آکاایران: از کم بودهای آشکار و شگفت انگیزِ شاهنامه، حضور کم رنگ و –در حقیقت- نبودِ چهره ی بزرگِ اسطوره ای آرش در آن است. آرش، فقط در چند جا –در گفت و گو و در پیوست- می آید و می رود. این چهره ی اسطوره ای- حماسی و ملی چون سایه ای در پنهانِ شاهنامه و چون فرامتنی در متن این نامه ی باستان احساس می شود. نام آرش در آغاز پادشاهی اشکانیان آمده است:

به گزارش آکاایران: کنون ای سراینده فرتوت مرد                  سوی گاهِ اشکانیان بازگرد

چه گفت اندر آن نامه ی باستان              که گوینده یاد آرد از باستان

پس از روزگارِ سکندر جهان                   چه گوید که را بود تختِ مهان

بزرگان که از تخم آرش بُدند                 دلیر و سبکسار و سرکش بُدند

به گیتی به هر گوشه ای بر یکی         گرفته ز هر کشوری اندکی …

(شاهنامه، همان: ۱۰۵۰)

بار دیگر در روزگار خسروپرویز است. خسرو نافرمانی بهرام چوبینه را برنمی تابد و با او گفت و گو می کند. در این گفت و گو، بهرام چوبینه خود را از نژاد آرش و اشکانیان می داند و فرمانبری از خسروپرویز را نمی پذیرد:

… برافرازم اندر جهان داد را             کنم تازه آیین میلاد را

من از تخمه ی نامور آرشم             چو جنگ آورم آتش سرکشم

(همان: ۱۵۰۲)

در پیامدِ همین گفت و گو –که هر دو به تندی با هم سخن می گفتند- خسرو از بهرام درباره ی روزگار آرش می پرسد؛ در حقیقت، نسبت نژاد بهرام به آرش را رد می کند و بهرام به او پاسخ می دهد:

«… که بود شاه هنگام آرش بگوی!              سرآید مگر بر من این گفت و گوی

بدو گفت بهرام ک«ان گاه شاه                     منوچهر بُد با کلاه و سپاه»

بدو گفت خسرو که «ای بد نهان!                 چو دانی که او بود شاه جهان

ندانی که آرش وُرا بنده بود                        به فرمان و رایش سرافگنده بود»

(همان: ۱۵۰۴)

استدلال خسروپرویز این است که –اگر هم از نژاد آرش باشی- آرش از منوچهرشاه فرمانبری داشت، پس تو چرا نافرمانی می کنی؟
در ادامه ی داستان خسروپرویز و در داستان پادشاهی شیرویه، باز خسروپرویز در یادآوری نیاکان و پهلوانان گذشته، در پاسخ به پسرش از آرش گفته است:

چو آرش که بردی به فرسنگ تیر                    چو پیروزگر قارن شیرگیر

(همان: ۱۶۳۳)

,آرش,شاهنامه,ادبی، عاشقانه,[categoriy]

آکاایران: شاهنامه و چهره ی خاموش آرش

چرا این چهره ی بزرگ اسطوره ای و حماسی در شاهنامه نمود ندارد؟

بر پایه ی دیدگاه مهرداد بهار، چهره ی رستم از شخصیت خدای جنگاورِ هند و ایرانی، ایندره، برگرفته شده و چهره ی آرش از ویشنو؛ هر دو، خداوند کوهسار هستند که بر فراز ستیع کوه ها ایستاده اند. چرا چهره ی ایندره –رستم در شاهنامه با شکوه شگفت انگیز تصویر شده، اما چهره ی ویشنو –آرش پنهان مانده است؟ (البته ایندره در اسطوره حضور داشت و رستم در حماسه). آیا با حضور چهره ی شکوهمندی مانند آرش، از شکوه چهره ی رستم کاسته می شد؟ آیا حضور او در مازندران –که از میان آنان برخاسته- با دیوان مزنی ناسازواره بود؟ آیا منابع کافی –درباره ی آرش- وجود نداشت؟ چه انگیزه و هدفی در این گزاره پنهان بود؟ در اوستا، رستم حضور ندارد، اما از آرش یاد شده است. پس چرا شاهنامه به آرش تن نداد؟ بهار بر آن است: «… داستان روایت تیر انداختن آرش کمانگیر –که از زیباترین روایت حماسی ماست- فردوسی، به روال معمول خود به درستی آن را حذف کرده است تا رقیبی که نتوان او را به دست رستم کشت، در شاهنامه وجود نداشته باشد» (بهار، همان: ۱۸). وی حذف چهره هایی مانند آرش و برخی رویدادهای دیگر اسطوره ای و حماسی را از پیراستن های فردوسی می داند. «او چه خوب دریافته است که همچنان که دو پادشاه در اقلیمی نگنجند، وجود دو پهلوان نیز از هنری بودن شاهنامه می کاهد، مگر چون سهراب و اسفندیار به دست رستم جان ببازند» (همان: ۴۹).