بررسی کتاب امت و امامت نوشته دکتر علی شریعتی - آکا

,دکتر شریعتی,[categoriy]

آکاایران: بررسی کتاب امت و امامت نوشته دکتر علی شریعتی


آکاایران: بیژن عبدالکریمی درباره کتاب «امت و امامت» علی شریعتی گفت: در دوران نیهیلیسم و به قول نیچه «مرگ خدا!» اگر پرسیده شود «امر سیاسی چگونه امری می تواند باشد؟» پاسخ شاید این است که امر سیاسی امروز باید مبتنی بر مناسبات فرهنگی و حوزه نفوذ و عنصر «دوستی و وَلایت» باشد.

نقد و بررسی کتاب دکتر شریعتی

به گزارش آکاایران: نشست «راویان اندیشه»؛ بازخوانی، نقد و بررسی کتاب «امت و امامت» علی شریعتی با حضور بیژن عبدالکریمی استاد فلسفه دانشگاه در سالن اجتماعات فرهنگسرای اندیشه برگزار شد.
بیژن عبدالکریمی در این نشست با بیان اینکه سخنانم را در سه بخش تنظیم می کنم، گفت: ابتدا نشان خواهم داد که چگونه موانع هرمنوتیکی(تفسیری) باعث می شود نتوانیم از مفاخر فرهنگی و چهره های تاثیرگذارمان بهره فرهنگی ببریم و در مواجهه با آنها نگاه ایدئولوژیک را حاکم کنیم. در بخش دوم مروز بر کتاب «امت و امامت» دکتر شریعتی خواهم داشت و سپس ایده که در عین تازه بودن شاید قدیمی باشد را طرح می کنم که در سطح جهان هم درباره آن کار شده است و فکر میکنم اگر در پرتو این ایده به بازخوانی آثار شریعتی از جمله کتاب «امت و امامت» بپردازیم میتواند نتایج سودمندی برای ما داشته باشد.
این استاد دانشگاه در بخش مقدماتی سخنانش به افق های معنایی تاریخی و چرخشهای معنایی هرمنوتیکی اشاره کرد و توضیح داد: آثار شریعتی در زمان خودش با استقبالی چشمگیر مواجه شد، تا حدی که میتوان ادعا کرد هنوز تیراژ هیچ اثری در ایران به تیراژ کتابهای او نرسیده است. اما در عین حال در روزگار کنونی، یعنی تنها به فاصله چند دهه از آن استقبال پرشور، یک رویگردانی عظیم  از آثار او صورت گرفت که این هم در نوع خود بی سابقه و مثال زدنی است. باید پرسید چرا چنین اتفاقی رخ داده است؟


,دکتر شریعتی,[categoriy]
نقد و بررسی کتاب دکتر شریعتی 1


وی ادامه داد: آثار شریعتی از جمله کتاب «امت و امامت» از این نظر مثال و الگوی خوبی برای طرح موضوعات هرمنوتیکی و چرخشهای معنایی است که به ما نشان میدهد وقتی چرخش معنایی رخ میدهد حتی ممکن است مفاهیم به ضد خودشان بدل شوند.


عبدالکریمی افزود: با این ویژگی می توان فهمید که چرا در دهه 50 آثار شریعتی با چنان استقبالی مواجه می شود اما تنها چند دهه بعد رویگردانی عظیمی از آن ها صورت می گیرد. آثار شریعتی در روزگاری از تاریخ این کشور برای خوانندگان معنا و احساس و شور به همراه می آورد اما با تغییر شرایط تاریخی که بیش از هر چیز وقوع انقلاب اسلامی آن را ایجاد کرد، معنای این آثار دگرگون می شود. این موضوع مختص آثار شریعتی هم نیست همه مفاخر فرهنگی و فکری ممکن است در چنین چرخش معنایی قرار بگیرند.
استاد فلسه دانشگاه اظهار کرد: حتی ارزش هایی مانند امام حسین(ع)، علی بن ابیطالب(ع)، فاطمه زهرا(س) و... ممکن است در یک روزگار تاریخی معنا و نسبتی ارزشی داشته باشند ولی امروز در نسل ما این ارزش ها شاید دگرگون شده باشد. یا مثلا عده ای که چندی پیش مجاهد و فدایی قلمداد می شدند امروز با عنوان تروریست خوانده می شوند.
به گفته عبدالکریمی این مساله هرمنوتیکی منجر به یک پارادوکس هرمنوتیکی می شود؛ به این معنا که اولا گویی ما هیچ متنی را فارغ از «شرایط تاریخی»، «افق معنایی» و «اصل کارکرد متن» نمی توانیم بفهمیم، زیرا به عنوان یک موجود تاریخی اسیر شرایط و افق های تاریخی زمانه خودمان هستیم و نمی توانیم مستقل از تاریخ و به شیوه فرا تاریخی با متن مواجه شویم؛ از سوی دیگر هم شرایط تاریخی، افق معنایی و اصل کارکرد متن که امروز با اسیر در آن هستیم مانع مواجهه با متن و فهم آن می شود.


,دکتر شریعتی,[categoriy]

نقد و بررسی کتاب دکتر شریعتی 2


وی توضیح داد: پیش از انقلاب یک افق معنایی و شرایط تاریخی خاصی حاکم بود که مثلا مبارزه با امپریالیسم و تحقق عدل امام علی(ع) در آن اصالت داشت، ولی امروز این افق معنایی در روزگار ما وجود ندارد و الگوهای گذشته فرو ریخته است. امروز بسیاری آمریکا را راه نجات خاورمیانه می دانند و اساسا مفهوم امپریالیسم دیگر از بین رفته است. از طرف دیگر همواره معنایی که از یک متن می فهمیم متناسب با کارکرد آن متن است و حتی قرآن را متناسب با کارکرد آن در روزگار خودمان تفسیر و فهم می کنیم؛ از این روی ما با تناقضی مواجه ایم که بر مبنای آن نه می توانیم از افق معنایی و کارکرد متن خارج شویم و نه می توانیم با افق کنونی به فهم متن منجر شویم.
وی با بیان اینکه در این زمینه دو نوع مواجهه می توان با امور و معانی داشته باشیم، افزود: عده ای از منظر ایدئولوژیک می خواهند با حب و بغض به رد معنای یک متن یا تفسیر به رای آن بپردازند و آنچه خود می خواهند در متن بازیابی کنند، یعنی به عبارت دیگر به سرکوب متن می پردازند و حرف خود را در دهان متن می گذارند. اما دسته دیگر که اهل فکر هستند و به شیوه ای پدیدارشناسانه با متن مواجه می شوند و اجازه می دهند متن حرف خود را بزند.


عبدالکریمی ادامه داد: به عبارت دیگر عده ای می خواهند متن را با همان افق تاریخی دیروز بفهمند و آرمان های ایدئولوژیک خود را از متن بگیرند که این امکان پذیر نیست، زیرا معنا سیال است و در هر نسلی خلق و تولید می شود. دسته دیگر اما تلاش می کنند با عینک امروز معنای دیروز را بفهمند یا متن دیروز را با معنای امروزی درک و دریافت کنند. بنابراین اهل فکر بر خلاف اصحاب سیاست زدگی و ایدئولوژی محوری می کوشند بدون حب و بغض به سراغ متن بروند که متاسفانه در جامعه ما به دلیل تسلط نگاه ایدئولوژیک و سیاست زدگی این امر مغفول مانده است و عموما با حب و بغض با متونی مانند آثار شریعتی مواجه می شویم. این شرایط امکان تفکر را سلب می کند و هر چیزی را تبدیل به ایدئولوژی می کند.


,دکتر شریعتی,[categoriy]
نقد و بررسی کتاب دکتر شریعتی 3

وی خاطرنشان کرد: در این شرایط وقتی به سراغ کتاب امت و امامت شریعتی می رویم، عده ای از آن موضوع ولایت فقیه را دریافت می کنند و می گویند شریعتی به ولایت فقیه قائل بوده است، و عده ای هم می گویند نظریه امت و امامت شریعتی همان استبداد است و از این نظر آن را رد می کنند. مثلا تصور کنید که پیش از انقلاب این متن شریعتی به عنوان یک کتابی که می کوشد رهبری انقلابی را برای جامعه شرح دهد و بگوید این رهبری مبتنی بر آموزه های اصیل دینی است که راه نجات جامعه ما است، اما پس از انقلاب با توجه به تحولات تاریخی همین متن با عنوان «مانیفست استبداد » خوانده می شود!
عبدالکریمی سپس به بخش دوم بحث خود یعنی مروو کتاب «امت و امامت» شریعتی پرداخت و گفت: در این کتاب می توان فهمید که شریعتی نیم نگاهی به نظام های لیبرال دموکراسی دارد و تلاش می کند آن را نقد کند. در این زمینه باید متوجه بود که اگر با نگاه فکری با لیبرالیسم مواجه شویم و از حب و بغض ها فاصله بگیریم درمی یابیم که لیبرالیسم از سویی دستاوردهای بزرگی برای بشر داشته و از سوی دیگر آسیب هایی را هم به همراه داشته و دارد.
وی از «آزادی فردی»، «تجربه گرایی به جای نغزگرایی»، «تاکید بر عقل به جای خرافه»، «اگزیستانسیالیسم اخلاقی»، «برابری همگان در برابر قانون»، «اصل قوای سه گانه»، «حفظ حریم شخصی» و... به عنوان دستاوردهای لیبرالیسم یاد کرد و «تضعیف امر اخلاقی»، «دوری آدمیان از یکدیگر»، «اقتصادمحوری»، «تبدیل انسان به گرگ انسان!»، «کالایی شدن زندگی»، «مصرف گرایی» و... را هم برخی از آفت ها و پیامدهای قابل نقد و رد لیبرالیسم خواند.
به گفته عبدالکریمی در شرایطی که فارغ از حب و بغض است می توان به شریعتی حق داد که به نقد آفت های لیبرالیسم بپردازد و می توان با متن او به عنوان نقدی بر لیبرالیسم مواجه شد، اما گویا روشنفکران ما هم با نوعی عقب افتادگی فکری مواجه هستند و هنوز در حال و هوای قرن 18 و 19 غرب قرار دارند و همواره بر ارزش ها و دستاوردهای دوره روشنگری دست می گذارند و از این نظر انتقادات شریعتی به لیبرالیسم را برنمی تابند. این ها گویا غافلند از اینکه پش از ظهور اندیشه های پست مدرن دیگر ارزش های عصر روشنگری که لیبرالیسم واجد آن هاست دل اندیشمندان معاصر غرب را هم گرم نمی کند و انتقاد به لیبرالیسم به شیوه جدی در غرب جریان دارد.


,دکتر شریعتی,[categoriy]
نقد و بررسی کتاب دکتر شریعتی 4


عبدالکریمی در خصوص مولفه های کتاب امت و امامت شریعتی گفت: این کتاب یک تعبیر تئولوژیک و  الهیاتی از امت و امامت دارد اما تلاش دارد که این بحثی که از قرن دوم و سوم قمری در جامعه اسلامی جریان داشته، تبدیل به یک مبحث اجتماعی شود تا امکان اندیشیدن و نقد و بررسی آن وجود داشته باشد. یعنی اگر چه در این کتاب با تعبیر تئولوژیک مواجه ایم اما روح آن در راستای تخریب و واسازی تئولوژی و نظام های متصلب دینی حرکت می کند.

وی ادامه داد: «امت» برای شریعتی یک جامعه اعتقادی و ایدئولوژیک است که باید ببینیم در دوران تاریخی ما چه مناسباتی را باید برای آن در نظر بگیریم. از این نظر ایدئولوژی در اینجا برای شریعتی به معنای اندیشه و فکر است، نه به معنایی که به طور متعارف از آن یاد می شود. «امامت» هم برای او یعنی یک رهبری فکری! نه صرفا رهبری ایدئولوژیک. چنین رهبری به دنبال حق و حقیقت است، و نه صرفا خواست رضایت مردم تحت حکومت اش. در همین زمینه بحث هایی مربوط به تقابل حق و مصلحت، هدایت و سیاست، خدمت و اصلاح در جامعه و ... مطرح می شود.
به گفته عبدالکریمی در همه این مفاهیم به نوعی می توان از آن ها تفسیری ایدئولوژیک ارائه داد که زمینه را نوعی از استبداد دینی فراهم می کند و بزرگترین گام ها را به سوی توتالیتاریسم برمی دارند ولی از سویی هم می توان تفسیری خلاف این را پذیرفت و به کنه اندیشه شریعتی مبنی بر «دموکراسی متعهد» که در این کتاب مطرح شده پی برد.
این استاد فلسفه دانشگاه با اشاره به اینکه شریعتی کوشیده در این کتاب ویژگی های رهبر در جامعه دینی و مردمی مطلوبش ذکر کند، گفت: از نظر او اولا رهبر باید ارزشمدار و اخلاق محور باشد که نه با جنگ و کودتا و نه حتی با انتخاب مردم تعین نمی شود، بلکه به طور طبیعی فرمان جامعه را به دست می گیرد چون همه می فهمند که او شایسته رهبری بر جامعه است. شریعتی امامت را «دموکراسی متعهد» می داند که مردم و رهبر در چارچوب مناسبات مکتب با هم مواجه می شوند نه اختیارات دلبخواهانه!  لازم به ذکر است که این ویژگی ها را می تواند در یک تفسیر نسبی گرایانه مورد تردید و چون و چرا قرار دارد.


,دکتر شریعتی,[categoriy]
نقد و بررسی کتاب دکتر شریعتی 5


وی سپس به نقدهای شریعتی به لیبرالیسم که در کتاب «امت و امامت» مطرح شده اشاره کرد و گفت: شریعتی یک اجتماع گرا است و فردگرایی شدید لیبرالیسم را به نقد می کشد. او همچنین ابتنای دموکراسی لیبرال بر رای مردم را نقد می کند و می گوید رهبر برای اینکه بر حکومت باشد باید تابع رای مردم باشد و لذا نمی تواند ایدئولوژی یا فکر مبتنی بر حق را پیش ببرد.
عبدالکریمی در فراز پایانی سخنانش به ارائه یک چشم انداز پرداخت که می توان در افق آن حرف اصیل شریعتی را فهمید.
او با بیان اینکه مناسبات انسانی به سه نوع تقسیم می شوند گفت: نخستین آن ها «مناسبات سیاسی» است که آمرانه است و در آن یک فرد فرمان می دهد و دیگر باید فرمان ببرد! نوع دوم «مناسبات اقتصادی» است که مبتنی بر بده و بستان است و هر دو طرف باید در این مناسبات راضی باشند، در حقیقت رابطه دو طرفه است. «مناسبات فکری و فرهنگی» هم نوع سوم مناسبات است که در آن رابطه گفت وگویی و آزاده است، نه یک طرفه یا دوطرفه بلکه باید کسی مجاب شود و آزادانه همراه دیگری گردد.
این استاد دانشگاه توضیح داد: رابطه فرهنگی می تواند بنیاد خوبی برای مناسبات دسته اول و دوم باشد. در رابطه فرهنگی مرجعیت و اوتوریته وجود ندارد بلکه به نوعی نفوذ و دوستی و همراهی و مهر کارگر است. بنابراین ما دو حوزه «اقتدار» و «نفوذ» مواجه ایم؛ در حوزه اقتدار فرد با مرجعیت روبرو می شود، ولی در حوزه نفوذ با عشق و دوستی و نفوذ بر قلب ها روبرو هستیم.
وی با بیان اینکه حوزه سیاست و اقتصاد بر مبنای مرجعیت و اقتدار پیش می رود، گفت: در حوزه دوستی و نفوذ که مختص مناسبات فرهنگی است اقتدار و مرجعیت وجود ندارد بله چیز عجیبی با عنوان «دوستی»  و «عشق» دو طرفه ایجاد می شود که انسانی ترین نوع مناسبات را تعیین می کند؛ این همان چیزی است که در فرهنگ دینی ما با عنوان «وَلایت» (با فتح واو) یاد شده است.
عبدالکریمی با بیان اینکه شاید آنچه امروز از واژه «ولایت» می فهمیم با این معنا تفاوت زیادی داشته باشد، گفت: وَلایت در معنای دوستی که نفوذ و کاریزمای مبتنی بر عشق را رقم می زند رابطه ای است که می تواند بنیاد همه مناسبات انسانی قرار گیرد و انسانی ترین مناسبات را بسازد. این افق برای سپهر دیگری است و من فکر می کنم شریعتی در این سپهر به بسط نظریه اش مبتنی بر «امت و امات» پرداخته است.
این استاد فلسفه دانشگاه با بیان اینکه دریدا فیلسوف معاصر کتابی با عنوان «سیاستِ دوستی» دارد و کتاب ها و مقالات دیگری هم در زمینه «دوستی در سیاست» در غرب نوشته شده است، گفت: اگر بر مبنای این دوستی یا «وَلایت» - و نه «وِلایت» که به معنای سلطه و اقتدار است - و با این چشم انداز حرف شریعتی را در نظر آوریم، نه تنها فهم متن او ممکن می شود، بلکه می توان فهمید چیزی که او می گوید اصلا قرار نیست به توتالیتاریسم و استبداد منجر شود.
وی در پایان گفت: به نظر من در دوران نیهیلیسم و به قول نیچه «مرگ خدا!» اگر پرسیده شود «امر سیاسی چگونه امری می تواند باشد؟» پاسخ شاید این است که امر سیاسی امروز باید مبتنی بر همین «مناسبات فرهنگی» و حوزه «نفوذ» و عنصر «دوستی و وَلایت» باشد.
تهیه و تدوین : گروه فرهنگ و هنر آکا ایران
آکا ایرانculture
اختصاصی آکا ایران / فرهنگسرای اندیشه

منبع :

  • اشتراک
  • گزارش تخلف
  • 0 محبوب

اخبار اکاایران

اخرین مطالب آکاایران