سه روایت از «در گذار روزگار» اثر ابراهیم گلستان -

در این مقاله از سایت آکاایران مطلبی در مورد سه روایت از «در گذار روزگار» اثر ابراهیم گلستان ارائه شده است ، همچنین برای مشاهده مقالات بیشتر در دسته شعر ،داستان و ادبیات از سایت مقالات هنر آکاایران مقالات بیشتری را مشاهده نمایید

آکاایران: مجموعه داستان منتشرشده «در گذار از روزگار» شامل هشت داستان از ابراهیم گلستان است؛ دو داستان «ظهر گرم تیره» و «لنگ» از مجموعه «شکار سایه» و شش داستان دیگر از مجموعه «جوی و دیوار و تشنه» گردهم آمدند تا در قامت این کتاب درآیند.
امتیاز خبر: 18 از 100 تعداد رای دهندگان 63
روزنامه شرق - شیما بهره مند: مجموعه داستان منتشرشده «در گذار از روزگار» شامل هشت داستان از ابراهیم گلستان است؛ دو داستان «ظهر گرم تیره» و «لنگ» از مجموعه «شکار سایه» و شش داستان دیگر از مجموعه «جوی و دیوار و تشنه» گردهم آمدند تا در قامت این کتاب درآیند و به گفته ابراهیم گلستان در مقدمه اش بر این کتاب، «چه بسا از همین تغییر و با همین تغییر نشانه ای حاصل آید از زمانه و فضای بعدی، حاضر. و روزگار همچنان در گذار.» او می نویسد «در دو مجموعه قبلی داستان ها به وجه اتفاقی کنار هم نیامده بوده اند. کم کردن از آن یا افزودن بر آن جمع کم می کند، یا بی راه می برد.»
,ابراهیم گلستان،ادبیات،نویسندگان مشهور,[categoriy]

آکاایران: سه روایت از «در گذار روزگار» اثر ابراهیم گلستان



روایت اول
در هر هشت داستانِ «در گذار روزگار» یک جای کار می لنگد، جز خودِ داستان ها که پیکره و ساختار و زبانی درخور و بجا دارند. ازاین رو داستان آخر این مجموعه؛ «لنگ» در همسایگی تازه اش با دیگر داستان ها -که «در گذار روزگار» آن ها را از دو مجموعه «جوی و دیوار و تشنه» و «شکار سایه» عاریت گرفته- بدل شده است به داستان مرکزی که ایده این مجموعه را در خود دارد، دست کم در تلقی این نوشتار. حسنِ خانه شاگرد در تمام عمر خود تا ایام جوانی، منوچهر پسر ِلنگ آقا یا صاحب خانه و ارباب را به کول گرفته بود و این طرف و آن طرف کشانده بود تا «چرخ» آمده بود و منوچهر را، خودش را از او گرفته بود و دیگر باید می دانست که «خودش چیز دیگر، چیز کمک ندهنده، چیز جدا، چیز تنهایی است.»
به گزارش آکاایران: حسن از همان اوان کودکی نیز نقاشِ روزگار و سرنوشت خودش نبود: «زمستان ها هنگامی که منوچهر کنار منقل آتش مشق می نوشت و او با نوک انبر بر دیوارهای خاکستر منقل می فشرد تا بر آن ها پل بسازد و آن گاه همه را بر هم می زد و هر نقشی چه آسان بر نرمی خاکستر می نشست و نرمی خاکستر چه آسان هر نقشی را گم می کرد.» نقشِ حسن نیز چه آسان در تمام این سالیان محو شد و او را به «دیگری»، به «خودِ نیمه شده» بدل کرد و به قول قاسم هاشمی ن‍ژاد یک جور طلب یگانگی را در پسرک رقم زد، «یک استحاله ناممکن» را. داستان از شبی آغاز می شود که «سیاه تر و خالی تر از هر زمان بود»، شبی که برای حسن شب آخر بود و پیش از فردایی که «پس از سال ها زندگی با منوچهر و بردن بار او و کشیدن دردهای او که همان خود او بود» باید می رفت تا در انبار را که با گچ از دیوار ورآمده رویش آدمک کشیده و حالا انگار که خودش است، باز کند نمی داند چه جور، اما باز کند و این چرخ لعنتی را بشکند، از کار بیندازد. و این تقلای نوکربچه تا آخر داستان کش می آید. چرخی را که از «شهر دوردست» فرستاده بودند، نشکسته بود و بعد راه دیگری پیش رویش باز شده بود که خود در بر آن گشوده بود. پس «تا آن جا که بتواند رفت از آن خواهد رفت و خواهد رفت و دور خواهد شد»، اما نرفته بود، کوچه ها و دیوارها واپس رفته بودند انگار. شتابان از دالان گذشته و در را بسته بود و قفل هم کرده بود.
,ابراهیم گلستان،ادبیات،نویسندگان مشهور,[categoriy]

 او دیگر در خانه بود. اندیشه هایش از سر پریده و وامانده بود. «خودِ نویافته اش» را باخته و او را به لبه بام رسانده بود و بعد سقوطی که پای او را گرفته، لنگ کرده یا شکسته بود. چرخ آمده بود، زندگی شتاب گرفته و پیش رفته بود اما حسن که خود به چرخ بدل شده بود توان درک و پذیرش این تغییر را نداشت و به تعبیر ابراهیم گلستان «خودش را چرخ تلقی کرده بود». در آخر هم این چرخ می شکند نه چرخ منوچهر که آمده است و اگر بشکند باز هست و باز تولید می شود و لابد کسی باز یکی دیگر از آن را می فرستد. حسن خود ابزار، شیء شده است. ابزارِ انسانی دیگر. آن چه در نظر نویسنده دیگر دورانش به سر آمده. اینجا رابطه و پیوند میان اشخاص به صورت شیء و درنتیجه به شکل نوعی «عینیت خیالی» درآمده، عینیت مستقلی که عقلانی و فراگیر، تمام نشانه های ذات اساسی خود -رابطه میان انسان ها- را پنهان می کند. لوکاچ معتقد است تسلط صورت کالایی در جامعه ای، بر تمام جلوه های زندگی آن تأثیر می گذارد. در «لنگ» نیز وضعیتی پدیدار می شود که انسان خود را شیء می پندارد و تمام هستی و هویتش در پسِ شیء -چرخ- محو می شود و فراتر از آن به خود-شیءپنداری می رسد.
نقد چنین وضعیتی در این داستان با تسلط تفکر ابزاری در آن دوران پیوند می خورد، تفکر عقیمِ یک فرد در داستان نماینده این وضعیت است. آخر داستان اما حدیث دیگر دارد، شاید بسیاری شکستن چرخ را پایان باورپذیرتری بدانند یا فرار، رهایی حسن را از بند بندگی. اما گلستان در پی ساخت سرانجام باورپذیر یا شعاری و نخ نما نیست. با شکستن یا لنگ شدنِ حسن، سرنوشت محتوم و شکست بار این تفکر آشکار می شود؛ لنگ شدن دیگری و اگر داستان را در ذهن امتداد دهیم شاید؛ بازتولید تفکری عقیم و باز گرفتاری دیگری با چرخ. پیداست که «لنگ» در زمانه اش اشاره دارد به یکی از دوقطبی های تفکرِ مسلط و فراگیری که انسان را با ادعای آزادی و رهایی از بند ارباب عینی، به بندِ دیگری کشانده بود: در بندکردن تفکر. اینکه چطور یک تفکر یا ایدئولوژی به سان نیروی کنترل گر و به شکل قانون مسلطی درآمده که ناپیداست اما بر همه چیز سیطره دارد و البته هیچ کس معنا و مفهومش را درک نمی کند.
آن طور که خانجیدو می نویسد «نیروی کنترل گر همه چیزهایی را که به هزار ویک شگرد در خود سرکوب کرده ایم برملا می کند... حقیقت پنهانِ کسی که در واقع دیگری بود، به این مفهوم که مجبور نبود که به عمیق ترین اعماق خود سقوط بکند... این نیرو حقیقت دیگری را می سازد.» از این مسیر دیگری به مثابه خود، بر فرد تحمیل می شود و شخصیتی که فرد به زحمت برای خود ساخته ویران می شود تا همان باشد یا شود که هرگز نمی خواسته است. در داستان «لنگ» نیروی کنترل گر یک گام پیش تر رفته و از ذهن خود فرد نشأت گرفته است. فرد چنان در دیگری استحاله پیدا کرده، که شخصیتی از آنِ خود نساخته تا به عاملی بیرونی برای جعل، دستکاری یا دیگری کردنش نیاز باشد. با آمدن چرخ، زندگی یک لنگ رنگ تازه ای می گیرد و زندگی دیگری لنگ می شود. زیرا حسن خود را چرخ پنداشته، به راه خیال خود رفته و «در جست وجوی شکار سایه» است.
,ابراهیم گلستان،ادبیات،نویسندگان مشهور,[categoriy]


روایت دوم
داستان «لنگِ» گلستان و «انتری که لوطی اش مرده بود» چوبک رسیدن به آستانه درک همین درماندن است. رستن از بندها رهایی نیست و هنوز آزادی سرودش را نخوانده یا به گوش آدم های این داستان ها نرسانده است. بر پیشانی داستان «لنگ» آمده: برای صادق چوبک. این تقدیم شاید دو حکایت دارد: یکی که از آنِ نویسنده است و دیگری را می توان در پیوند این دو داستان با هم روایت کرد. گلستان «لنگ» را طی یک سال می نویسد و در سال ١٣٢٨ تمام می کند. «یادم می آید یک روز پاییز بود و اتفاقا با چوبک با اتوبوس می آمدیم خانه مان که پهلوی هم بود. سرِ راه مدرسه فیروزکوهی تعطیل شده بود، یک پسری یک بچه را کول کرده بود، قیافه نوکربچه ها را داشت.
همان وقت به فکر یک چنین وضعیتی افتادم و دو سه روز بعد شروع کردم به نوشتن قصه.» شاید همین روایتِ گلستان از ایده داستانش، هنگام نوشتن او را به یاد همراهی اش با چوبک انداخته و داستانش را به او تقدیم کرده باشد، شاید هم از ارتباطی بینامتنی حکایت کند. «انتری که لوطی اش مرده بود» داستان انتری است به نام مخمل که نمی تواند با مرگِ لوطی یا همان اربابش کنار بیاید، «هیچ وقت خودش را بی لوطی ندیده بود. لوطی برایش همزادی بود که بی او وجودش ناقص بود.» لوطی مرده و جز نعشی از او نمانده و انتر که می دید تمام نیرویی که از لوطی بیرون می زد و او را تسخیر کرده بود، به کلی از میان رفته، درمانده بود. حالا او متصل به زنجیری مانده بود که با میخ طویله در زمین سخت کوفته شده بود. «مرگ لوطی به او آزادی نداده بود. تنها فشار و وزن زنجیر زیادتر شده بود.» او نه آدم آدم بود و نه میمون میمون. میان این دو مسخ شده بود. مسخ شدگی که خانجیدو معتقد است کافکا در آثارش آن را در مفهوم «عدالت» بازشناسی کرد. عدالتی که خود به کنترل گری و مسخ شدن بدل شده، درست مانند آزادی که اینجا به جای رهایی، کارکرد مسخ کردن می یابد.
از خودِ «لنگ» که بگذریم، مفهوم «لنگ زدن» را می توان در داستان های دیگر این مجموعه نیز پی گرفت. در «ظهر گرم تیر» مردی بار سنگینی را بر ارابه ای می برد درست زیر آفتابِ تیر. بار، یخچال است که تازه آمده و مقصد بنابر نشانی خانه ای است که دروپنجره اش هنوز رنگ نخورده، شیشه ندارد و انگار ساختمانش به پایان نرسیده. مردی که در را باز می کند بار را نمی پذیرد و می گوید اینجا هنوز خالی است و کسی نیامده. تمام داستان مرد پی مقصد می رود و مخاطب پی می برد مقصد جز آن خانه نیست، خانه اما آماده پذیرش دستگاه تازه ای نیست که به قول مرد باربر تازه آمده و با برق کار می کند. مسئله اینجا «باری است که پیش از وقت به نشانی برده شده» درنتیجه شناخته نمی شود تا قبول شود چه برسد به آنکه به کار انداخته شود. اینجا یک درجه از پیشرفت جایی ندارد، چنان که مرد را به شک می اندازد که مقصد درست نیست. مرد البته برگشته بود اما باز واپس خورده و در همین سردرگمی داستان تمام شده بود.
در هر دو داستان «لنگ» و «ظهر گرم تیر» زندگی شتاب گرفته و ابزاری جدید آمده تا انسان آن را به کار گیرد اما انسان یا تفکر عقیم برخی انسان ها در کار رد و انکار این تحول است.
داستان های دیگر که همه از مجموعه «جوی و دیوار و تشنه» آمده اند نیز در همسایگی تازه شان، بر مدار همان لنگ بودن چیزی می گردند. «چرخ فلک» از ماجرای قهروتهر یک زن وشوهر آغاز می شود که به خواست دختربچه شان به گردش می روند و بعد فضای نارضایتی و اندوه بار حاکم بر زندگی از خلال گفت وگوهای زن و مرد ساخته می شود. اندوه از فضای پیرامون -همان جا که بچه سوار بر چرخ فلک به خطر می افتد- به زندگی آن ها تحمیل شده و مرد شاید بیشتر آن را به خلوت خود برده است. «دلمردگی حاصل ظلم جامعه و ظلم روحیات ناخوش جامعه ناخوش است.» آنها درست مانند چرخ فلکی که مردِ «ریش نتراشیده زردرو» می چرخاندش، چرخانده می شوند، پس «درحقیقت گردانده می شوند نه آن که بگردند
,ابراهیم گلستان،ادبیات،نویسندگان مشهور,[categoriy]


 اینجا نیز سرِ انسان عاریتی است، همان طور که در «لنگ» کوله به جای بار به سر بدل شد و کول کننده به چرخ. اینجا چرخ فلک تمثیلی است از وضعیتِ زندگی زن ومرد که دست کم مرد نمی تواند از آن سر دربیاورد و زن هم که معتقد است مرد بی خودوبی جهت می خواهد بوف کور باشد، در این گنگی با او شریک است.
«صبح یک روز خوش» نیز لنگ زدنِ مواجهه مرد با واقعیت زندگی است. مردی که از پسِ بدخوابی شب و جهنمی که پشه ها برایش ساخته بودند، بیدار می شود و می گوید امروز حال من خوب است. بعد می رود به تماشا در شهر و اینجا قرابتی هم با داستانِ کلیدی «بیگانه ای که به تماشا رفته بود» در «شکار سایه» -داستانِ غایب این مجموعه- پیدا می کند. او فقط تماشا می کند، پس زمینه و عمق را نمی بیند، چشم هایش بیشتر از سرش کار می کنند، پس سرنوشتی جز سربه سنگ خوردن نمی یابد. او از کنار معرکه مردی می گذرد که ادعای اختراع لکه بر دارد، لکه بری که لکه را می برد اما در جای آن یک پریده رنگی به جا می گذارد، یک لکه دیگر. اما مرد این تقلب را نمی بیند و به راه خود، به خوش باشی الکی خود ادامه می دهد تا اینکه واقعیت چون تیر سیمانی در برابرش ظاهر می شود. «مرد هم چنان که می رفت ناگاه پیشانی اش به تیری خورد... برق از کله اش پرید.» حالا همه چیز را جور دیگر می دید، نه چنان زیبا و رویایی که چندی پیش می دید. در «ماهی و جفتش» مرد به تماشای آبگیر ماهی ها رفته است، دو ماهی نظرش را جلب می کنند. دو ماهی که از بس با هم بودند همسان شده بودند انگار.
اینجا نیز گلستان به طرزی تمثیلی از جفت های جعلی می گوید، باز یک جای کار می لنگد. مسئله اما پیداکردن شبه ظل ها، چیزهای پنهان در زیر ظاهر است. اینجا کودکی به مرد می گوید که این ماهی ها دو تا نیستند و یکی عکسِ دیگری است در شیشه. «با پسرم روی راه» هم حکایت مردی است که با وضعیت خود مواجه است، او با پسر نُه ساله اش به طعن و زخم زبان از تپه ها و تل هایی می گوید که بر خانه مردمانی فروریختند و آدم هایی رفته اند، مرد می گوید آدم ها که بروند ده ها، روستاها، کشورها خراب می شوند و معتقد است همیشه اول آدم ها می روند و بعد خالی که شد مکان از «آدم» رفته رفته خراب می شود، آوار می شود بر سر ماندگان. تهِ ماجرا هم که مرد می رود تا پنچری بگیرد و بازگردد، پسر می ماند تا نمایش معرکه گیری را ببیند، همه پول هایش را هم می ریزد روی گلیم، اما معرکه گیر فقط می دود و خسته می شود و می نشیند، از نمایش خبری نیست.
«درخت ها» تمثیلی ترین داستان در این میان است که از خلال گفت وگوهای مرد با باغبان ساخته می شود. باغبان می خواهد کاج کوچک را جای دیگر بکارد تا خود ریشه بدواند، مرد معتقد است ریشه کاج زخم برمی دارد. گودی که باغبان کنده، گود می ماند و سرآخر بچه همسایه می افتد در گود و دست می برد تا به شاخه کاج بیاویزد که درخت می شکند و می افتد کنار گود. وضعیت درهم شکسته و شکننده مرد در همین داستان چهارصفحه ای به طرزی فیگوراتیو بیان می شود، می ماند لایه های زیر برگه های داستان که مخاطب پس بزند و سرنوشت آدمی را در آن تماشا کند. «بعد از صعود» هم تمثیلِ رویی است خاصه اینکه به خاک اشاره دارد همان طور که «درخت ها» به ریشه. تا قله چیزی نمانده که توفان درمی گیرد. قله –صعود- اینجا تنها راه سپردن نیست، «بودن» است: «هویتِ بودن». اما اشکال در مسافت نبود، در «جنس خاک» بود. سرآخر توفان حتی یقین به قله رسیدن را هم گرفته و شک مانده بود.
,ابراهیم گلستان،ادبیات،نویسندگان مشهور,[categoriy]


روایت سوم
ابراهیم گلستان در تمام این داستان ها بیش از آنکه روایتی از شکست آدم ها به دست بدهد یا گرفتارآمدن در وضعیت هایی ناگزیر، به روایت تفکری می پردازد که ناگزیر از شکست است. افکارِ جاافتاده عقیم که گلستان آن را در سر آدم های قصه جاگذاری کرده تا مخاطب را به دیدار سرانجامش ببرد. از این رو شاید رئالیسمِ گلستان در قیاس با نویسندگانِ هم مسلک و هم دوره اش تکین و متفاوت است. او چه به راهِ تمثیل رفته باشد چه سمبلیک نوشتن، رئالیسم قاعده مند دورانش را پس زده و به طرز دیگر نوشته است. اگر وجه غالب ادبیات رئالیستی ما در دوران سیاست زدگی در کارِ بازنمایی یا بازتولید رنج بود، گلستان به نوشتنِ صرف از رنج ها یا زیبایی شناسی کردنِ فلاکت تن نداد و تلاش کرد تا شیوه ای نو در انحلال رنج در اندازد. شاید شیوه او را بتوان در مفهومی سردستی «رئالیسم معکوس» خواند.
رئالیسم آن دوران از وضعیت موجود آغاز می کرد و به طرف بازنمایی آن می رفت، گلستان اما مسیر معکوس را انتخاب کرد: او از «بازنمایی»، وضعیت ساخت و آن را در برابر ما نشاند. از این است که مخاطب بیش از آنکه با آدم های گلستان هم پیمان و همدرد باشد، به یکی شدن آنها با وضعیتِ تحمیلی پی می برد، اینجا شکست و درماندگی آدم های داستان -نوکر در داستان «لنگ»، مرد در «ماهی و جفتش»، مرد در «بعد از صعود» و «صبح یک روز خوش»- رهایی مخاطب از تفکر عقیم را نوید می دهد. ابراهیم گلستان دست کم در داستان های اخیر، روایتی از شکست به دست نمی دهد، بلکه به «بازنمایی شکست» می تازد و نشان می دهد تفکر پس رو و ناپرورده جز به راه شکار سایه رفتن نیست. پس نشاندن شعری از مولوی ابتدای «شکار سایه» بی دلیل نبود: «مرغ بر بالا و زیر آن سایه اش/ می دود بر خاک پران مرغ وش/ ابلهی صیاد آن سایه شود/ می دود چندان که بی مایه شود/ تیر اندازد به سوی سایه او/ ترکشش خالی شود از جست وجو/ ترکش عمرش تهی شد عمر رفت/ از دویدن در شکار سایه تفت».
* در متن از این آثار استفاده شده است:
١. شکار سایه، ابراهیم گلستان، نشر روزن
٢. جوی و دیوار و تشنه، ابراهیم گلستان، نشر روزن
٣.گفته ها، ابراهیم گلستان، نشر بازتاب نگار
٤. ادبیات و جهان، مقاله «وحشت و حقیقت» خانجیدو، ترجمه شاپور اعتماد، نشر آگه
٥.  تاریخ و آگاهی طبقاتی، جورج لوکاچ، ترجمه محمدجعفر پوینده، نشر تجربه

منبع :

سه روایت از «در گذار روزگار» اثر ابراهیم گلستان گردآوری توسط بخش شعر ،داستان ، ادبیات، کتاب سایت آکاایران

اخبار اکاایران

اخرین مطالب آکاایران

تبلیغات