یادی از دانشمندی رنج دیده و ناکام -آکا

آکاایران: سرویس اندیشه آکا ایران؛ بخش شعر و ادبیات:

,یادی,دانشمندی,دیده,[categoriy]

آکاایران: یادی از دانشمندی رنج دیده و ناکام



 

نویسنده: جلال خالقی مطلق





 

به گزارش آکاایران:
« و آن روز که حسنک را بردار کردند، استادم بونصر روزه بنگشاد و سخت غمناک و اندیشه مند بود چنان که به هیچ وقت او را چنان ندیده بودم، و می گفت: چه امید ماند؟ »
تاریخ بیهقی
اگر کسی از من بخواهد که از مهم ترین کاری که تاکنون درباره ی شاهنامه انجام گرفته است نام ببرم، بیدرنگ از « فرهنگ شاهنامه » تألیف فریتس ولف نام خواهم برد.
فریتس ولف در یازدهم نوامبر سال 1880 در برلین به جهان آمد و بخش بزرگ زندگی خود را نیز در همین شهر گذراند. او پس از گذراندن دوره ی دبیرستان در کالج رویال فرانسیس (1) به شهرهای مونیخ، هایدلبرگ، برلین و گیسن رفت و در رشته های ادبیات، هنر، زبان شناسی و ایران شناسی به تحصیل پرداخت و در سال 1905 در شهر گیسن در نزد کریستیان بارتولمه – بنیانگذار رشته ی ایران شناسی – در همین رشته رساله ی دکترای خود را با عنوان « مصدر در زبان های هندی و ایرانی » (2) نوشت. پیش از آن استاد او بارتولمه براساس تألیفات خود چون « فرهنگ ایرانی باستان » (3) و « فعل در ایرانی باستان » (4) دست به ترجمه ی اوستا به زبان آلمانی زده بود، ولی تنها به ترجمه ی گاثاها (5) کامیابی یافت. فریتس ولف کار استاد خود را ادامه داد و بر اساس « فرهنگ ایرانی باستان » اوستا را از متنی که گلدنر تصحیح کرده بود، (6) به زبان آلمانی ترجمه نمود و آن را به استاد خود بارتولمه تقدیم کرد. (7) همین ترجمه است که سپستر راهنمای ترجمه ی یشت ها به زبان فارسی توسط شادروان ابراهیم پورداود گردید. (8)
فریتس ولف پس از پایان کار ترجمه ی اوستا بیدرنگ به تألیف « فرهنگ شاهنامه » پرداخت. اساس تنظیم این فرهنگ، شاهنامه ی چاپ ژول مول (9) بود، ولی در کنار آن متن شاهنامه ی چاپ تورنر ماکان (10) و شاهنامه ی چاپ فولرس – لندآوئر (11) را نیز رعایت کرد. گذشته از این واژه های لغت شهنامه تألیف عبدالقادر بغدادی (12) (با نشانه ی اختصاری AB) و واژه های شاهنامه در لغت فرس تألیف اسدی طوسی (13) (با نشانه ی اختصاری Asadi) را نیز در فرهنگ خود پذیرفت.
شیوه ای که ولف برای تنظیم فرهنگ خود برگزید، همان روش تقسیم بندی شاهنامه در تصحیح مول است. بدین گونه که او متن شاهنامه را به پنجاه پادشاهی بخش نموده است. چون دوتا از این پادشاهی ها یعنی پادشاهی کیکاوس و کیخسرو هر یک دارای چند داستان مستقل هستند و در چاپ مول هر داستان آن ها از نو شماره گذاری شده اند، از این رو در « فرهنگ ولف » داستان ها با حروف d,c,b و غیره در جلوی شماره ی پادشاهی ها مشخص شده اند، مثلاً 12b یعنی: پادشاهی کیکاوس، داستان جنگ هاماوران و 13e یعنی: پادشاهی کیخسرو، داستان بیژن و منیژه. ولی حرف a را که انتظار می رفت به نخستین داستان این پادشاهی ها داده شود، انداخته است و شماره ی نخستین داستان این دو پادشاهی با شماره ی خود پادشاهی ها یکی است. همچنین برای دیباچه نشانه ی (Einleitung=)E و برای هجونامه نشانه ی (satire=)S برگزیده شده است. متأسفانه مول در شماره گذاری پادشاهی ها سهو کرده است، بدین ترتیب که پادشاهی اردشیر بابکان و پادشاهی شاپور اردشیر هر دو را شماره ی 22 داده است. مول بعداً به این سهو خود پی برد و برای آن که رقم پنجاه پادشاهی را نگهداشته باشد، شماره ی 30 را انداخته است. ولف در تنظیم فرهنگ خود ناچار سهو مول را نیز پذیرفته است.
شیوه ی ثبت واژه ها در این فرهنگ چنین است که واژه های شاهنامه به ترتیب الفبا و خط فارسی با آوا نوشت به لاتین و معنی آن به آلمانی تنظیم شده اند و سپس در زیر هر واژه همه ی موارد کار رفت آن در شاهنامه بر طبق شیوه ای که قبلاً یاد شده ثبت گردیده است. اگر واژه ای دارای چند معنی باشد به هر معنی با نشانه های C,B,A و غیره جایی جداگانه اختصاص داده شده است. همچنین در موارد ضروری وضعیت دستوری آن ها چون: صفت، اسم، مصدر، قید، مفرد، جمع، نام کس، نام جای، حرف اضافه، اسم مفعول، اسم فاعل، پیشوند فعلی و غیره تعیین گردیده است و فعل های ساده از فعل های پیشونددار و دیگر فعل های مرکب جدا شده اند و در صورتی که بیتی از نظر وزن یا قافیه نقصی داشته بدان نیز اشاره شده است. گذشته از این در زیر بسیاری از واژه ها، ترکیب ها، عبارت ها و اصطلاح های مربوط به آن واژه نیز ثبت شده و برخی از این موارد نیز به آلمانی معنی شده اند. برای نمونه در زیر واژه ی «دل» از 183 ترکیب این واژه یاد شده است، مانند: دل آراستن، دل آزاد، بر (به) دل آسان (گران، سخت)، دل آگنده، به (ز) مهر (خشم، کین، کینه) دل آگنده، در دل آمد (بود) که...، دل به جای آمدن و غیره و غیره.
ولف در تنظیم فرهنگ خود همه ی مواردی را که یک واژه ی شاهنامه در چاپ های مول و ماکان و فولرس و فرهنگ های اسدی و عبدالقادر آمده است ثبت کرده است، مگر در مورد برخی از ضمایر و حروف اضافه و حروف ربط که تنها به ثبت موارد مهم آن ها بسنده کرده است. این فرهنگ دارای 8 صفحه پیشگفتار و 911 صفحه متن اصلی است که از این مقدار 27 صفحه ی آن شامل فهرست واژه هاست. در این فهرست که به دو بخش فعل ها و واژه های دیگر تقسیم شده است، همه ی واژه های شاهنامه به ترتیب حرف پایانی واژه ها تنظیم شده اند و از این رو برای پژوهش قافیه در شاهنامه کمک بزرگی است. گذشته از این در یک دفتر جداگانه در 109 صفحه همه ی بیت های سه چاپ مول، فولرس و ماکان در جدولی با یکدیگر تطبیق شده اند تا با کمک آن بتوان جای بیتی در یکی از این سه چاپ را بآسانی در دو چاپ دیگر پیدا نمود.
کسی که تاکنون این فرهنگ را ندیده است از همین شرح کوتاه می تواند پیش خود حدس بزند که تنظیم فرهنگی به این شیوه برای کتابی به حجم شاهنامه حتی با بهره گیری از دستگاه کامپیوتر کار آسانی نیست. فریتس ولف یک چنین کار دشواری را به تنِ تنها و با دقت و روش علمی بیمانندی آغاز کرد و پس از 25 سال کار بی وقفه به انجام رسانید. مؤلف در آغاز پیشگفتار کوتاه خود نوشته است: « به این ایراد که تألیف یک فرهنگ شاهنامه پیش از داشتن متن قابل اعتمادی از این کتاب کار دستی نیست، می توان چنین پاسخ داد که همین ایراد خود درستی این کار را تا حدودی توجیه می کند. چون برای تهیه ی یک متن انتقادی از کتابی به حجم شاهنامه، داشتن نظری کلی بر مواد چاپ های حاضر دارای فایده ی بسیار بزرگی است...»
این نظر ولف کاملاً درست است و این بنده که سال هاست برای تهیه ی یک متن انتقادی از شاهنامه کوشش می کند، اگر توفیقی در این راه بدست آورده باشد، بخشی از آن را مدیون همین فرهنگ می داند. چون در تصحیح انتقادی شاهنامه که از آن دستنویسی نزدیک به زمان شاعر در دست نیست، بسیار پیش می آید که مصحح برای شناخت ضبط درست از نادرست نیاز به داشتن موارد مشابه دارد. اگر شاهنامه حجمی کوچک یا میانه داشت، می شد آن را در مدت کوتاهی چندین بار خواند و بسیاری از جزئیات آن را در یاد یا یادداشت نگهداشت. در مورد کتابی به حجم شاهنامه چنین کاری شدنی نیست. ولی اکنون این فرهنگ به مصحح شاهنامه امکان می دهد که در موارد ضروری ضبط های مشابه را بدست آورد. این کار البته نیاز به رنجِ جستجو دارد و همیشه نیز با کامیابی همراه نیست. ولی اگر حتی یک پنجِ این رنج به هدف رسد خود گنجی گران بهاست. در هر حال بدون این فرهنگ مصحح حتی اگر در شاهنامه ممارست بسار داشته باشد و تجربه ای بزرگ بهم رسانیده باشد، باز در بسیار جاها دانش و توانش شناخت درست را از نادرست ندارد و ناچار جز آن که کوروار ریسمان اقدام نسخ را بگیرد و یا به پیروی از آیین نیاکان ذوق خود را ملاک قرار دهد کار دیگری از او ساخته نیست.
ولی ارزش « فرهنگ شاهنامه » تنها برای تهیه ی متن انتقادی شاهنامه نیست. بلکه ما با کمک این فرهنگ می توانیم هم در موضوع های دستوری و لغوی و سبکی شاهنامه پژوهش کنیم و هم از مطالب شاهنامه در پژوهش مسائل تاریخی و فرهنگ ایران باستان بهره مند گردیم. بدون این فرهنگ برخی از این پژوهش ها اصلاً غیرممکن و در هر حال ناقص خواهد بود.
هنگامی که فریتس ولف سرگرم تألیف این فرهنگ بود شاید کمتر این امید را داشت که بتواند به این زودی ها یک چنین کار پر هزینه ای را به چاپ رساند. ولی پایان کار او اتفاقاً با آغاز جشن هزاره ی فردوسی در ایران همزمان گردید و چون در این زمان حکومت نازی ها بر آن شد که شرکتی در این جشن کند و گامی در راه بزرگداشت شاعر ایران بردارد، قرعه به نام این کتاب افتاد. (14) ایران شناس مشهور آلمانی شِدِر (H.H.Schaeder) آستین همت را بالا زد و توانست دو تن صاحب نفوذ را در وزارت خارجه ی آلمان به نام های دکتر اُستر (Oster) و فُن هاینتس (V. Heinz) برای پذیرفتن هزینه ی کلان چاپ این کتاب به وسیله ی بخش فرهنگی وزارت خارجه ی آلمان، با خود هم سخن گرداند و بدین ترتیب این کتاب در چاپخانه ی رایش آلمان به شاهانه ترین صورت به چاپ رسید. (15)
کسی چون فردوسی و ولف که جشن و عزا و عید و آدینه نشناسد و سالیان درازی از عمر خود را شب و روز، بی وقفه و رایگان بر سر کاری نهد، پس از آن که کار خود را به پایان رسانید چه می کند؟ لابد نخست نفسی به راحت می کشد و زمانی اطاقک خود را که هوای آن به بوی کتاب آلوده گشته است ترک می کند تا گشتی در هوای آزاد بزند. اگر زمستان است یک بار سفیدی و سردی برف را از نزدیک حس کند. اگر بهار است سری به باغ بزند و ببیند که آیا گل ها هنوز به همان رنگ و بوست که بود. اگر تابستان است از کوچه باغی بگذرد و از شاخی که از دیوار سر به بیرون کشیده به یاد روزهای جوانی دزدانه میوه ای بچیند. سری هم به خیابان های شهر بزند و ببیند کجا را ساخته یا باز ویران کرده اند، در رفتار مردم چه دگرگونی هایی روی داده و ماهرویان را شیوه ی دلبری ها از چه گونه است. به روی کودکان خود که از پدر جز قیافه ای اخمو و عینکی نمی شناختند و همیشه از کنار او با احتیاط می گذشتند، اگر در این میان خود بزرگ و صاحب فرزند نشده باشند، لبخندی محبت آمیز بزند و دست نوازشی بر سر آن ها کشد. با زن خود که از او جز سایه ای نمی شناخت که گاه گاه خم می شد و فنجانی می نهاد یا برمی داشت، یک بار با فرصت بنشیند و تا پایان گپی بزند. تنِ فرسوده را که در اثر سال ها کارِ بی وقفه رو به ویرانی نهاده است، اگر هنوز مرمت پذیر است درمانی کند. کتابی کم زحمت و پر فروش را هم بچاپ رساند و گذشته از شهرت و جایزه، وجهی هم به دست آورد تا یک بار خواهش زن و فرزند را برآورده سازد...
ولی فریتس ولف پس از انجام کار « فرهنگ شاهنامه » بلافاصله به ادامه ی تصحیح شاهنامه ی چاپ فولرس که ناتمام مانده بود پرداخت و آن را نیز به پایان رسانید. (16)
ولف در آغاز پیشگفتار خود بر « فرهنگ شاهنامه » این بیت فردوسی را مناسب حال خود نقل کرده است:

من این نامه فرّخ گرفتم به فال *** بسی رنج بردم به بسیار سال

دریغا که شاهنامه برای کسانی چون فردوسی و ولف که عمر خود را به رایگان بر سر این کتاب گذاشتند نه فال فرّخ که تنها همان رنج بسیار سال بود. گویا در سرنوشت حماسه ی ملی ایران است که هر کس از دل و جان بدان پرداخت از جهان کامی برنداشت. فردوسی نزدیک سی و پنج سال از عمر خویش را بر سر این کتاب گذاشت و پس از پایان آن چند سال آخر عمر خود را بجای آرامش و بی نیازی در فقر و سختی و گریز از گزمه های محمود بسر برد، و پس از مرگ چنان که معروف است مانع از آن شدند که پیکر شاعر ملی ایران را در گورستان مسلمانان به خاک سپارند، بدین بهانه که او ستایشگر گبران بود.
فریتس ولف سرنوشتی اندوهناک تر از فردوسی داشت. او از دین یهود به مذهب پروتستان گرویده بود، ولی این حقیقت، خونخواران ددمنش را از ریختن خون او بازنداشت. آخرین باری که ولف را دیدند روز 31 مارس 1943 بود. شب آن روز – یکی از آن شب های مخوفی که از کوچه ها لحظه به لحظه صدای گام دژخیمان حکومت به گوش می رسید و هر حلقه ای که بر دری می کوفتند لرزه بر اندام بیگناهان می افتاد – درِ خانه ی ولف را زدند و دانشمند مظلوم را با خود بردند، به سفری که هرگز از آن بازنگشت.

پی نوشت ها:

1. College Royal Francais
2. F. Wolff, Die Infinitive des Indischen und Iranischcn. in: Zeitschrift fur _ T vergleichende Sprachforschung 40/1907.
3. Ch. Bartholomae, Altiranisches Worterbuch, Berlin 1904 (Berlin 1961).
4. Ch. Bartholomae, Das altiranische Verbum% Munchen 1878;- Handbuch der . altiranischen Dialekte, Leipzig 1883
5. Ch. Bartholomae, Die Gathas und heiligen Gebete des altiranischen Volkes, - 6 Halle 1879.
6. Avesta. The Sacred Books of the Parsis.ed.by K..F. GeldnerMIl, Stuttgart _ 1889-96.
7. F. Wolff./l vrr/a. Die Heiligen Bucher der Par sen. Vbersetzt auf der Grundlage . v von Chr. Bartholomae"s Altiranischen Worterbuch, Strassburg 1910 (1924; Berlin I960).
8. ابراهیم پورداود، یشت ها، 1-2، بمبئی 1307 (تهران 1347).
9. Le livre des rios. par M. J. Mohl. 7 Vol.. Paris 1938-78 (Tehran 1977).
10. The Shah Nameh in English and Persianxd. byT. Macan, 4 Vol..Calcutta 1829.
11. Firdusii. Schahname. 3.Vol.. ed. Vollers-Landauer. Luguni 1878-84. .
12. Abdtil Qadiri Bajdadensis, Lexicon Sahnamianum. ed. C. Salemann, Petersburg 1895
13. Asadi"sneupersisches Worterbuch. Lughat-i Furs, ed.p. Horn, Berlinl897 (Abh.. d. Ges d. Wiss. Gott. NF1, Nr.8).
14. "Die Firdosi-Feier in Berlin, in: ZD MG 88/1934, S. 111-17.
H.H. Schaeder. Firdosi und die Dcutschen. in: ZDMG88/ 1934, s. 118-29.
15. F. Wolff, Clossar zu Firdosis Schahname, Berlin 1935. سانتیمتر در 911 صفحه و یک دفتر ضمیمه به همان قطع در 109 صفحه. از این چاپ یک چاپ عکسی در قطعی کوچکتر و در یک مجلد در سال 1965 در شهر Hildesheim انتشار یافت.
از کارهای دیگر ولف یکی هم فهرست تعیین جای شواهد لغت شهنامه ی عبدالقادر بغدادی در شاهنامه است:
F. Wolff. Liste von Shahname-Zitaten. in: ZU 8/1931, S. 300-03.
16. متن تصحیح ولف از قرار باقی مانده است. شاید در نزد دختر او به نام Ursula Wolff-Schneider که گویا در اثنای جنگ به شیکاگو رفته بود. نگاه کنید به مقاله ی زیر، ص 166، که شدر در شرح حال ولف نوشته است و مأخذ اصلی ما در این گفتار نیز همین مقاله است:
H.H. Schaeder, "Fritz Wolff," in: ZD MG 99/1945-49. S. 164-67
بعداً پرفسور واگنر Ewald Wagner در نامه ی مورخ 19 ژانویه 1990 به بنده نوشتند که چندی پیش متن تصحیح ولف همراه با فهرست نادرستی های چاپی « فرهنگی شاهنامه » در کتابخانه ی « مجله ی انجمن خاورشناسی آلمان » (ZDMG) پیدا شد.

 

منبع مقاله :
مجله ی ایران شناسی، سال دوم.



 

 




منبع :

اخبار اکاایران

اخرین مطالب آکاایران

تبلیغات