از شگردهای وزنیِ احمد شاملو - آکا

آکاایران: شاعری که به راه قدما می رود، به چیزی به جز طبع روان محتاج نیست، چون او صرفاً از صناعاتِ شکل گرفته قدما که ملکه ذهنش شده بهره می جوید و بس. اما برای شاعرِ نوآور، طبع روان معنایی ندارد، چون هنوز زبانی شکل نگرفته است که در آن روان بشود. او باید خودش زبانش را بیافریند، و برای این مهم چاره ای جز پژوهش ندارد!
روزنامه شرق - امید طبیب زاده: شاعری که به راه قدما می رود، به چیزی به جز طبع روان محتاج نیست، چون او صرفاً از صناعاتِ شکل گرفته قدما که ملکه ذهنش شده بهره می جوید و بس. اما برای شاعرِ نوآور، طبع روان معنایی ندارد، چون هنوز زبانی شکل نگرفته است که در آن روان بشود. او باید خودش زبانش را بیافریند، و برای این مهم چاره ای جز پژوهش ندارد!
,احمد شاملو،شاعران،ادبیات ایران،چهره های مشهور,[categoriy]

آکاایران: از شگردهای وزنیِ احمد شاملو



 مثلاً می دانیم نیما پس از سال ها کار و تلاش به این نتیجه رسید که باید از مصراع های نامساوی استفاده کند تا آزادی عمل داشته باشد، باید پایه آخر هر مصراع را ناقص بیاورد تا گرفتار بحر طویل نشود، و باید از قافیه هم حتی المقدور در مقام عنصر پایانی بند استفاده کند تا شعرش فصل بندی دقیقی داشته باشد... این نوآوری ها بدون تفکر آگاهانه و پژوهش میسر نمی بود. اخوان تصریح کرده است که منظورش از بدعت ها و بدایع نیما صرفاً وزن او بوده است، و بی گمان حق با هموست، زیرا برای شاعرِ نوآور هیچ چیز مهم تر از دست یابی به زبان یا نحوه بیان خاص خود وجود ندارد، و وزن نیز برای نیما چیزی نبود مگر طرز بیان. بعد از نیما برخی از شاعران به درستی فهمیدند که باید به شیوه بیان خاص خودشان برسند، و برای نیل به این مهم نیز باید به جست وجو و تحقیق و پژوهش بپردازند.
به گزارش آکاایران:  متأسفانه خیلی ها هم به چنین درکی رسیدند اما تنبلی مانع از آن شد که وارد کار پژوهش بشوند. این گروه اخیر شاید دو سه روزی بدرخشند (مثلاً چون شعرشان یادآور طرزِ فلان شاعر قدیمی است، یا چون تعریض های جانانه ای به وضع موجود دارند...)، اما بی تردید فراموش می شوند و در تاریخ شعر فارسی جایی نخواهند داشت. من در اینجا به اختصار به یکی از شگردهایِ وزنی شاملو در شعر «پریایِ» او اشاره می کنم که به گمانم شاملو آگاهانه و با تحقیق بدان دست یافته بود گرچه هیچ درباره آن سخن نگفته بود.
,احمد شاملو،شاعران،ادبیات ایران،چهره های مشهور,[categoriy]


تفصیل فنیِ این مطلب را در مقاله مفصلی آورده ام که تا چندی دیگر در یادنامه شاملو منتشر خواهد شد (به همت سعید پورعظیمی، تهران، نشر نی). می دانیم که سید اشرف الدین گیلانی، علی اکبر دهخدا، ملک الشعراء بهار و نیما یوشیج از زُمره نخستین شاعران صاحب نامی بودند که چند شعری هم به وزن اشعار عامیانه سرودند. بعد از نیما دیگر هیچ شاعر صاحب نامی از وزن اشعار عامیانه استفاده نکرد تا اینکه شاملو منظومه «پریا» را سرود و با این شعر دور تازه ای را در حیات این وزن پدید آورد. «پریا»ی شاملو از زمان انتشارش بلافاصله ورد زبان ها شد و خیلی زود مبدل به یکی از آثار برجسته شعری در ادبیات فارسی شد.
 به گمان نگارنده مهم ترین علت محبوبیت و موفقیت این شعر را باید در تمهیدات وزنی خاصی جست وجو کرد که شاملو با هشیاری و دقت بسیار در سرایش آن به کار برده است. اهمیت وزن را در این شعر در دو بخش باید جست وجو کرد: یکی استفاده هوشمندانه شاعر از انواع گوناگونِ یک نظام وزنی در شعری واحد، یعنی عملی که تا پیش از او در ادبیات فارسی سابقه ای نداشته است؛ و دیگری استفاده هدفمندِ شاعر از انواع گوناگون این وزن برای القای مفاهیم و فضاهای گوناگون مورد نظرش. شاملو با به کارگیری انواع متفاوت وزن های عامیانه در این شعر، تصاویر و فضاهای گوناگون را نیز القا کرده است. استفاده گسترده از اوزان گوناگون و مخصوصاً اوزان پیچیده ای چون «٣، ٤»، «٢، ٤، ١» و «١، ٤، ١» که دارای هجاها یا نُت های سکوت آغازین یا اصطلاحاً ضدضرب هستند، از ویژگی های برجسته کار شاملو در منظومه «پریا»ست. مثلاً وزن «٣، ٤» مرکب از یک سطر سه هجایی آغازین و یک سطر تکرارشونده چهار هجایی است. به نمونه ای از این وزن در اشعار عامیانه فارسی توجه شود:
,احمد شاملو،شاعران،ادبیات ایران،چهره های مشهور,[categoriy]


دندونات یا صدفه یا مرواری     ٠ ٠ - - - ٠ | - ٠ - - - | - - ٠ - -| ٣، ٤، ٤
یه روزی مهمونتم خواهی نخواهی     ٠ ٠ - - - ٠ | - ٠ - - - | - - - - -|
علت پیچیدگی این وزن را باید در وجود دو نُتِ سکوت در ابتدای آن دانست؛ توضیح آنکه استفاده از نُتِ سکوت در آغاز میزان را اصطلاحاً ضدضرب می نامند. اکثر مصراع های شعر پریا به همین شکل، یعنی با دو نت سکوت در ابتدای سطر آغازین شروع می شود:
یکی بود یکی نبود     ٠ ٠ - - - ٠ | - - ٠ - - | ٣، ٤
زیر گنبد کبود     ٠ ٠ - - - ٠ | - - ٠ - - |
لخت و عور تنگ غروب سه تا پری نشسته بود
    ٠ ٠ - - - ٠ | - ٠ - - - | - - ٠ - - | - - ٠ - - |
,احمد شاملو،شاعران،ادبیات ایران،چهره های مشهور,[categoriy]


اما همان طور که گفتم شاملو در این شعر از اوزان دیگر نیز استفاده کرده است؛ مثلاً وزنِ پُرکاربردِ «٤، ٤»:
امشب تو شهر چراغونه     - - ٠ - - ٠| - - ٠ - - ٠| ٤،
٤
خونه دیبا داغونه     - ٠ - - - ٠| - - ٠ - - ٠|
یا وزنِ پُرکاربردِ «٤، ٣»:
هرکی که غُصه داره     - ٠ - - - ٠| - - ٠ – ٠ ٠| ٤،
٣
غمِ شو زمین می ذاره     - - - - - ٠| - - ٠ – ٠ ٠ |
یا وزن بسیار کم کاربردِ «١، ٤، ٤، ١» با چهار نُتِ سکوت در آغاز:
عیدِ مردماس، دیب گله داره
    ٠ ٠ ٠ ٠ - ٠ | - - ٠ - - ٠ | – ٠ - - - ٠ | - ٠ ٠ ٠ ٠ ٠| ١، ٤، ٤، ١
دنیا مالِ ماس، دیب گله داره
    ٠ ٠ ٠ ٠ - ٠ | - - ٠ - - ٠ | – ٠ - - - ٠ | - ٠ ٠ ٠ ٠ ٠|
,احمد شاملو،شاعران،ادبیات ایران،چهره های مشهور,[categoriy]


نکته جالب دیگر اینکه شاملو برای رفتن از وزنی به وزن دیگر از شگردهای خاصی نیز بهره می جوید که حتی در اشعار عامیانه نیز مشاهده نشده است. می دانیم که در اشعار عامیانه از هر وزنی نمی توان وارد وزن دیگر شد، بلکه فقط اوزان خاصی که تا حدی شبیه به هم هستند (مثلاً «٤، ٤» و «٤، ٣») کنار هم قرار می گیرند، اما شاملو گاه از وزنی به وزن کاملاً متفاوت دیگر می رود، و برای چنین تغییری در وزن دست به شگردهای خاصی می زند.
مثلاً او گاه یکی دو مصراع بدون وزن، یا تقریباً بدون وزن را در میان دو وزن متفاوت قرار می دهد تا به این ترتیب عادت خواننده به وزن قبلی را از میان ببرد. در مثال زیر او برای ورود از وزن «٤، ٤» به وزن کاملاً متفاوت «١، ٤، ٤، ١» ابتدا دو مصراع کوتاه با وزن «٤»، و سپس یک مصراع بی وزن (مصراع های بی وزن یا تقریباً بی وزن را درون کروشه گذاشته ایم) می آورد، و تازه آن گاه وارد وزن «١، ٤، ٤، ١» می شود:
... می رقصن و می رقصونن     - - ٠ - - ٠| - - ٠ - - ٠| ٤، ٤
غنچه خندون می ریزن     - ٠ - - - ٠| - ٠ - - - ٠ |
نُقلِ بیابون می ریزن     - ٠ - - - ٠| - ٠ - - - ٠ |
های می کشن     - ٠ - - - | ٤
هوی می کشن     - ٠ - - - | ٤
,احمد شاملو،شاعران،ادبیات ایران،چهره های مشهور,[categoriy]


 [شهر جای ما شد!]١
عیدِ مردماس، دیب گله داره
    ٠ ٠ ٠ ٠ - ٠ | - - ٠ - - ٠ | – ٠ - - - ٠ | - ٠ ٠ ٠ ٠ ٠| ١، ٤، ٤، ١
دنیا مالِ ماس، دیب گله داره
     ٠ ٠ ٠ ٠ - ٠ | - - ٠ - - ٠ | – ٠ - - - ٠ | - ٠ ٠ ٠ ٠ ٠|
,احمد شاملو،شاعران،ادبیات ایران،چهره های مشهور,[categoriy]


باری شاملو صرفاً برای هنرنمایی، از مجموعه وسیعی از اوزان عامیانۀ فارسی در «پریا» بهره نگرفته است، بلکه از تغییر وزن برای نمایش هرچه مؤثرتر فضاها و تصاویر و نیز القای هرچه پرقدرت تر مفاهیم گوناگون بهره جسته است. خلاصه اینکه شاعرِ نوآور باید اهل پژوهش باشد وگرنه محکوم است به اینکه، به قول فروغ، در لای خاکروبه به دنبال وزن و قافیه بگردد. شاملو هیچ گاه چنین شاعری نبود!
١. توجه شود که او برای رفتن از وزن «٤، ٤» به وزن «١، ٤، ٤، ١» ابتدا دو مصراع با وزن «٤» می آورد، سپس یک مصرع تقریباً بدون وزن می آورد تا ذهن خواننده را هرچه بیشتر از وزن قبلی دور کند، و بعد وارد وزن «١، ٤، ٤، ١» می شود.

منبع :

اخبار اکاایران

اخرین مطالب آکاایران

تبلیغات