وقتی طنز، دست پلیدی ها را رو می کند - آکا

آکاایران: انسان؛ که خود را موجود برتر تمام کائنات می داند، در بیشتر مواقع چندان درخور این مقام رفتار نمی کند، حتی امروز که به بالاترین سطح از دانش در طول دوران حیاتش دست یافته و قلمرو سلطه خویش را تا سیارات دیگر نیز گسترده است.
روزنامه ایران - مهران فیاض: انسان؛ که خود را موجود برتر تمام کائنات می داند، در بیشتر مواقع چندان درخور این مقام رفتار نمی کند، حتی امروز که به بالاترین سطح از دانش در طول دوران حیاتش دست یافته و قلمرو سلطه خویش را تا سیارات دیگر نیز گسترده است. انتظار می رود با پیشرفت علم و تعاریف جدید از اخلاقیات و تلاش در راه جهانی شدن، بشر روزبه روز از سنت ها و باورهای  ناموجه نیاکان خود فاصله گرفته و در جامعه ای آرمانی زندگی کند.
 اما دنیایی که انسان امروزی بنا کرده و جامعه انسانی که پدید آورده، نه تنها او را از پیروی کردن از اصول کهنه نیاکان خود بازنداشته، بلکه اصرارش به سوء استفاده از قدرت و اقدام به خشونت برای نیل به خواسته های سیری ناپذیرش چند برابر نیز شده است.  دلیل این مدعا میزان مرگ و میر گسترده ناشی از گرسنگی، بیماری، ترور، جنگ و... و شرایط سخت زندگی در اثر فقر، مهاجرت، سانسور و... است.
,کتاب،ادبیات,[categoriy]

آکاایران: وقتی طنز، دست پلیدی ها را رو می کند



به گزارش آکاایران: در تمام دوران زندگی انسان متمدن دو دسته از افراد بوده اند که به اوضاع ناگوار موجود در عصر خود واکنش نشان داده و سعی در آگاه کردن دیگران از زورگویی، ظلم و سودجویی های حاکمان زمان، درباریان، ثروتمندان، منصب داران و... و حماقت، بی خبری و بی تفاوتی عامه مردم، کارگران، تحصیلکردگان و... داشته اند. گروه اول مستقیماً و در قالب کتاب، مقاله، بیانیه، اعتراضات گروهی، اعتصاب و... به این بی عدالتی ها حمله کرده اند.  گروهی که در اکثر مواقع با واکنش شدید صاحبان قدرت مواجه، به اسارت، شکنجه، تبعید یا مرگ به اشکال گوناگون، محکوم شده اند.
تلاش های این افراد هرچند شجاعانه و قابل ستایش بوده، اما در بسیاری موارد سرکوب شده و با ایجاد رعب و وحشت میان مردم از سوی صاحبان قدرت، بی نتیجه (حداقل در آن برهه از زمان) مانده است.  گروه دوم افرادی بوده و هستند که با استفاده از ابزارهای مختلف هنری، در قالب رسانه های گوناگون و با زبان طنز (یا کنایه، آیرونی، هجو و...) همین اهداف را دنبال می کنند بدون اینکه مستقیماً شخص یا موضوعی را مخاطب قرار دهند. جاناتان سوییفت در مقدمه «نبرد کتاب ها» می نویسد: «طنز نوعی آیینه است که نظاره گران، چهره هر کس الا چهره خود را در آن می بینند؛ که همین هم دلیل عمده استقبال از آن در سطح جهان است، به طوری که تعدادی انگشت شمار از آن می رنجند.» واکنش به هر آن چه معضل یا کاستی به حساب می آید هدف واقعی طنز است؛ بنابراین طنز حتماً نباید باعث خنده بشود چراکه به اعتقاد درایدن: «هدف راستین طنز، اصلاح پلیدی هاست» (آرتور پُلارد؛ طنز).
قطعاً طنز یک پدیده اجتماعی ا ست چرا که از همان آغاز پیدایش چنین نقشی داشته است. اما مسأله اصلی این است که: «موضوع مورد اعتراض هم باید ارزشمند باشد. باید یک یا چند حیطه مرکزی تجربه بشر را دربربگیرد... طنز اساساً سبکی اجتماعی است و مقولات متعالی در آن نمی گنجد» (همان). اما پوپ ارزشی والاتر برای آن قائل بود: «طنز زاده غریزه اعتراض است، اعتراضی که تبدیل به هنر شده است.» اینجاست که طنز دیگر نمی تواند مانند هجو با مسائل شخصی برخورد کند یا مانند کمدی (که خود گاهی می تواند طنزآمیز نیز باشد) خیلی رو و سرراست باشد.
  از آنجا که طنز امروزه همان نقشی را ایفا می کند که از ابتدا برعهده داشت، دلیلی است بر این نکته که بشر همچنان در حال تکرار حماقت های گذشته است. از قدیمی ترین نمونه های طنز که تقریباً قدمتش به اندازه خود ادبیات است می توان اثری را نام برد که امروزه از مصر باستان و روی پاپیروس به جا مانده و در موزه بریتانیا (British museum) نگهداری می شود؛ «طنزِ مکاسب» (قرن دوم پیش از میلاد) یا به اشعار جوونال(Juvenal) شاعر رومی قرن اول و دوم میلادی اشاره کرد که معتقد بود دورانش چنان تباه است که «ننوشتن طنز کاری بسیار مشکل است. در توصیف طنزهای او نقل است «اشعار او زاده خشم است.»
جوونال همچنین بر این عقیده بود که بلاهت ها، خباثت ها و رذایل نفسانی آنچنان آشکار است که کافی است با دفتری در دست، بر سر چهارراهی در رم بایستی و ببینی چگونه رذالت با فضیلت درمی آمیزد و او را چون پرِکاهی بر زمین می زند» (محمدرضا اصلانی؛ فرهنگ واژگان و اصطلاحات طنز). پیش از او هوراس (65ق.م-8ق.م) در «سخن های خودمانی» «با ایهام خاصی از نابخردی ها و حماقت های بشر انتقاد کرده بود» (حسن شهباز؛ سیری در بزرگترین کتاب های جهان) و هم صدا با وی گایوس پترونیوس (66-20م) در سَتریکون و لوسیوس آپولیوس (180-125م) در الاغ طلایی(انتشارات اساطیر؛1379) به انتقاد از شکل زندگی عشرت جویانه مردم در دوران امپراتوری روم می پردازند. در الاغ طلایی شخصیت جوان داستان به قدری در مادیات غرق می شود و در کسب لذت افراط می کند که از قالب انسانی خود خارج شده و به یک الاغ تبدیل می شود. جووانی بوکاچو (1375-1313م) دو تا از حکایت های این کتاب را به ایتالیایی ترجمه کرد و در دکامرون (انتشارات مازیار؛1379) آورد.
,کتاب،ادبیات,[categoriy]


جفری چاسر(1400-1343م) که او را پدر شعر انگلیسی می دانند به نوبه خود از دکامرون تأثیر فراوان گرفت. او نیز در حکایت های کنتربری (انتشارات مازیار؛1389) مانند بوکاچو به نمایش طبقه عامه و شکل زندگی آنها و با نگاهی طنزآلود می پردازد. «در ستایش دیوانگی» (انتشارات فرزان روز؛1376) نوشته دسیدریوس اِراسموس رُتردامی (1536-1469م) طنزنامه ای است که نویسنده در آن دغلبازی، عوامفریبی و فریبکاری های عصر خود را به باد انتقاد می گیرد و اثرش را به سر تامس مور(1535-1478م) نویسنده یوتوپیا (انتشارات خوارزمی؛1361) تقدیم می کند که خودِ این اثر نیز در زمره آثار طنزآمیز قرار می گیرد.
 داستان هایی که زیر نام آرمانشهر دسته بندی می شوند را نیز می توانیم جزء آثار طنز به حساب بیاوریم چرا که نویسندگان این آثار در آرزوی جامعه ای آرمانی هستند که عصر خود را خیلی دور از آن می بینند. چرا که «طنز همیشه به تفاوت میان وضعیت، چنان که هست و چنان که باید باشد بشدت آگاه است» (پُلارد؛ طنز). هر جا سخن از طنز به میان می آید نمی شود نامی از سفرهای گالیور(انتشارات علمی وفرهنگی) اثر جاناتان سوییفت(1745-1667م) نبرد. 
پادشاه بِرابدنیگنگ ها که گالیور در برابرش به اندازه حشره ای کوچک است خطاب به او می گوید: «تنها استنتاج من از سخنان شما آن است که مردم شما پلیدترین نژاد از حشرات نفرت انگیز است که تاکنون طبیعت به آنها اجازه خزیدن روی زمین داده است.» از دیگر آثار مهم طنز که خوشبختانه به فارسی ترجمه شده است می شود به آثار نویسندگان عصر روشنگری اشاره کرد.  آثاری که رویکردهایی کاملاً اجتماعی و انتقادی دارند.
«کاندید» نوشته فرانسوا ولتر(1778-1694م)، نامه های ایرانی» اثر مونتسکیو (1755-1689م) و «ژاک قضا وقدری و اربابش» شاهکار دنی دیدرو (1784-1713م). نگاهی به نام های بالا دلیل روشنی است در اهمیت و جایگاه طنز در طول دوران حیات بشر و علاقه او به دستیابی به شرایط آرمانی زندگی.  فهرست آثار طنزنویسان برجسته به اندازه ای بلند است که بررسی هر کدام از آنها سیاه کردن صفحات زیادی را می طلبد. تنها برای اینکه سیر طنز در دو قرن اخیر را نیز پیگیری کنیم می شود به آثاری مانند «پَختِستان» (انتشارات کارنامه؛1388) نوشته ادوین ابوت (1926-1838م) اشاره کرد که از سبک سوییفت برای هجو زمانه خود استفاده کرد یا آثار مارک تواین(1910-1835م)، جوزف هلر (1999-1923م)، کورت وُنه گات(2007-1922م) و.... 
پس می توان با مطالعه جدی آثار طنز سعی در شناخت بهتر زمانه خود داشت و در جهت بهبود مشکلات آن کوشید. در زمان نوشتن این مطلب اخباری که از نقاط مختلف جهان، از عراق، از نیس، از ترکیه و... به گوش می رسد خبر از کشته شدن صدها نفر در عملیات های تروریستی می دهند که همه ریشه در ناآگاهی، باورهای غلط و بازی های سودجویان دارد.  در ادبیات کهنسال فارسی نیز طنز یکی از مشخصه های ادبیات انتقادی و اجتماعی است هر چند مرزهای آن با سایر مضامین انتقادی همچون «هجو»، «هزل» و «مطایبه» روشن به نظر نمی آید. طنز در واقع، واکنش و اعتراضی است به مشکلات و مصائبی که در یک جامعه وجود دارد و از این منظر طنز در آثار شاعران و نویسندگان دوره مشروطیت می توان نمونه های برجسته ای را در آثار نسیم شمال، ایرج میرزا و... مشاهده کرد.
  دکتر عبدالحسین زرین کوب می نویسد: «هر یک از نابسامانی ها و بی رسمی ها ممکن است سببی باشد برای پیدایش هجو و هزل یا طنز اجتماعی. هر چند با شوخی و خنده همراه است، اما نقدی است جدی بر نارسایی ها و اشکال های اجتماعی ، که نه سوزندگی و تخریب، بلکه قصد سازندگی و اصلاح دارد.» طنز موجب اندیشیدن می شود و به سبب ماهیت چند لایه ای که دارد فکر را به تکاپوی بیشتر وادار می سازد. طنز بر پایه خنده بنا می شود، اما خنده وسیله ای است برای رسیدن به هدفی برتر و آگاه کردن انسان نسبت به اوضاع و احوال پیرامون او و پی بردن به عمق پلیدی ها و زشت کاری ها. طنز در ظاهر دعوتی به خنده و خندیدن است اما در پس آن واقعیتی تلخ وجود دارد که انسان را به اندیشیدن وامی دارد. بر همین اساس است که درباره طنز می گویند: «طنز یعنی گریه کردن قاه قاه، طنز یعنی خنده کردن آه آه.»

منبع :

  • اشتراک
  • گزارش تخلف
  • 0 محبوب

اخبار اکاایران