانی ادبیات غنی اروپایی به حوزه فرهنگی ما سرریزی سیل وار بوده است و در نتیجه بیشتر از آن که مدیریتش کنیم، از آن غافل گیر شده ایم. در سرآغاز نهضت ترجمه انگاری رابطه ما با نثر گذشتگان هم در ضمن قطع شده بوده است. شما نثر فارسی قرن ششم را مقایسه کنید با نثر اولین متون ترجمه.
 تفاوت وحشتناک است. البته شاید آن زبان کلاسیک هم چندان برای انتقال آثار امروزی کارایی نداشته است. به هرحال گویی در هنر روایت گری فارسی یک وقفه و گسست چند صد ساله افتاده باشد. نتیجه آن که ترجمه های پیشین چون چیز چندانی از زیباشناختی کلام در خود نداشتند، دقتی هم در ترجمه محتوا در آن ها نبود، زود از یادها رفتند. با چنین وصفی رجوع دوباره به برخی از نویسندگان محبوب نسل پیش بد نیست. اشتفان سوایگ از جمله نویسندگانی است که به قول قدیمی ها شیرین می نویسد، هرچند در پرورش ساختار داستان و مجاب کنندگی شخصیت ها شاید چندان سخت گیر نباشد. اما این دو اثر اشتفان سوایگ در ادبیات نهضت مهاجرت آلمان از این نظر اهمیت دارند که با زندگی شخصی نویسنده آن عجین شده اند و غیرمستقیم حدیث نفس او به شمار می روند. نمونه ای هستند بازگو کننده سرنوشت مهاجران و روشنفکران آواره آن دوران، کسانی که حکومت نازی از وطن محرومشان کرد.
«حدیث شطرنج» پیش تر با عنوان «شطرنج باز» منتشر شده بود که البته این ترجمه به چندین دهه پیش برمی گردد. مشخصا درباره آن ترجمه چه نظری دارید ؟
خب، زبان فارسی امروز در پیش این تکلیف ضروری که بر عهده اش قرار گرفته که متونی نو و متعلق به فرهنگی بیگانه را بازگو کند، انفعال نداشته است، بلکه در طی زمان بر ظرفیت هایش افزوده است. ترجمه نسل متقدم را در هرحال باید از این دید ارزیابی کرد. من اول گمان می کردم تنها خانم نیره سعیدی، که در روزگار خود مدیر مجله ای به نام «بانو» بوده، این کتابچه را در سال ١٣٢٥ از فرانسه برگردانده باشد، بعدها پی بردم بیش از هشت ترجمه از آن تا حال به بازار کتاب آمده است. از ناشر محترمی هم ناچار شدم بشنوم با این همه تکرار، ترجمه من دیگر کمترین جای توجیهی ندارد. اما فقط همین قدر بگوییم که ترجمه من از این داستان، هشت بار توجیه داشت، چون من با این ترجمه –بی تعارف گفته باشم- هشت بار این کتاب را نجات داده ام. ترجمه من یقین که چیز فوق معمولی نیست. خود نثر آلمانی هم پیچیدگی یا به قول معروف چالش برانگیزی خاصی ندارد. با وجود این، آن هشت ترجمه پیشین بویی از هیچ گونه انطباق نبرده بودند، نه در محتوا نه در نثر. عرض کردم. در بازار کتاب ایران، نام های بزرگ و مطرح اغلب قربانی ترجمه های دست کم شتابزده، اگر نگوییم که نارسا، می شوند.
در همین داستان و به طور نمونه راوی ماجرا چندبار از زبان خودش تصریح می کند که در باطن هیچ ذوق خاصی به شطرنج نداشته است، آن را در شرایطی بسیار اضطراری، و صرفا برای فرار از شکنجه برهوت زندان انفرادی آموخته است، بعد از آزادی هم در همان اولین بازی، به جای نشان دادن توانایی اش در این هنر، شکاف روحی برمی دارد، با خودش دچار تضاد می شود و درهم می شکند. چون در صلح جویی مطلقی که پایه جهان بینی اوست، حتی رقابتی ورزشی و فکری را هم نوعی جنگ می شمرد و در آن خطر خشونت احساس می کند. به همین دلیل در ذات خود از این بازی پرهیز دارد. اساسا خود داستان هم بیشتر تمثیل است تا واقع نگاری دقیق و موشکافانه. راوی، همچنان که گفتم بیش از چندبار به اکراهش از شطرنج بازی اعتراف می کند. با این حال می بینید که حتی عنوان کتاب را هم، هر هشت پیشکسوت، ناهم خوان برگردانده اند. در این میان باز ترجمه خانم سعیدی جای قدردانی دارد، چون در روزگار دور او نهضت ترجمه اولین قدم های خود را برمی داشت و مترجمان متقدم نه الگوی های چندان موفقی در دسترس داشتند و نه دیدگاه های نظری در اختیارشان بود. به همین خاطر از ایشان، در مقدمه، با احترام تمام یاد کرده ام.
,مترجم،ادبیات،نویسندگان مشهور،کتاب,[categoriy]


نثر و زبان سوایگ در «حدیث شطرنج» چه ویژگی هایی دارد و چقدر شبیه به زبان و نثر رایج آن دوره است؟
 نثر سوایگ در متن های تاریخی و تحلیلی او شاید خیزابی تر و پرشورتر باشد، چون شیوه او این است که با آمیزه ای از واقعیت، درون کاوی و قصه، رویدادهای بزرگ تاریخ را بازگو می کند. به زبانی دیگر خود عظمت رویداد هم به زبان او اعتلا می بخشد. ما همین امر را، حتی در گزارش «زندگی سیسرو» می بینیم. رویدادها در این گزارش سترگ و سرنوشت سازند، پس به همان نسبت زبان هم طنطنه بر می دارد. سوایگ را اگر با توماس مان یا روبرت موزیل که هم روزگار او بودند مقایسه کنیم، نویسنده ای است که بیشتر به سنت قرن نوزدهم تکیه دارد، با گرایشی به روانشناسی فرویدی.
آیا نام اشتفان سوایگ تلفظ صحیح تری از اشتفان تسوایگ است؟ پیش تر او را در ایران غالبا با نام تسوایگ می شناختند.
راستش انتقال اسامی به حوزه زبان های غیر، یک روند تاریخی دارد. به طور نمونه در اولین ترجمه ها از قرآن در قرن پانزدهم و شانزدهم میلادی، برای حضرت محمد چندین نگارش و تلفظ جور و واجور در زبان های مختلف ابداع شد که هیچ کدام با طنین عربی آن انطباق مطلوبی نداشت. در آن روزگار حتی درون یک زبان یگانه هم ده ها گویش یا لهجه بود که از وجود هم اساسا خبر نداشتند. زمان و صنعت، نزدیکی ملت ها و فرهنگ ها را ممکن کرد و امروزه در همه زبان های اروپایی این نام، نام محمد، تا جای ممکن به آوای عربی آن نزدیک شده است. این امر در مورد نام کشورها و مکان ها هم صدق می کند. سوایگ را مترجم انگلیسی زوایگ می نوشت، مترجم فرانسوی تسوایگ. خلاصه کنیم، سوایگ عین تلفظ آلمانی نیست، چون ادای هم زمان حرف «ت» و «سین» آن هم در سکون اول اسم، برای فارسی زبان ناآشناست. بااین حساب ثبت سوایگ با کسره سین، به تلفظ آلمانی از همه نزدیک تر است.
 «حدیث شطرنج» گویا آخرین اثری است که سوایگ نوشته است یا دست کم جزو آخرین آثار اوست. این داستان چه جایگاهی در میان آثار سوایگ دارد؟
آثار سوایگ معمولا پرحجم اند. سوایگ این اثر کم حجم یا کتابچه را در غربت مهاجرت در برزیل نوشته است، آن هم پابه پای کتاب خاطراتش به نام «جهان دیروز». در ضمن شرح زندگی سیسرو هم جزو آخرین تراوش های قلم اوست. بعد خودکشی کرده است، البته نه از فشارهای مادی آوارگی و غربت. او از محل ترجمه آثارش بیرون از اتریش و آلمان هم درآمد خوبی داشته است و چنان که توماس مان گواهی می دهد، حتی از بسیاری نویسنده مهاجر که در غربت گمنام ماندند و پایه های هستی شان بر باد رفت، حمایت می کرده است. وحشت های جنگ، خاصه خبر خشونت های هولناک نازی ها در جبهه روسیه، به علاوه بیماری همسرش روحیه او را در هم می شکند. آن شطرنج بازِ گریزان از شطرنج، در این داستان، سایه ای از شخصیت خود او را دارد. غم غربت و میل به آرامشی دور از آن همه دسیسه و جنگ و خون ریزی در این کتاب و همچنین در هر سطر از گزارش زندگی سیسرو هم موج می زند.
چنتوویچ، شخصیت منفی «حدیث شطرنج»، از برخی جهات لوژینِ «دفاع لوژین» را به یاد می آورد. این دو شخصیت در آثار سوایگ و ناباکوف اگرچه به دو جهان مختلف تعلق دارند، اما در چند نکته به هم شبیه اند. چنتوویچ، انسانی «تک ذوق و محصور در پیله فکری یگانه» است و جز در شطرنج در هیچ زمینه دیگری استعدادی خاص ندارد. حتی ناتوان از آداب معاشرت است. لوژین نیز، به رغم همه تفاوت هایش با چنتوویچ، آدمی تک بعدی و بی دست وپا است که فقط در شطرنج مهارت دارد. البته از یک سو شباهتی هم بین لوژین و دکتر بِ در « حدیث شطرنج» وجود دارد و آن اینکه هر دو آن قدر در شطرنج غرق شده اند که جنون گرفته اند و هردو نیز از شطرنج منع شده اند. نظرتان درباره این شباهت ها چیست؟ «دفاع لوژین» در سال ١٩٢٩ نوشته شده اما سال ها بعد و در ١٩٦٣ به زبان انگلیسی ترجمه می شود. آیا سوایگ هنگام نوشتن «حدیث شطرنج» با «دفاع لوژین» آشنا بوده، یا این شباهت ها کاملا تصادفی اند؟
راستش من چیزی از روان شناسی شطرنج نمی دانم. این پرسش باید برای روان شناسان جالب باشد. به سهم خودم و به لحاظ نقد ادبی همین قدر بگویم که توصیف سوایگ از شخصیت چنتوویچ، اگر از یک نگاه سخت گیر و واقع بین قضاوت کنیم، خیلی قانع کننده نیست. سوایگ در خلق این شخصیت بیش از آن که در پی یک الگوی واقعی باشد، به سنخی از نوکیسگان فاشیست نظر دارد که به کمک ترور، استبداد و سرکوبِ اشراف و روشنفکران جامعه به درجات و مقاماتی رسیده اند که لایق آن نبوده اند. برای همین هم در وصف گذشته و کودکی او طنز و تمسخر آشکاری به کار می برد. حتی به نوعی او را بی بوته معرفی می کند.
یک دو مقاله هم در باب پس زمینه و شرایط نگارش «حدیث شطرنج» پیدا کردم و خواندم. چیزی از یک رابطه آشکار و آگاه بینامتنی میان این دو اثر که شما می گویید، در این مقاله ها نیامده بود.
شطرنج چه در «دفاع لوژین» و چه در «حدیث شطرنج»، اهمیتی بیشتر از بازی صرف دارد و کاملا هوشمندانه به ساحت رمان وارد شده است. نابوکوف حتی پیشنهاد ناشرش را، مبنی بر تغییر شطرنج به موسیقی، نمی پذیرد و نشان می دهد شطرنج چه اهمیتی در رمانش دارد. در هر دو اثر، شطرنج،
,مترجم،ادبیات،نویسندگان مشهور،کتاب,[categoriy]


به نوعی، نمادی برای امر سرکوب شده است. در «حدیث شطرنج»، دکتر ب از شطرنج منع شده چون برای او شطرنج نه یک بازی بلکه یک ترومای روحی است و دوران حبس انفرادی و هویت دوپاره و شکاف خورده اش را تداعی می کند. نظرتان در این مورد چیست؟
طبیعی است که دکتر ب، از چشم سوایگ تجسم سنخ روشنفکرانی است که خواستند، اما نتوانستند از سیطره فاشیسم بر اروپا جلوگیری کنند. این دکتر حقوق دان از آغاز در شرایطی به گفته خودش بسیار غیرطبیعی به بازی شطرنج رو می آورد، از سر ناچاری و اضطرار. بنابراین از اول با آن رابطه ای دوگانه دارد. من موقع ترجمه بیشتر به جنبه نمادین این شخصیت توجه داشتم. دکتر ب. در زندگی اجتماعی اش به هر حال بازی را از پیش باخته و به چنتوویچ واگذار کرده بود. حس باخت، روح بسیاری از روشنفکران آلمانی آن روزگار را آزار می داد، خاصه اینکه سبعیت فاشیسم غافلگیرشان کرده بود.
هیچ نتوانسته بودند عمق آن را حدس بزنند. برای همین هم نتوانستند جامعه شان را بر ضد آن بسیج کنند. حتی خیلی هایشان دیرتر از آن جنبیدند که بتوانند جان خودشان را نجات بدهند و فرار کنند، بلکه سر از اردوگاه ها درآوردند. هاینریش مان دراین باره صادقانه می گوید ما فکر می کردیم اینها هم مثل ما آدمند و در نفرت ورزیدن به مرزی قائل می شوند. دکتر ب. نماینده چنین روشنفکرانی است. او زمانی می بیند برتری فکری بر چنتوویچ دارد که جسم و روحش به دست افرادی از قماش همین چنتوویچ دیگر ویران شده است. من در مجموع، به این رمان کوتاه، بیشتر از چشم انداز شرایط تاریخی روشنفکران آلمانی آن روزگار نگاه کرده ام. از دریچه روانشناسی صرف پیگیر آن نبودم. عرض کردم، مگر پزشکی متکی به تجربه روانشناسی بخواهد در این باره نظر بدهد. اما در دنیای واقعیت، تضاد این دو شخصیت- چنتوویچ با روحیه ای خشک و خالی از احساس، و دکتر ب، با روحیه ای بیش از اندازه عاطفی- از منظر پیروزی اولیه فاشیسم، پایانی جز شکست برای این وارث فرهنگ اومانیسم اروپایی نمی توانسته است داشته باشد.
به تازگی دو اثر دیگر هم از شما منتشر شده که اگر موافق باشید به اجمال به آن ها نیز بپردازیم. «زیردست» هاینریش مان و «دفتر شعرهای منثور» ایوان تورگنیف دو کتابی اند که سال ها پیش با ترجمه شما منتشر شده بودند و به تازگی تجدیدچاپ شده اند. «زیردست» رمانی است آشکارا اجتماعی و تاریخی. از این حیث چه جایگاهی در آثار هاینریش مان دارد؟
چاپ دوباره رمان «زیردست» برای من حسی از شادی و سبک باری آورد، تا آخرین روز گمان نمی کردم این رمان در ایران آن قدر خواننده داشته باشد که بازنشرش برای ناشر بیارزد. چون رمان هم پرحجم است، هم بر وقایع تاریخ آلمان تکیه دارد. از طرف دیگر این تجربه را هم دارم که فضای متون دورتر تاریخی برای خواننده فارسی زبان آشناتر است. این رمان ضمن آن که مشهورترین اثر هاینریش مان است، در تاریخ ادبیات آلمان از یک نظر رمانی استثنایی است. چون هم در ادبیات آلمان به آن می پردازند و مبنای بحث قرارش می دهند، هم بسا به میزانی بیشتر در تاریخ سیاسی و اجتماعی آلمان. این رمان روان کاوی همه جانبه فاشیسم است سی سال پیش از آن که فاشیسم قبضه قدرت کند.
آلمانی ها هاینریش مان را زیاد دوست نداشتند، چون بیشتر از عیب هاشان می گفت و در دوره قیصری ضعف هاشان را در پیش چشمشان می گرفت. او نویسنده ای بود حاشیه نشین که با این حال کانون را روشن می کرد. این رمان پیش از جنگ جهانی اول تحریر شد. تقدیر چنین بود که آلمانی ها بعد از جنگ جهانی دوم آن را بخوانند. و حال از این همه پیش بینی و زنهار نویسنده اش به جای آن که شگفت زده شوند و احساس پشیمانی کنند که چرا این همه غفلت اجتماعی نشان داده اند، برعکس ناراحت بودند که این نویسنده که در این کتاب همه چیز فاشیسم را با چنین وضوحی گفته بود، خب چرا دیگر اسم آن را نگفته بود. با این حال این رمان هیچ رنگ بارز سیاسی ندارد. نه شعار در آن است، نه جبهه گیری و نه تبلیغ نفرت. تمامی انسان ها در آن با نیک و بد خصایل واقعی خودشان به صحنه می آیند و آینه ای انسانی و مملوس از اجتماع آلمانی اوایل قرن بیستم به دست می دهند، از آلمانی که یکباره جهش اقتصادی کرد، نوکیسگی در آن رشدی قارچ وار یافت و باعث شد رقابت این کشور با فرانسه و انگلستان بر سر تقسیم دوباره مستعمره، دو جنگ جهانی را از پی بیاورد.
یکی از ویژگی هایی که در نسلی از نویسندگان و روشنفکران آلمانی زبان نیمه اول قرن بیستم دیده می شود، رجوع آنها به گذشته ای تاریخی برای پرداختن به دوران معاصر است. این ویژگی در آثار هاینریش مان هم دیده می شود، در ضمن در «رساله سیسرو»ی سوایگ هم. چرا این نسل از نویسندگان آلمانی زبان برای پرداختن به دوره معاصر، گذشته ای تاریخی را به آثارشان احضار می کنند؟
بله، رمان تاریخی در ادبیات آلمانی نیمه اول قرن بیستم دوره ای از شکوفایی را تجربه کرد. حتی دوره ای از بازنویسی اسطوره را. مثال زیاد است. «یوسف و برادرانش»، اثر توماس مان. «هانری چهار و جنگ های عقیدتی قرن شانزدهم»، اثر هاینریش مان. «یفتاح و دخترش»، بازنویسی یک قصه کهن توراتی، اثر لیون فویشتوانگر. «ماری آنتوانت»، اثر اشتفان سوایگ و... وقتی این آثار را می خوانیم، می بینیم رفتن به گذشته برای این نویسندگان فرار از اکنون نبوده است، بلکه اینان در دورانِ دور تاریخ در جست وجوی الگوی های پایدار اجتماع انسانی بوده اند، به دنبال ارزش های جاویدانی که اگر نادیده شان بگیری و حرمت شان نگذاری، فاجعه بار می آید و کار به جایی می کشد که نباید بکشد.
نکته دیگری که در مورد آثار این نسل از نویسندگان آلمانی زبان مطرح است، ارتباط ادبیات و تاریخ به طورکلی است. رمان تاریخی یا رمان هایی با پس زمینه تاریخی چقدر در سنت ادبی آلمان از پیش وجود داشته است؟
اگر به سرچشمه ادبیات آلمانی برویم، در آن جا هم مشاهده می کنیم که مانند بیشتر حوزه های فرهنگی، در آغاز قصه، اسطوره و تاریخ در قبال هم مرز مشخصی نداشته اند و با هم آمیخته بوده اند. اسطوره های آلمانی البته رنگی بومی دارند و هیچ قابل مقایسه با اسطوره های یونانی و عمق تمثیلی آن ها نیستند. برای همین هربار که ناسیونالیسم افراطی آلمان خواست آن ها را مطرح کند، با تمسخر و طنز روشنفکران این کشور روبه رو شد. خاصه هاینریش هاینه با طنزی گزنده از این اسطوره ها یاد می کند. و شما در همین رمان «زیردست» هم می بینید که فصل پنجم آن بر اساس تمسخر اپراهای ریشارد واگنر، و جنبه ناسیونالیستی موسیقی کلامی او شکل گرفته است. مردم آلمان البته امروز دیگر تجربه ای پایدار از دموکراسی دارند. در نتیجه با این هر دو نویسنده خود آشتی کرده اند. در گذشته آن ها را ناآلمانی می خواندند. هر دو را هم به تبعید فرستادند. هاینریش هاینه بیش تر عمر کوتاه خود را در تبعید فرانسه گذراند، هاینریش مان هم بعد از مهاجرتی هفده ساله در غربت آمریکا مرد، آن هم درحالی که تا سال ها خرجش را برادر پرآوازه اش توماس مان می داد.
,مترجم،ادبیات،نویسندگان مشهور،کتاب,[categoriy]


در ایران هم تا همین یکی دو دهه پیش رمان ها و داستان های زیادی با نگاه به تاریخ و امر اجتماعی نوشته می شدند. اما امروز در ادبیات داستانی ما کمتر نشانی از تاریخ دیده می شود. به نظرتان چرا ادبیات داستانی ما این قدر از تاریخ و امر اجتماعی دور افتاده است؟
اجازه بدهید به این سئوال پاسخی ندهم، بلکه آن را بهانه ای بکنم برای یادکرد از خانم آنالیزه بک- قهرمان که مدرس زبان و ادبیات آلمانی در کشور ما بود، البته احترامی داشت اما چندان هم از ما مهمان نوازی ندید. او یکی از قوی ترین مترجمان آثار معاصر فارسی به آلمانی بود. در این میان یک دهه بیشتر است که درگذشته است. طنز ماجرا این بود که اگر سئوالی درباره ادبیات روز فارسی داشتیم به او رجوع می کردیم و با یک فارسی آمیخته به لهجه غلیظ آلمانی از ایشان اطلاعات می گرفتیم. راستش من شاید در این میان حتی به دلایلی شخصی چندان پیگیر ادبیات روز فارسی نیستم. وقتم بیشتر صرف ترجمه می شود تا مطالعه. همیشه باید بترسم که فارسی ام دچار افتی بیش از پیش بشود. در آن صورت هم باز به آثار کلاسیک فارسی رجوع می کنم.
«دفتر شعرهای منثور» تورگنیف تنها اثری است که شما از زبان واسط ترجمه اش کرده اید و این روزها ویراست تازه ای از این کتاب بازچاپ شده است. چرا به سراغ ترجمه شعرهای منثور تورگنیف رفتید و از زبان واسط آن ها را ترجمه کردید؟
راستش رابطه ای بسیار شخصی با این اثر تورگنیف روسی داشته ام. تورگنیف این مجموعه قطعه های کوتاه و شاعرانه را در یک دوره طولانی تحمل درد سرطان نوشته است. در شرایط این بیماری کاری پرحجم تر هم نمی توانسته است بنویسد. من در یک دوره سه ساله دچار خشکی بسیار شدید غده های اشکی بودم و در هوای آلوده تهران هر اتوبوسی که از کنارم رد می شد، دودش انگاری مشتی شن و نمک به چشمم می پاشید. ریشه عصبی این خشکی را هم نمی شد با دخالت پزشکی حل کرد. بعدها شنیدم در شهرهای سنتی ایران، در مراسم عزا، عدسی به عزاداران غذا می دهند. تجربه خودم هم نشان داد که عدس به چشم طراوت می بخشد. در این دوره سه ساله خواندن و نوشتن، حتی در حد یک آدرس، برایم بسیار دردناک بود. برای همین این قطعات کوتاه را ترجمه کردم. در دور اول ترجمه، ارزیابی درستی از رنگ رمانتیک آثار تورگنیف نداشتم و متن اولیه زیادی زلم زیمبوی رمانتیک به خودش گرفت.
 نشر مرکز این اثر را در آرشیوش دفن نکرد، بلکه آن را بدون هیچ مشکلی به من پس داد و من بعد از پانزده سال فرصت ویرایش پیدا کردم. به این ترتیب این چاپ تازه امکان پذیر شد. عرض کردم، ترجمه از زبان واسط را علت العلل ترجمه های سست نمی دانم. ترجمه در ایران کار بی مزد است و زمینه ای برای پرورش مترجمان حرفه ای فراهم نمی کند. علت عمده ترجمه های سست را باید در این جا جست. فقط شرایط فرهنگی، سیاست دولتی، و بی حاصلی مادی اراده شکن نیست. خیلی از ناشران امروز خرده پا هستند و مسایل خاص خودشان را ایجاد می کنند. ولی گاه همکاری با ناشران بزرگ هم فرسایش نیرو پیش می آورد. زبان آلمانی هم در قیاس با ادبیات روسی و انگلیسی- حتی فرانسوی- هنوز جای خودش را در ایران باز نکرده است. کافکا در این میان استثناء است. ناشناسی نسبی ادبیات آلمانی هم طبیعی است که کار مترجمان آن را دشوارتر می کند. اما اگر بر سر تورگنیف برگردم، من از این اثر ، به آلمانی، دو – سه ترجمه مختلف در اختیار داشتم که امکان مقایسه فراهم می کرد. وانگهی تورگنیف سابقه اقامت و تحصیل در آلمان داشته است. از شوپنهاور و گوته تاثیر پذیرفته است. این ها همه او را به چشم من نزدیک تر می آورد. روسی بلدهایی هم که این ترجمه را در ویراست دومش خوانده اند، انگشت دبیری و سرزنش برایم تکان نداده اند.
درباره ممکن بودن یا نبودن ترجمه شعر تاکنون بحث های زیادی شده و مترجمان نظرات مختلفی در این مورد دارند. بسیاری معتقدند در ترجمه شعر سبک آن از دست می رود، آیا این مسئله در مورد شعر منثور هم صادق است و به طور کلی چه تفاوت هایی میان ترجمه شعر و شعر منثور وجود دارد؟
اصطلاح منثور را خود تورگنیف در مورد این اثرش به کار برده است، ظاهرا شارل بودلر هم تحت همین عنوان مجموعه ای نوشته است. درونمایه این آثار تغزل است. تغزل - هم در سنت و هم در طبع انسانی- البته بیشتر کلام منظوم می طلبد. با این حال عواطف تغزلی انسان در اسارت انحصاری کلام منظوم نیست. بلکه نثر هم به سهم خود گرایشی به تغزل پیدا می کند. بیشتر تفسیرهای قصه یوسف در ادبیات کهن فارسی پر از درونمایه های تغزلی و غنایی است. مزامیر داود و قصه استر در تورات همین طور. «غزل های منثور سلیمان» که دیگر جای خود دارد. خب، ترجمه این ها آسان تر و شدنی تر است، چون زره فولادینی از کلام منظوم ندارند، به اندازه شعر منظوم هم آذین و آرایه ادبی به کار نمی برند.
از طرفی شعر منظوم هم- اگر خیلی فرمالیستی نگاه نکنیم- قاعدتا باید قابل ترجمه باشد. کلی گویی نکنیم. همین حافظ خودمان را مثال بزنیم که مثالی از ترجمه ناپذیری می دانندش. طبیعی است که تمام غزل های حافظ را آلمانی ها هنوز نتوانسته اند به آلمانی منظوم ترجمه کنند. ولی به قول مولوی قرار هم نیست که در ترجمه «آب دریا را بکشیم». از حافظ در طی دوره ای دویست ساله آن قدر شعر منظوم به آلمانی درآمد که بزرگی اندیشه، و هنر کلامی او را بر خوانندگان زبده آلمانی محسوس کند و حتی او را هم سخن گوته در «دیوان غربی- شرقی» او بسازد. مجموع این ترجمه ها شاید از سی غزل فراتر نرود. ولی قرار هم نیست با ترجمه کامل و منظوم غزل های حافظ به آلمانی، مردم آلمان گوته و هاینه خودشان را رها کنند و به حافظ فارسی زبان ها بچسبند. با این حال کارنامه ترجمه دویست ساله او، چنان که می بینیم، دستاوردهای مشخصی- دست کم در حیطه زبان آلمانی- داشته است. بنابراین کسی که می خواهد حافظ را مثال ترجمه ناپذیری شعر بشمارد، نباید این کارنامه دویست ساله را در تاریخ ترجمه آلمانی، به مثابه واقعیتی عینی و موجود، نادیده بگیرد.
وانگهی شما اگر به شعر دوره باروک آلمان، بلکه اروپا در قرن هفدهم، نگاه کنید، می بینید جهان بینی و تجربه انسان های آن روزگارِ اروپا با انسان های هم روزگار آن ها در ایران بسیار نزدیک است. عشق، جنگ، غربت، بیماری، توکل به مشیت الهی، همه این درونمایه های شعر باروک، درک آن ها و در نتیجه ترجمه آن ها را به فارسی قاعدتا باید ممکن بکند. مگر بگوییم قالب شعر سونت همان قدر باید در ایران مقبول بیفتد که قالب غزل مقبول است. و این البته امری محال است؛ همان قدر محال که توقع داشته باشیم قالب غزل با ذوق زیبایی شناختی مردم آلمان جور دربیاید. این را هم بگویم که ترجمه کردن یا نکردن آثار ادبی تنها به اراده مترجم بسته نیست. جهان از هر نظر به طرف یکپارچگی می رود، در اقتصاد، جابه جایی میلیونی آدم ها، بهره وری از رسانه های فراملی و جهانی، آموزش، ورزش و... ادبیات هم در این میان هرچه بیشتر جهانی می شود. ما حتی نویسندگانی داریم با استطاعت دو زبان و دو فرهنگ متفاوت. در این میان نمی شود با یک فتوای فرمالیستی، شعر را از جهانی شدن دور داشت.
,مترجم،ادبیات،نویسندگان مشهور،کتاب,[categoriy]


به تازگی باز هم بحث ممیزی کتاب مطرح شده و گویا ارشاد قصد دارد ممیزی را به خود ناشران واگذار کند. آیا شما موافق این هستید که کار ممیزی از ارشاد به نمایندگانی تأییدشده از ناشران واگذار شود؟
روابط و ضوابط اجتماعی در ایران تعریف و تضمین پایداری ندارد. این است که از این بحث بگذریم.
در حال حاضر مشغول ترجمه چه آثاری هستید؟
ترجمه بخش اول «فاوست» گوته را برای چاپ تحویل نشر نیلوفر داده ام. درباره خانواده توماس و هاینریش مان که زندگی و آثارشان آینه ای از تاریخ اجتماعی مردم آلمان در قرن بیستم است، کتابی را در دست ترجمه دارم. بعد اگر نقد بقایی بود، شاید سرم را با بخش دوم «فاوست» گرم کردم.
رساله شطرنج
,مترجم،ادبیات،نویسندگان مشهور،کتاب,[categoriy]


اشتفان سوایگ داستان «رساله شطرنج» را همزمان با زندگی نامه اش «جهان دیروز» نوشت. بازبینی در پیدایش فاشیسم و غلبه این قدرت نوکیسه بر اروپا و ازجمله اتریش، در این داستان هم پس زمینه قرار می گیرد و در قالب شرح زندگی دو شخصیت متضاد که با همه ویژگی های فردی خود در ضمن نقشی نمادین دارند، فرهنگ کهن میهن این نویسنده را در خطر سقوط نشان می دهد. چنتوویچ و دکتر ب، هریک نمادی از دو وضعیت مختلف اند. چنتوویچ، نمادی از قدرت تازه به دوران رسیده فاشیسم است. آدم بدون گذشته ای درخشان که تنها به واسطه مهارتی که در شطرنج دارد به جایگاهی رسیده که لایقش نیست. در مقابل اما، دکتر ب، حقوق دانی است که در زندان انفرادی و برای فرار از تنهایی، به طور اتفاقی به شطرنج روی آورده. او در سلول انفرادی اش بازی های مختلف قهرمان های شطرنج را مرور می کند و در ادامه خودش با خودش به بازی می پردازد و به مرور دچار هویتی دوپاره می شود. شطرنج برای دکتر ب، نماد سرکوب است و او در آخر به جنونی دچار می شود که زندگی اش را به مخاطره می اندازد و پزشکان او را از شطرنج منع می کنند. دکتر ب می تواند نمادی از روشنفکران آلمانی در نیمه اول قرن بیستم باشند که در برابر فاشیسم سرنوشتی جز شکست نداشتند.
زیردست
,مترجم،ادبیات،نویسندگان مشهور،کتاب,[categoriy]


هاینریش مان تا حد زیادی شهرتش را مدیون «زیردست» است. رمانی که تصویری همه جانبه از نظام قیصری به دست داده است. طرح های نخست این رمان در سال ١٩٠٦ بی فاصله پس از انتشار «فرشته آبی» نوشته شد و سال ١٩١٤ کار نوشتنش پایان یافت. اما انتشارش به صورت پاورقی در یک روزنامه با شروع جنگ جهانی اول متوقف شد. «زیردست» در کنار دو رمان دیگر هاینریش مان یعنی «سر» و «بینوایان» به عنوان سه گانه دوران ویلهلمی مطرح هستند. شناختی عمیق و روان شناسانه از جامعه آلمان قیصری در این رمان به دست داده شده است. هاینریش مان در این رمان با قلمی روان کاو قدرت پوچ، و ازاین رو چاپلوس پرور دولت ویلهلمی، و جاه طلبی آزمندانه آن را با پیگیری و نکته سنجی قانع کننده ای نشان داده است. در «زیردست»، به عنوان رمانی اجتماعی، تاریخ این دوران است که هاینریش مان به شکلی زنده در پیش چشم ما می گیرد تا در چشم اندازی وسیع از محیط خانه تا آموزش، فرهنگ، کار، ارتش و رسانه ها، جامعه خود را به زیر ذره بین ببرد. او نمونه ای عام از «زیردستی زیردست آزار» به دست می دهد که در دنباله روی هویت خود را گم می کند و در جاه طلبی معنای زندگی را تا حد ذوب در قالب یک نقش پایین می آورد.
دفتر شعرهای منثور
,مترجم،ادبیات،نویسندگان مشهور،کتاب,[categoriy]


تورگنیف که بیش از شصت و چهار سال عمر نکرد، در دو سال آخر عمر از سرطان استخوان های شانه رنج می برد. شعرهای منثور او، اگرچه از سال ١٨٧٧ بر کاغذ می آمده است، بیش از همه از حال وهوای پیری و همین بیماری او بازتاب گرفته است. او نخست در این قطعه ها به چشم یادداشتی برای آثار بزرگ تر خود نگاه می کرد و قصد چاپ آن ها را نداشت. اما اوج گیری بیماری متقاعدش ساخت به چاپ بخشی از آن رضایت بدهد. این مجموعه در سال ١٨٨٢ انتشار یافت. تورگنیف باقی این قطعه ها را، شامل بر سی ویک متن کوتاه دیگر، خصوصی خواند و از چاپ شان سر باز زد. این بخش دوم در سال ١٩٣٠ در آخرین اقامتگاه او، در پاریس، به دست آمد و به مجموعه حاضر پیوست شد. تورگنیف در این مجموعه، با دیدی متاثر از دهری گری شوپنهاوری و غمی خالی از تسلای متافیزیکی، به بازبینی زندگی خود رو می آورد، در هاله ای از رویا و خاطره با جان خود به گفت وگو می نشیند و با این همدم تنهایی اش در غربت فرانسه، از عشق، وطن، طبیعت و مرگ و خاصه از جوانان می گوید، جوانان آرمان گرایی که به رسم آن روزگار، در طرد ستم اجتماعی و سرکوب دولتی، به راه مبارزه هایی فداکارانه می رفتند.

منبع :

ترجمه در ایران کاری بی مزد است گردآوری توسط بخش شعر ،داستان ، ادبیات، کتاب سایت آکاایران

اخبار اکاایران

اخرین مطالب آکاایران

تبلیغات