تنهایی پرهیاهوی یک نویسنده تنها در فضای سیاسی - آکا

آکاایران: بحث مهمی در اولین صفحات کتابی که به تازگی نشر آگه از بهومیل هرابال، نویسنده چک، با ترجمه پرویز دوایی منتشر کرده، وجود دارد.
روزنامه شرق - فرهاد اکبرزاده: بحث مهمی در اولین صفحات کتابی که به تازگی نشر آگه از بهومیل هرابال، نویسنده چک، با ترجمه پرویز دوایی منتشر کرده، وجود دارد. در اولین صفحات کتاب در متن نسبتا کوتاهِ «نقش نویسنده»، خاطره ای از میلان کوندرا را می خوانیم درباره مشاجره ای، که بین او و یک روزنامه نگار بی کارشده، در فضای سیاسی چک دهه های هفتاد و هشتاد، پیرامون شخصیت و وظیفه سیاسی بهومیل هرابال، به عنوان یک نویسنده، در گرفته است.
تنهایی پرهیاهوی یک نویسنده تنها در فضای سیاسی
,نویسندگان مشهور،ادبیات،کتاب,[categoriy]

آکاایران: تنهایی پرهیاهوی یک نویسنده تنها در فضای سیاسی



 کوندرا می نویسد: «هرابال در نهایت نویسنده ای غیرسیاسی بود که در متن رژیمی که اعلام می داشت همه چیز سیاسی است امر چندان معصومانه ای به حساب نمی آمد. غیرسیاسی بودن او موجب ریشخند دنیایی بود که در آن سیاست حرف اول را می زد. در واقع هرابال در تمام آن مدت به وجهی غیررسمی «مغضوب» بود، با وجود این (از آنجایی که از نظر سرسپردگی یا عدم سرسپردگی) برای رژیم مصرفی نداشت، غیرسیاسی بودنش باعث می شد که رژیم حاکم در دوران اشغال زیاد پاپِی او نشود و هرابال بتواند گاه گداری اثری را به چاپ برساند» (ص١٢).
,نویسندگان مشهور،ادبیات،کتاب,[categoriy]


به گزارش آکاایران: بگومگوی روزنامه نگار بی کارشده و کوندرا بالا می گیرد و، سرِ آخر، کوندرا یادداشت کوتاه خود را با به نمایش گذاشتن دو جبهه سیاسی و یا دو نگاه به مسئله سیاسی بودن در نقطه تلاقی شان به پایان می رساند. با این حال او خواننده را تا حدی در مواجهه با این پرسش بلاتکلیف می گذارد که بالاخره نقش و وظیفه سیاسی نویسنده چیست؟ او می نویسد: «این مخالفت ما را در دو جبهه مخالف به جان هم می انداخت: کسانی که برایشان درگیری سیاسی بالاتر از زندگی مجسم، مادی و ورای هنر و اندیشه است، و کسانی که برعکس، سیاست برایشان در خدمت زندگی، زندگی مجسم و مادی، یعنی در خدمت هنر و اندیشه بودن است. این هر دو نظر شاید از جهاتی موجه باشند؛ ولی مسلم است که در هیچ دوره ای با یکدیگر سر سازگاری نداشته اند و نمی توانند داشته باشند» (ص١٣).
صدای خبرنگار را از دهان آدم های زیاد و در صفحات بی شمار شنیده ایم. نیازی نیست دفترها را ورق بزنیم و صحنه دیگری را به یاد بیاوریم. نمونه ها را در هر جایی می شود دید، هرجایی که «گفتن از» مسئله دار شده؛ بااین حال تصاویر سمج تری هم وجود دارد که دست بر نمی دارند، تصاویری که گویی تاریخ به درستی با آن ها تسویه حساب نکرده است. جایی دور، دقیق ترش، ایرلند شمالی، اواخر قرن بیستم یا باز هم دقیق تر، یک صبح آفتابی می ١٩٧٩، شیموس هینی، شاعر و نویسنده ایرلندی و دارنده نوبل ١٩٩٥ در قطاری در راه بلفاست. نشسته و دوست دوران کودکی اش، که از قرار عضو IAR (ارتش جمهوری خواه ایرلند) است و به تازگی از زندان آزادشده، وارد کوپه می شود. هینی این رویداد را در جایی١ آورده و نقل می کند که: او وارد کوپه شد و رو در رویم نشست و چشم در چشمم پرسید: «کی می خواهی چیزی هم برای ما بنویسی؟» باز هم کمی به حافظه رجوع می کنیم و این بار زیاد دور نمی رویم، شاملو را به یاد می آوریم در مقابل خیل پرسشگرانی که در بزنگاه های تاریخ معاصر از شاعر می پرسیدند، خوب حالا چه باید کرد؟ چرا چیزی برای ما نمی سرایی؟
,نویسندگان مشهور،ادبیات،کتاب,[categoriy]


به هر تقدیر، پرسش از نقش نویسنده و جایگاه سیاسی او مسئله ای محدود به قرن بیستم یا چند نویسنده در کشورهایی با درگیری سیاسی عمده نیست. این پرسش همزاد عمل نوشتن است. با این حال، تقابلی که کوندرا در بالا صورت بندی می کند از جهاتی قابل تأمل است. از قرار گویی نفسِ کنش سیاسی مورد نقد او در نوعی تقابل سفت و سخت میان فاعلیت یا کنش مندی سیاسی، از سویی، و انفعال، کنش پذیری و شاهدبودن بر وضع موجود (یا حتی همدستی پنهان با آن)، از سوی دیگر گرفتار شده است. کاری که کوندرا می کند چیزی بیش از نفی خود آیینی کنش سیاسی با تأکید بر اصل بودن زندگی است. او می کوشد تا با بازنگری این تقابل، و به دست دادن تعریف تازه ای از خود همین کنش مندی سیاسی، انفعالِ نویسنده را بدل به فعالیت کند و نوعی کنش مندی بدون کنش مندی را در کار نویسنده صورت بندی کند تا در نهایت، با تطهیر این انفعال، زهر انتقادات وارده به آن را بگیرد و به اعتباری از نویسنده در مقابل منتقدان اعاده حیثیت کند.
اما وقتی به متن خود هرابال بازگردیم، شاهد نوعی شرم هستیم. ما به صراحت می بینیم که خود نویسنده هم به این انفعال، یعنی انفعال شاهد بودن بر وضع موجود، به دیده تحقیر و نکوهش می نگرد و در صف منتقدان خویش قرار دارد. باری، ما در داستان «نی سحرآمیز» که نام این مجموعه هم از آن گرفته شده و از قضا درست بعد از متن کوندرا آمده به لطف توضیح مترجم در جریان پس زمینه داستان قرار می گیریم و درمی یابیم که: «چند ماهی پس از حمله قوای پیمان ورشو به خاک چکسلواکی سابق و اشغال آن، چند نفر به اعتراض به این حمله و سلطه حکومت دیکتاتوری پس از آن، خود را در ملأعام سوزاندند. مشهورترین این افراد، دانشجوی جوانی به نام یان پالاخ بود که نام و اقدامش سمبل آن اعتراض شد,٢٠ سال بعد، در سالگرد آن خودسوزی (و به بهانه آن) اجتماعات اعتراض آمیزی در خیابان های پراگ و بعضی از شهرهای دیگر چکسلواکی برگذار شد که نیروهای پلیس و انتظامی آن را به شدت سرکوب کردند.» (ص١٦). نویسنده این داستان را با نوعی افسوس برای فاعلیت، با نوعی نوستالژی عمل می آغازد: «خدایان این سرزمین را ترک گفته اند و قهرمانان افسانه ای ما را به دست فراموشی سپرده اند.» (ص١٧).
,نویسندگان مشهور،ادبیات،کتاب,[categoriy]


راوی/نویسنده بعد از کمی پرسه زدن در خیابان های پراگ و گزارش اندوهبار درگیری های خیابانی و کشاکش میان مردم و پلیس، با فلاش بک به عمق موقعیت های تاریخ و تعمیم و تشبیه و تاریخی کردن برخی مناظر (خواندن؟)، به دختر جوانی می رسد که گویا می خواهد شاخه گلی را به رسم احترام به خودسوزی دانشجویان معترض و در اعتراض به سرکوب پلیس پای مجسمه وسط میدان بگذارد که در حلقه سفت و سخت ماموران انتظامی و پلیس قرار دارد. «نگفته بودند که گُل گذاشتن در آن جا ممنوع است، ولی عملا مجاز نبود» (ص ١٩). دخترک موفق به گذاشتن گل نمی شود، چه اگر هم می شد این اقدام فاصله زیادی از کنشمندی به معنای باستانی آن داشت، اما این روایت گویی با به تصویر کشیدن تمام این ناکامی ها همچنان نوعی مقاومت را در دل خود می پ‍روراند.
مقاومتی از همین جنس انفعال. بالاخره، در سطرهای آخر، وقتی زور پلیس بر معترضین می چربد و آب ها از آسیاب می افتد، راوی شرمسار از حضور منفعل اش «اگر جرئت و قدرت می داشتم یک حلب بنزین می خریدم و خودم را آتش می زدم ولی جرئت ندارم، جرئت آن جوان رومی مارسیوس ...» (ص ١٨) خود را به گوشه ای می کشاند و گویی در آن لحظه ـ در لحظه ای که حضورش چیزی نیست جز بخشی از انفعال سنگفرش ها و نیمکت های دور میدان ـ او به شاهدی بر یک رخداد بدل می شود و چیزی را درمی یابد که در نفس خود دربردارنده سویه ای رهایی بخش است: «و در این لحظه بود که ناگهان از قلب تاریک میدان نغمه فلوتی بلند شد، آوایی ملایم و درعین حال مصر، طوری که از درون تنهایی، از مرغزار ی یا از سطح دریاچه ای متروک برخیزد. آوای فلوت در دل اثر می کرد، انگار که برای دل خودش بنوازد،...» (ص ٢٣).
باز به تقابل کوندرا بازمی گردیم و این بار می پرسیم: اساسا قدرت سیاسی ادبیات در چیست؟ یا به بیان مشخص تر، چه چیز در تجربه نویسنده هست که آن را سیاسی می کند یا به آن قدرت کنش مندی سیاسی می دهد؟
پاسخ مختصر اما مبهم است: یک انفصال. انفصالی در رابطه دست ها و چشم ها، انفصالی در نفسِ کنش. این پاسخ کمی مبهم می نماید و شاید باید از جایی دیگر به آن بازگشت، یا بر آن نور تاباند. در توضیح این انفصال و بازکردن مسئله می شود به تجربه زیسته خود هرابال اشاره کرد.
,نویسندگان مشهور،ادبیات،کتاب,[categoriy]


فیگور هرابال به عنوان یک نویسنده امکان خوبی برای بررسی رابطه میان سیاست و هنر به آن گونه ای است که ژاک رانسیر آن را می فهمد و مفهوم ‍ پردازی می کند. و اگر از کلی ترین موضوعات زندگی هرابال شروع کنیم می بینیم: بهومیل هرابال در سال ١٩٤٨ یعنی تقریبا در ٣٤ سالگی دکترای حقوق خود را می گیرد. با این حال او هیچ گاه از مدرک و سابقه تحصیلی اش استفاده نمی کند. و به کارهایی می پ‍ردازد که نه برای آن ها آموزش دیده و نه توازن مناسبی بین دانش و نگاه او و عمل دست هایش برقرار بوده است. حضور هرابال در یک کارخانه خمیرکردن کاغذ به هیچ وجه به معنای دقیق کلمه او را کارگر این کارخانه نمی کند. او نمی تواند کارگر خوبی باشد چرا که توازن میان چشم ها و دست هایش برای این کار متعادل نشده، او به هیچ وجه نمی تواند کار را همانند یک کارگر جدی بگیرد و از طرفی هم نمی تواند چیزهایی را نبیند که یک کارگر به خاطر نفس همان جدی گرفتن و به بیان دقیق تر نفس مناسبت و اشتغالش قادر به دیدن آن نیست.
 پ‍س مسئله در این جا و شاید تفاوت او با هر کارگری در آن کارگاه این است که هرابال نه تنها دست هایش کم و بیش کار می کند بلکه می تواند همزمان با کارکردن دست ها چشم هایش هم کار کند. چشم های او تربیت چشم های کارگر را ندارند و می توانند از سطح سفت و سخت چیزها عبور کنند و لایه دیگری از واقعیت مکان و ارتباط آن با بیرون را ببینند. این کار باعث می شود نوعی عدم توازن میان نشانه ها و چیزها دیده شود، عدم توازنی که می تواند کلمات را از نسبت تعیین شده میان بدن ها و چیزها رها کند، چیزی که یک عدم توازن را در تجربه نویسنده و کلمات او کار می گذارد و به باور رانسیر قدرت ادبیات در همین عدم توازن است و شرح می دهد که همین عدم توازن است که موجب بروز اشتیاق می شود. هرابال نه کارگر کارگاه کاغذ خمیرکنی است و نه نقاش ساختمان و نه یک حقوق دان یا دستفروش، او یک نویسنده است، یک هیچ کاره است. کسی که کاملا اشغال نشده.
«Occupation» در انگلیسی هم به معنی جای گیری و اشغال یک فضاست و هم به معنی شغل و پیشه و انجام یک کار. همین رابطه دقیقا در فارسی هم وجود دارد، در فارسی وقتی به یک کار «مشغول» هستید یا «اشتغال» دارید یک فضا را «اشغال» می کنید و آن شغل هم شما را «اشغال» یا «مشغول» می کند. پس مسئله «شغل» و «اشتغال داشتن» همواره می تواند در زیر مفهوم «اشغال (شدن و کردن)» در نظر گرفته شود. کوتاه سخن، هر شغل نوعی آمادگی است، نوعی تربیت حسی برای چگونه دیدن، شنیدن، فهمیدن، و در نهایت چگونگی. اما هر توانایی و مهارت روی دیگری هم دارد که نوعی محدودیت و ناتوانی است؛ و از همین منظر است که آدام اسمیت حدود دو قرن پیش، با برشمردن مواهب اقتصادی مسلم تقسیم اجتماعی و تخصصی شدن کار، تحمیق بیش از پ‍یش کارگر و محدودشدن تجربه زیسته او به امور جزیی ـ که چشم اندازهای کلی را از او سلب می کنندـ را هم پیش بینی می کند. و دقیقا از همین جاست که مسئله گسستگی تجربه به نوعی در نویسنده مدرن مسئله دار می شود، چرا که او، یا دست کم در این نمونه مشخص هرابال، به معنای دقیق کلمه از این تربیت حسی بیرون است، چرا که او هیچ کاره است و تجربه زیسته اش می تواند بخش بندی کذایی و مسلم بین مشاغل را مخدوش کند و یک عدم توازن را در نوشتارش کار بگذارد.
,نویسندگان مشهور،ادبیات،کتاب,[categoriy]


 عدم توازنی که همان طورکه اشاره شد موجد نوعی اشتیاق است. او می بیند و رنج می برد و اندوه او نیز دقیقا از همین بیکارگی است، از نداشتن فاعلیت برای تغییر امور، از رنج شاهد بودن. و خود همین دیدن است که در او نوعی آگاهی محزون به بار می آورد، نوعی آگاهی از انفعال، نوعی شرم.
سایمون کریچلی با اشاره به یک ضرب المثل قدیمی یونانی که می گوید «شرم روی پلک هاست» توضیح می دهد که ریشه tyrant به معنی حاکم مستبد از (تیرانوس- tyrannos) یونانی، به معنی کسی که نمی بیند، می آید و اشاره می کند به لقب ادیپ در Oidipous Tyrannos و می گوید «ادیپ کسی است که نمی بیند و از فهم پیامد عمل خود ناتوان است». باری، می توان با همین چیزها به معنای شرم در زبان فارسی هم صرفا با این اشاره اندیشید که عموما در فارسی شرم به مثابه نوعی آگاهی رنج آور از نقص و ناتوانی فهم می شود. گویا در معنای آلمانی شرم هم رابطه ای هست میان این آگاهی و نوعی نقص. پ‍س فروید بهترین گزینه برای مفصل بندی و بیان این رابطه آگاهی با انفعال است. همین رابطه مسئله دار میان چشم ها و دست ها، یا به عبارتی، ناتوانی و انفعال. او در جایی٢ با اشاره به وضع تماشاگر می نویسد: «تماشاگر کسی است که چیز چندانی تجربه نمی کند و احساس می کند مفلوکی درمانده است که هیچ اتفاق مهم و باارزشی در زندگی اش رخ نمی دهد. آدمی که از دیرباز مجبور بوده سطح توقعاتش را پایین بیاورد یا این آرزو که در کوران زندگی نقشی مرکزی داشته باشد متوجه چیزهای دیگر کند؛ او دلش می خواهد امور را بر اساس امیال خویش سروسامان دهد، احساس کند و به عمل آورد ـ در یک کلام، او می خواهد قهرمان باشد. بنابراین، نمایش نامه نویس و بازیگر به او امکان می دهند تا از طریق خود را جای قهرمان داستان گذاشتن، یا به اصطلاح همذات پنداری با قهرمان به مرادش برسد».
 می توان در مورد حزن خود عمل نوشتن قلم فرسایی کرد و یا برای توضیح شرم شاهدبودن به نظریات جورجو آگامبن گریز زد و چند پ‍اراگراف به این متن افزود. اما اگر بخواهیم به موضوع هرابال و مسئله «کنش مندی بدون کنش» که در کلام میلان کوندرا فرموله شده بود بازگردیم می بینیم که انفعال مورد بحث او به معنی قصب جایگاه دیدن است؛ قرارگرفتن در موضوع ناظر محض. از این منظر نگاه نویسنده همواره حامل یک انفصال است. انفصالی در منطق کنش، میان دلایل و امیال، میان دست ها و چشم ها. دست هایی که کار می کنند و چشم هایی که وقفه می اندازند، و از قضا انفعالی در کارشان نیست و بخشی از یک دستگاه زیباشناختی اند. از این نظر نویسنده/شاهد/ارگانیسم آگاه از انفعال جایگاهی را اشغال می کند که کانت برای لذت زیبایی شناختی محفوظ داشته. لذتی که نه در قیدوبند مخارج و دلایل است و نه بسته به امیال و غرایز، لذتی رها از سنگینی دلایل و عواطف، لذت درک ظاهر زیبایی به معنای دقیق کلمه. یک درک بی تفاوت یا بی علاقه (disintrested).
,نویسندگان مشهور،ادبیات،کتاب,[categoriy]


پس درنهایت به سیاق انشاهای دبستانی و صرفا برای جمع کردن بحث می توان گفت، ادبیات با جداکردن خود از واقعیت صلب اجتماعی فرصتی برای ابداع تخیل و دست بردن در امر واقع می یابد که این خود همانا چیزی نیست جز تخیل شکل جدیدی از بودن. و قدرت سیاسی نویسنده ای چون هرابال دقیقا در آفرینش همین بافته محسوس از جهانی در حد فاصل میان تقسیم بندی اکید اجتماعی و حدود و ثغور واقعیت یا به تعبیری بازآفرینی صحنه های جدید از رویت پذیری است. چیزی که در نهایت می توان آن را با وام گیری از واژگان رانسیر بازتوزیع امر محسوس نامید.
دیری ست هیچ کار ندارم
مانند یک وزیر
وقتی که هیچ کار نداری
تو هیچ کاره ای
من هیچ کاره ام: یعنی که شاعرم
گیرم از این کنایه هیچ نفهمی
«انهدام» نصرت رحمانی
١. ‘Flight Path’, in Heaney ١٩٩٦a.
٢. Sigmund Freud,’’ psychopathic characters on stage’’.

منبع :

تنهایی پرهیاهوی یک نویسنده تنها در فضای سیاسی گردآوری توسط بخش شعر ،داستان ، ادبیات، کتاب سایت آکاایران
تبلیغات