زبان تأسیسی در شعر شاملو -

آکاایران: این واقعیت که شعر قسمی تجربه است که فردّیت شاعر را از خلال همه رخدادهای اجتماعی عبور می دهد و در اصطکاک با پیکره و عناصر جامعه تراش می دهد، امروزه تا حدی مخدوش شده است زیرا خود تجربه در عمل در مرز ویرانی قرار گرفته است.
امتیاز خبر: 18 از 100 تعداد رای دهندگان 8
روزنامه شرق -  امیرهوشنگ افتخاری راد: این واقعیت که شعر قسمی تجربه است که فردّیت شاعر را از خلال همه رخدادهای اجتماعی عبور می دهد و در اصطکاک با پیکره و عناصر جامعه تراش می دهد، امروزه تا حدی مخدوش شده است زیرا خود تجربه در عمل در مرز ویرانی قرار گرفته است. معهذا این ویرانی خود بدل به موضوع شعر مدرن عصر ما شده است یا دست کم پاره ای از شعر مدرن واجد چنین خصوصیتی است؛ شاید هیچ هنری به اندازه شعر این چنین در ارتباط تنگاتنگ با تجربه نبوده است، از آنجا که واحد بنیادیِ مادی شعر، کلمه است و کلمه در ساده ترین تعریف ، وسیله بیان چیزها و اشیاء است. و درست همین نکته بنیاد تنش آلود شعر را برپا می کند.
 
,احمد شاملو،ادبیات ایران,[categoriy]

آکاایران: زبان تأسیسی در شعر شاملو

 

حتی موسیقی در مقام ناب ترین و انتزاعی ترین هنر بی نیاز از کلمه نیست زیرا هر قطعه ای ناگزیر از عنوانی است، گذشته از آنکه هر قطعه ای برای تشریح نیازمند کلمه است. به این ترتیب گفت وگو ندارد که ذات شعر حامل تنش کلمه و «چیز» است. و دوره مدرن شعر گویای این تنش است. اساسا می توان ادعا کرد در هر دوره ای شعر حامل تنشی بوده است؛ تشخیص این تنش برعهده شعر است. و اگر ما در زمانه ای به سر می بریم که این تشخیص دچار اخلال شده است، نمی توان از پایان یافتن این رسالت شعر سخن راند. برخلاف، وضعیت کنونی که تا حدی آدمی را به نقطه ای تهی می رساند که بهترین کار نگفتن شعر است، نشان می دهد تا چه پایه نوشتن شعر در زمان بس عسرت ضرورت است لیکن چنین ضرورتی تشخیص محل تنش را تحکیم می کند. اگر شعر ذات خود قدرت نفی و سالبه خود یعنی خاصیت اصطکاکی خود را از کف دهد، آنگاه چیزی باقی نمی ماند جز، به قول محمد مختاری، نمونه های «هزال» آن.

به گزارش آکاایران: مراد فرهادپور در جستار درخشان «تاملاتی در باب شعر» به مسئله شعر و تجربه پرداخته است و سرانجام نتیجه گرفته است که ویرانی تجربه که نتیجه ای جز «آشفتگی و اغتشاش عینی» ندارد، «برای شاعر چیزی نیست مگر تجربه درونی شکست شعر... نوآوری ها و تجارب نوین زبانی در شعر مدرن و تنوع و غنای کنش های شعری همگی از همین تجربه درونی برمی خیزد»,١ نکته اول اینکه نباید تجربه درونی را به فرهنگ عرفانی تقلیل داد که بلیه ی شعر ماست. اما نکته دوم این است با سوءاستفاده از آشفتگی، شکست شعر را نباید بهانه ای برای یکسره هزل نویسی تعبیر کرد که عموما با سری دوزی و تولید انبوه در شعر همراه
است.
 
شکست شعر ناشی از تنشی است که شاعر در مقام حل و فصل آن خیز برمی دارد اما از دل آن قدرت سالبه بیرون می زند که نسبت وثیق با واقعیت دارد. بی وجه نیست که جهان بینی شاعر زمانی برجسته می شود که مواجهه او با واقعیت را عیان می سازد. فرق است بین شاعری که مرعوب و مرکوب واقعیت زمانه خود می شود با شاعری که واقعیت زمانه خود را هضم و جذب می کند اما مرعوب آن نمی شود. شاعری که واقعیت او را می بلعد فرق دارد با شاعری که واقعیت را می بلعد و از قضا دومی است که قالب تراژدی به خود می گیرد. این وجهی از قدرت نفی و سالبه شعر است که نسبت مستقیم با جهان بینی او دارد.

اینکه گفتیم شاعر در مقام حل و فصل بدین منظور نیست که او با معرفتی پیشینی جهت پرکردن شکاف برمی آید بلکه دقیقا همان لحظه که قلم به دست می گیرد تا شعری را بر کاغذی ثبت کند، آن لحظه ایست که تعبیری جز حل و فصل ندارد، اما سرانجام این حل و فصل، بیرون زدن خود تنش است.

اگر تنش شعری دوره مدرن –فرضا- از زمان شارل بودلر آغازیدن گرفت، طبعا با ویژگی های عصر حاضر صورت دیگری یافته است. به راستی تولید شعری امروز که رویکردی دوباره به زبان داشته و نوعی کلنجار با زبان که در غالب اوقات به وررفتن با دستور زبان تقلیل ساده لوحانه یافته است، نشانگر سرگردانی شاعر است برای یافتن تضادها و تنش ها. و همین است که آدمی گمان می کند شاهد نوعی حرکت واپسگراست چنان که به پیش از زمان بودلر بازگشته ایم.

ویژگی عصر ما به نوع دیگر در شاعر ظهور پیدا می کند: رخت بربستن جهان بینی سالم از ضمیر شاعر. و در مواردی خلط جهان بینی با ایدئولوژی و این همانی این دو. در هر دو حالت با نوعی هزل در شعر مواجه هستیم. غم انگیز آن است که شاعر درصدد برساختن جهان بینی نیست چراکه به راستی جهان بینی را باید از اعماق ساخت. فروریزی و درهم ریزی معرفت شناختانه و هستی شناختانه عصر ما طبعا امکان برساختن جهان بینی را از ما سلب کرده است و زور آن چنان زیاد است که بیش از همه شاعر را از پا درآورده. باز درست به همین دلیل است که شاعر بار دیگر مجبور است بار عصر خویش را به دوش کشد. اما او ناچارا از قدرت سالبه و منفی شعر از خود بازپرس می کند. اینکه مسئله عصر چیست و تنش در کجاست مهمترین پرسشی است که در برساختن جهان بینی شاعر دخیل است. حتی اگر خواننده ای فرضی، راقم را به سمت نوعی پاسخ دم دستی سوق دهد، آنگاه گریزی نیست که او را به توصیه مائویستی عودت دهد که خواهان تشخیص تضاد (تضاد اصلی و تضاد فرعی) در هر موقعیت بود.
 
 
,احمد شاملو،ادبیات ایران,[categoriy]

شاعر فاقد جهان بینی فاقد زبان است. این نکته بر شعر زمان ما حاکم است به همین خاطر است که شعرها یا در وررفتن دستور زبانی خلاصه می شود یا چنان ساده انگارانه در حکمت نویسی و کلمات قصار مطلب را حرام می کند. باید از هردو نوع آنها به منزله شعر بی زبان یاد کرد.

به این جهت است قرائت دو شاعر یعنی نیما و شاملو در اتصال به یک جهان بینی و برساختنش دست یار هستند. این قرائت می تواند بازخوانی زبانی آنها، بازخوانی جامعه شناسانه و تاریخی یا سیاسیِ صرف باشد اما در زمره این موارد یافتن تنش، یافتن مسئله در پرتو پرسش مکرر «چه باید کرد» همان چیزیست که جهان بینی شاعر را می سازد و او را از هزل نویسی برحذر می دارد.

معهذا در حقیقت برای آنکه از شکست در شعر تعبیر ساده لوحانه ای نشود، باید نسبت شعر و تجربه را دوباره به پرسش کشید اما این بار با وام از این گزاره دوپهلوی کانت که شناخت از تجربه آغاز می شود اما از آن برساخته نمی شود، باید گفت شعر با تجربه آغاز می شود اما از آن ساخته نمی شود؛ بدین ترتیب، در اینجا تنش خود شعر و تجربه خود را برجسته می کند و نقطه جدایی یا بازخوانی جستار فرهادپور از این گزاره صورت بندی دیگری پیدا می کند که در مطلبی دیگر به آن خواهیم پرداخت.

اما عجالتا به اعتبار نسبت شعر و تجربه، این نوشتار تلاش می کند زبان تأسیسی شعر شاملو را در حضور تجربه عصر او بازبینی کند.

شعر احمد شاملو نیز در پرتو تجربه قابل قرائت است. طبعا شعر او تجربه اصطکاک سنت و مدرن را در درون خود هضم و جذب کرده است. و از خلال شعر نیما می توان جهان بینی ای را شاهد بود که ساخته شده است. به این موضوع برمی گردیم. اما پوسته بیرونی این تجربه همان است که نیما یوشیج آغازگر آن بود، به عبارتی، نوعی تنشی که بین شعر عروضی و شعر نیما بر سر وزن وجود داشت. درگیری شاعر با وزن به راستی از نوع درگیری تغییر درونی در سنت است که به شکل مناقشه بر سر وزن خود را نشان داد.

نیما، معهذا، خود گفته بود که نزاع بر سر کوتاه وبلندکردن مصراع ها نیست بلکه طرز «بیان» است. او که شعر را به زعم خود در مجرای طبیعی خود انداخته بود سر آن داشت که شعر را «نه فقط از حیث فرم، از طرز کار این گمشده را» پیدا کند. «و اساسا فهمیدم که شعر فارسی باید دوباره قالب بندی شود. باز تکرار می کنم نه فقط از حیث فرم، از حیث طرز کار». طرز کار در اینجا همان یافتن «بیان» شعری است. «اما همیشه از آغاز جوانی سعی من نزدیک ساختن نظم به نثر بوده است. در آثار من چه شعر را بخوانید و چه یک قطعه نثر را».

در این دو نقل قول دو کلمه برجسته هستند: بیان و نثر. نیما معتقد بود که باید بیان شعر را یافت و این بیان باید «طبیعی» باشد در برابر شکل تصنعی شعر عروضی. تجربه شعری نیما در دو سطح جهان بینی انسان گرا و تنش درون وزنی خود را عیان می کند. می گوییم تنش درون وزنی بدین خاطر که نیما معتقد نبود که وزن را باید یکسر کنار گذاشت بلکه می خواست به زعم خود موسیقی عروضی در شعر را تغییر بدهد به همین جهت وزن قالبی و تثبیت شده شعر سنتی را شکاند و آن را گاه طولانی تر و پلکانی کرد. از طرف دیگر اگر نظم را نوعی قصه پردازی موزون بدانیم باید به وجه وصفی آن توجه کنیم. وجه وصفی چیزیست که نیما مکررا به آن اشاره کرده است. با اینکه نیما سر آن داشت که نظم را به نثر نزدیک کند که خود این موضوع نخستین امری را که هدف می گیرد، همانا وزن است، اما به خوبی از شعرهایش برمی آید که وزن را هیچگاه از شعر محو نکرد. و این نقطه عزیمت شعر شاملو از شعر نیماست.
 
,احمد شاملو،ادبیات ایران,[categoriy]
 

شاملو خود به این نکته واقف بود: «نیما در اثبات لزوم وزن به من نوشته بود:«من خودم با زحمت به موضوع های شعر خودم (که دیده اید چه بسا اول نثر آن را نوشته ام) وزن می دهم». به گفته شاملو این حرف، «اعتراف غم انگیزی» است. به واقع این به اصطلاح اعتراف گویای این است که تنش شعر و نثر که برآمده از نوعی تنش بین سنت و مدرن شدن است یا به تعبیری تردید در سنت اما همچنان مدرن شدن ناشناخته ماندن برای سوژه، در نیما آنقدرها پیش نرفته بود که بتواند یکسره نثری بنویسد و آن را شعر بخواند. شاملو این تنش بین شعر و نثر را که بر نزاع وزن سوار شده بود، به درستی پیش برد. به عبارتی، شاملو منطق حرکت را تا منتهاالیه مرزهایش جلو برد. و این تیزبینی شاملو از او شاعری یگانه ساخت. زبان شعری شاملو، زبان موسس است، بدین خاطر می توان زبان شعری او را زبان تأسیسی نامید. اما این زبان تأسیسی چیست؟

زبان تأسیسی با سبک متفاوت است؛ به واقع سبک در ذیل زبان تأسیسی شعر قرار می گیرد. ابتدا به لغتنامه دهخدا رجوع کنیم تا معنای سبک را روشن کنیم: «سبک در اصطلاح ادبیات عبارتست از روش خاص ادراک و بیان افکار بوسیله ی ترکیب کلمات و انتخاب الفاظ و طرز تعبیر. سبک اثر ادبی وجهه ی خاص خود را از لحاظ صورت و معنی القاء می کند، ... بنابراین سبک به معنی عام خود عبارتست از تحقق ادبی یک نوع ادراک در جهان که خصایص اصلی محول خویش (اثرمنظوم یا منثور) را مشخص می سازد».

 این تعریف در بسیاری از شاعران مهم معاصر صدق می کند. اخوان، فروغ، سپهری و قس علی هذا جملگی دارای سبک هستند و این سبک هم با جهان بینی آنها نسبت موثق دارد. اما چرا شاملو را در میان آنها نگنجاندیم؟ البته شاملو هم دارای سبک است؛ اما به نظر راقم، کار اصلی و مهم شاملو در سویه تأسیسی زبان شعریش نهفته است. حال این زبان تأسیسی به چه معناست؟ می دانیم که یاکوبسن دو رکن اصلی زبان را در استعاره (جانشینی یا تشبیه) و مجاز/مجاز مرسل (همنشینی یا مجاورت) برمی شمارد؛ و به نوعی گویای تعارض بین شعر و نثر است. رضا براهنی این مطلب را در کتاب «کیمیا و خاک» به طور فشرده چنین بیان می کند: «رومن یاکوبسن» زبانشناس روسی الاصل، دو قطب کلامی مختلف برای زبان ادبی تعیین می کند: «حرکت و رشد یک کلام ممکن است بر روی دو خط مختلف معنی شناسی واقع شود: ممکن است یک موضوع به موضوع دیگر از طریق شباهت آنها منتهی شود، و یا از طریق مجاورت آنها با یکدیگر. طریق استعاری مناسب ترین اصطلاح برای مورد اول و طریق مجازی مناسب ترین اصطلاح برای نوع دوم است، بدلیل اینکه آنها فشرده ترین تجلی خود را به ترتیب در استعاره و در مجاز می یابند».
 
یاکوبسن در ادامه این تقسیم بندی که اساس اولی را بر «شباهت» و اساس دومی را بر «مجاورت» می داند، می نویسد که ویژگی های سبکی شاعران و نویسندگان را برداشت آنان از این دو نوع کلام تعیین می کند»,٢ براهنی در توضیح یاکوبسن می نویسد: «یاکوبسن به صراحت نمی گوید که استعاره زبان شعر است و مجاز زبان نثر، و به تأکید یادآور می شود که در شعر از هر دو مکانیسم استفاده می شود و نویسنده برحسب سوابق فردی، اجتماعی و سنتی از هر دو مکانیسم، یا از یکی بیشتر و از دیگری کمتر، استفاده می کند، ولی از فحوای سخنش چنین برمی آید که هرقدر به شعر تغزلی، شعر ناب و نهضت هایی که بیشتر کشش به سوی تغزل و شعر ناب دارند، نزدیک می‎شویم حضور استعاره را قوی تر می بینیم، و هر قدر شعر حماسی، به رمان، به ویژه رمانی که با تصور و واقعیت گرایی نوشته شده باشد، نزدیک می شویم، با مجاز و کنایه و سلسله مراتب کلمات و کلام سروکار داریم».٣
 
,احمد شاملو،ادبیات ایران,[categoriy]
 

به این ترتیب، استعاره را نزد شعر و مجاز را نزد رمان باید جست. همچنین می دانیم شاملو در گفت وگوی مفصل خود با ناصر حریری (درباره هنر و ادبیات) از ابتدا تلاش می کند منظور خود را از شعر بیان کند. او مکررا به تفاوت نظم بودن آثار فردوسی و نظامی و شعر تأکید می کند. شاملو، فی الواقع، آگاهانه یا ناخودآگاه، بر چیزی انگشت می گذارد که ما می توانیم به تفاوت یا تنش بین مجاز و استعاره صورت بندی کنیم. در همین جاست که شاملو نامه نیما به خود را متذکر می شود: «نیما در اثبات لزوم وزن به من نوشته بود: «من خودم با زحمت به موضوع های شعر خودم (که دیده اید چه بسا اول نثر آن را نوشته ام) وزن می دهم». اعتراف غم انگیزی نیست؟»,٤

 به زعم شاملو، این حرف «دردناک» است. یعنی شاعری مجبور باشد اول نثر بنویسد و سپس آن را بدل به شعر کند. چنین اسارتی کم از اسارات در قید وزن و قافیه عروض نیست. و باز همچنین به نقل از شاملو که: شعرای کهنه گرا وقتی شعرهای شاعران نو را می خواندند، می گفتند اینها خودشان نمی دانند، نثر می نویسند اسمش را می گذارند شعر؛ چون واجد اوزان عروض نبودند. غرض از بیان این نکات از میان حرف های شاملو این است که تنش بین شعر و نثر یا استعاره و مجاز، در آن دوره زیاد بوده است و با نوآوری های نیما در اوزان عروض، بحرانی آغاز شده بود که شعر چیست و چرا اینکه اگر شعری بدون وزن معمول نوشته می شد، از سوی شاعران نو نثر خوانده نمی شد.

اگر همه آنچه را گفته شد کنار هم بنشانیم به نکته‎ای برمی خوریم: ظاهرا بحران بر سر «وزن» و «اوزان عروض» است. نیما این بحران را آغازید و شاملو توانست آن را به طور ریشه ای و رادیکال به جایی برساند که ما می گوییم تعارض بین شعر و نثر یا تنش بین استعاره و مجاز؛ به همین دلیل عنوان زبان تأسیسی را درخصوص شعر شاملو به کار می‎بریم. زبان تأسیسی محصول این تنش و تعارض است. نیما که این دعوا را راه انداخت اما هنوز نمی توانست منطق آن را ادامه دهد، چون همچنان به موزون بودن شعر پایبند بود. شاملو این منطق را ادامه داد و به همین دلیل می گوییم او تنها کسی است که توانست سویه زبان تأسیسی را ابداع کند. شاملو در همان گفت وگو، جهد فراوان می کند که تعاریفی از شعر، نظم و نثر بدهد (صص ٧٥ تا ٨١). در نظر نخست چندان مهم نیست که محتوای این تعاریف چه هستند. آنچه اهمیت دارد، کلیت تنشی است که شاملو حامل آن بوده است. حال به کتاب «هوای تازه» نظری بیندازیم. این کتاب شعرهای ١٣٢٦ تا ١٣٣٥ است. پرواضح است که شاملو تنش بین شعر و نثر یا جانشینی و همنشینی را به نمایش درآورده،
 
با اجرای سبک های متنوع (نثر، شعر کوچه، گفتاری، مطنطن، فاخر، هجای نیمایی) که نشانه های آنها در شاعران بعدی و هم زمان خود او دیده می شود. شاملو با کشاندن منطق تنش شعر و نثر در زبان، زبانی را در شعر خود تأسیس کرد. و این نکته کاملا با سبک شعری متفاوت است که « ترکیب کلمات و انتخاب الفاظ و طرز تعبیر» است و می توانیم در «هوای تازه» انواع آن را ببینیم. منظور این است که کار شاملو را نباید به سبک داربودن او تقلیل داد. گذشته از این، به قول خودش که معتقد به «وزن درونی در میان الفاظ» بود، شاملو در غالب شعرهایش، به نوآوری ها و ترکیبات تازه در کلمات عنایت داشت. و عمیقا معتقد بود که شاعر می تواند زبان را توسعه دهد. به نظر راقم، آن زبان تأسیسی تالی بر این بر بخشی از دیدگاهش است و آن امکان زبان تأسیسی  او را توانمند کرد که به ترکیب سازی کلمات یا ایجاد چند سبک همت گمارد. ما نمی دانیم شاملو نظریات یاکوبسن را در زمان سرایش «هوای تازه» خوانده بود یا نه اما بدون تردید، شاملو خواسته یا ناخواسته، بر تنش زبانی دست گذاشته بود که تا آن زمان کسی به آن واقف نبود و بعد از او، این سد برداشته شده بود یا بهتر بگوییم این بار سدی به اسم شاملو ساخته شده بود که سبک ها مثل آبراهه از آن بیرون می ریخت.
 
,احمد شاملو،ادبیات ایران,[categoriy]
 
 
براساس نثر شعرهای شاملو می توان مدعی بود که پیش از او کسی به این کار همت نگمارده بود. ضمن اینکه وجه انسان مدار و ستیزجوی شاملو یعنی همان جهان بینی اش را نباید از یاد برد. شاید تنها کسی که انگشت روی تنش شعر و نثر گذاشت، هم زمان یا شاید کمی پیش تر از شاملو، تندرکیا بود که البته باید نظریات او را دوباره مرور کرد اما بی تردید تندرکیا، نه جهان بینی و نه خلاقیت شعری شاملو داشت شاید به همین دلیل بود که توفیقی نداشت. همچنین به لحاظ تاریخی باید دید که آیا شاملو، کتاب ها و نظریات تندرکیا را دیده بود یا نه. به هرتقدیر بعد از شاملو، شاعری سراغ نداریم که بتواند به این شدت و بنیادی، روی زبان من حیث زبان اثرگذاری کند. و فراموش نکنیم که شاملو چه تسلطی بر ادبیات کوچه  داشت، ضمن اینکه سبک غالب شعر خودش، بری از نثر کهن نبود. این هم وجه دیگری از تنشی است که حمل بر شعر شاملوست.
 
او نه تنها از فرهنگ و ادبیات کوچه به نفع شعرش بهره برداری کرد بلکه در همان از دل سنت ادبی قرن چهارمی نثری را مصادره به مطلوب کرد. خود چنین فراشدی کاملا گویای این است که شعر شاملو تا چه پایه تنش یک عصر یا دوره از مردمی را در خود حمل می کند. یک نکته را هم ناگفته نگذاریم: شاملو با آنکه منطق تنش شعر و نثر را ادامه داد و وزن را از شعر محو کرد اما وزن درونی را جایگزین آن کرد. وزن درونی به او امکان یادآوری چیزی می داد که از شعر سنتی به جا مانده بود اما به نظر می آید در عین امکان پیشروی بیشتر را از او سلب می کرد. به این ترتیب باید به شاعر دیگری اشاره کنیم که تیر خلاص را بر این تنش هدف گرفت: احمدرضا احمدی؛ شاید آخرین شاعریست که در رفع و رجوع این تنش کوشید.

پی نوشت ها:

١.  فرهادپور، مراد. عقل افسرده (تأملاتی درباره تفکر مدرن). طرح نو. ١٣٨٧. ص ١١٨.

٢. براهنی، رضا. کیمیا و خاک. مرغ آمین. ١٣٦٨. صص ١٢٥-١٢٤.

٣. براهنی، رضا. کیمیا و خاک. مرغ آمین. ١٣٦٨. صص ١٢٨-١٢٧.

٤. شاملو، احمد. گفت وگو از ناصر حریری. نشر بابل ١٣٧٢. ص ٦٥.

منبع :

  • اشتراک
  • گزارش تخلف
  • 0 محبوب

اخبار اکاایران