«فهم برشت» یا چگونه دچار عادت نشویم -

آکاایران: به نظر برشت آدمی باید از هیچ چیز به اندازه دگرگون نشدن هراس نداشته باشد. انسان دگرگون شونده مرکز توجه تئاتر اِپیک است، تئاتری که با نام برشت گره خورده است.
امتیاز خبر: 18 از 100 تعداد رای دهندگان 3
روزنامه شرق - نادر شهریوری:
 
«مردی به آقای کوینر که مدت درازی او را ندیده بود سلام کرد و گفت:
- شما اصلا تغییر نکرده اید.
 
آقای کوینر گفت:
به گزارش آکاایران: - «آه» و رنگش پرید»,١
,برتولت برشت،ادبیات،والتر بنیامین،نویسندگان مشهور,[categoriy]

آکاایران: «فهم برشت» یا چگونه دچار عادت نشویم



داستان ساده بالا از برشت بیانگر ایده او در تئاتر است، ایده ای روشن از اهمیتی که برشت برای دگرگون شدن قائل است. به نظر برشت آدمی باید از هیچ چیز به اندازه دگرگون نشدن هراس نداشته باشد. انسان دگرگون شونده مرکز توجه تئاتر اِپیک است، تئاتری که با نام برشت گره خورده است. این شخصیت در تئاتر اپیک در مقابل شخصیتی قرار می گیرد که در تئاتر دراماتیک نقش ایفا می کند. انسان در تئاتر دراماتیک، شخصیتی یکسان و ثابت دارد که تغییر نمی کند درست مانند ظاهر آقای کوینر که عوض نمی شود.
«دگرگونی» در تئاتر اپیک همراه با پرسش و آگاهی است، اما نه آن آگاهی دایره المعارفی که صرفا انباشت می شود بلکه آن نوع آگاهی که کارساز باشد و تحرک به وجود آورد. «تئاتر اپیک از این حقیقت که تئاتر است دائما یک آگاهی زنده و مولد را بیرون می کشد... گویی در حال انجام یک آزمایش است»,٢ آزمایشی که در آن موقعیت ها در پی پرسیدن ها آشکار می شود. این پرسیدن ها شباهت به آن چیزی دارد که از آن با عنوان شیوه سقراطی و یا دیالکتیک سقراطی- گفت وگو- نام برده می شود. به یک تعبیر تئاتر اپیک «شیوه سقراطی را احیاء می کند».٣
نمایش «زندگی گالیله» نمونه ای از تئاتر «اپیک-دیالکتیکی» است که برشت ارائه می دهد. آنچه در وهله اول در این نمایش به چشم می خورد شخصیت متناقض گالیله است. متناقض به این معنا که او خود را در قالب ثابت و تغییرناپذیر یک «نام» مثلا «دانشمند» حبس نمی کند. اگرچه گالیله دانشمند است اما درعین حال شخصیتی است معمولی، لذت طلب و تا حدودی بازیگوش که به جنبه های متعارف و روزمره زندگی نیز توجه دارد.
 
علاوه براین او کاراکتری است که مدام از خود و دیگران پرسش می کند و این ویژگی به خصوص او را جذاب تر، و نمایشش را تماشایی تر می کند. اگر بخواهیم تأملی عمیق تر درباره گالیله داشته باشیم می توانیم او را شخصیتی معرفی کنیم که خود را همواره در موقعیت «نگاه نخستین» قرار می دهد. مقصود از «نگاه نخستین»، ژست گالیله به عنوان شخصیتی است که گویا بار اولی است که به دنیا می نگرد. تعبیر گالیله از نگاه نخستین چنین است: «نگاه کردن غیر از دیدن است»,٤
نگاه نخستین، نگاهی است که دیدن در آن از فرط تکرار به عادت بدل نمی شود. بدین سان همه چیز قابل توجه، پرسش و نیازمند توضیح و تفسیر می شود. این «آشنایی زدایی» از چیزها و به یک تعبیر «بیگانه سازی» برای درک چیزها، به گالیله - چنان که گفته شد- خصوصیاتی جالب اما متناقض می دهد. برای درک دقیق تر «نگاه نخستین» می توانیم آن را با دیدگاه آکادمیک مقایسه کنیم. در «نگاه نخستین» گویی جهان بار اولی است که خود را بر بیننده پدیدار می کند.
 
در این شرایط بیننده می کوشد - البته اگر که بتواند- خود را از آنچه دانستنی است، از آنچه انباشت یک سویه تئوریک است خالی کند تا جهان جلوه دیگری پیدا کند. در پی این کار نوعی بیگانه سازی رُخ می دهد شبیه آن چیزی که بنیامین آن را هدف هنر می نامد: «هنر بایستی مردم را با زندگی کنونی شان بیگانه سازد.» واقعیت مسئله آن است که تئوری ها همواره به مثابه نوعی کلیشه مانع از درک جهان و مسائل پیرامون آن می شوند. جهان در دیدگاه آکادمیک - دیدگاه مدون و برنامه ریزی شده- صرفا در وجه دیدن انجام می گیرد. دیدن به مثابه علمی تکراری، عادت، ناتورالیستی و طبیعی انجام می گیرد. از آن نوع «دیدنی» که از فرط تکرار هیچ حیرت و جذبه ای را برنمی انگیزد، در حالی که وجه مشخصه «نگاه نخستین» حیرت و در پی آن جذبه است، زیرا در بیننده ای که حیرت می کند جذبه به وجود می آورد.
,برتولت برشت،ادبیات،والتر بنیامین،نویسندگان مشهور,[categoriy]


تئاتر برشت به دنبال خیل مجذوبین به صحنه تئاتر است. از این جهت به نظر برشت «فکر» و به یک تعبیر مقوله «فرهنگ» چندان اولویتی ندارد و نخواهد داشت. چه بسا برعکس غوطه ورشدن در آن تبدیل به عادت و مانع از «درک درست» نیز می شود و پروسه «بیگانه سازی» به تعویق می افتد. تا آنجا که به اندیشه های برشت برمی گردد تنها آن فکری اهمیت پیدا می کند که دلیلی برای آن وجود داشته باشد. «تئاتر اپیک افراد مجذوب را مورد توجه قرار می دهد کسانی که فکر نمی کنند مگر آن که دلیلی برای فکرکردن داشته باشند»,٥
به گالیله و ژست هایش بازگردیم. ژست های اساسی گالیله در نمایش برشت، نحوه نگاه کردن او به چیزها، لذت بردنش از زندگی و همین طور نمایشگری اش است. گالیله، آن طور که برشت آن را در نمایش نامه «زندگی گالیله» توصیف می کند اگر در مواردی چندان پایبند به اصولی نباشد، در یک چیز پایبند و صادق است و آن لذت بردن از زندگی است. حتی حقیقتی که گالیله به آن باور دارد، آن را همچون دستاورد علمی به حساب می آورد و به واسطه آن دادگاهی می شود و تحت الشعاع واقعیت زندگی قرار می گیرد.
به یک تعبیر، گالیله از آن کاراکترهایی است که فیزیکی به جهان می نگرد و نه متافیزیکی. نمونه ای از استدلال فیزیکی او چنین است: باید فراغت و رفاه مادی داشت تا بتوان از آزادی برخوردار بود و به پژوهش های علمی پرداخت. لابد به همین دلیل تلسکوپی را که تازه در هلند ساخته اند می دزدد و آن را به نام اختراع خود به جمهوری می فروشد تا برای آن ماهی پانصد سکه بگیرد تا بهتر زندگی کند. بااین حال شخصیت متناقض گالیله طوری است که این سرقت آشکار هیچ مانع از آن نمی شود که از همان تلسکوپ برای استنتاجات علمی خود بهره ای نگیرد. او به چیزی که شب گذشته در تلسکوپ خود دیده می اندیشد، تا از همان تلسکوپ دزدی شده به کشفی عظیم برسد، کمااینکه می رسد. «حقیقتی» که گالیله به آن باور دارد، حقیقتی پراگماتیستی است. حقیقتی که می توان درعین حال با آن خوش بود، زیرا این «حقیقت» انعطاف دارد و با آدمی کنار می آید.
در نمایشی که گالیله برای آموزش استنتاجات خود به آندره آ، فرزند یازده ساله خدمتکار خود می دهد نوعی ابتکار و تغییر مشاهده می شود. «گالیله نه تنها فیزیک جدید را می آموزاند، بلکه آن را به شکل جدیدی هم تعلیم می دهد»,٦ او همچون دانشمندان برج عاج نشین قبل و بعد از خود به «حقیقت» گیر نمی دهد که حتی در مواردی مهم گاه انعطاف به خرج می دهد و آن را به صورت نمایش به اجرا درمی آورد:
«گالیله: خوب، چیزی برایت آورده ام. پشت این نقشه آسمان را نگاه کن... خوب نگاهش کن. زود باش برای من شرح بده.
آندره آ: گلوله پایینی ماه است، یعنی این جور نوشته و بالایش خورشید است.
گالیله: خوب، حالا خورشید را بچرخان.
آندره آ: (کاسه ها را می چرخاند) اوه، چقدر قشنگ است! ولی چطور ما این وسط گیر افتاده ایم»,٧
٢  «آقای کاف زمانی گفت: آدم متفکر در همه چیز صرفه جو است در استفاده از چراغ، در خوردن نان و در تفکر»,٨
به نظر برشت به خصوص باید فکر تقلیل یابد تا در عمل متبلور شود، اگر چه این فرم نوشتن در بعضی از آثار برشت مانند «اندیشه متی» و یا «داستان های آقای کوینر» شباهتی آشکار به کافکا داشته باشد، اما در عین حال می توان آن را واکنشی به کافکا نیز در نظر آورد: واکنشی به «زیاد»اندیشیدن کافکا. هنگامی که گفته می شود فکر تقلیل یابد، ناگزیر بایستی نوعی ساده سازی رخ دهد اما نه ساده سازی به معنای بازنمایی صرف واقعیت و نه ساده سازی به معنای حذف پیچیدگی هایی که لاجرم در واقعیت وجود دارد. هنگامی که برشت از ساده سازی می گوید مقصودش «بیان ساده سازی هایی است نه مغشوش بلکه سازنده»,٩ ساده سازی هایی که به تقلیل نظریه ارتباط پیدا می کند، چون آنچه اولویت پیدا می کند کنش است، کنش هایی که خود راهگشای فکر و ایده می شوند. زیرا هر کنش راه را برای تأملات بازمی گذارد و سپس این تأملات در عمل تحقق می یابد.
نمایش نامه «مادر» که برشت آن را تحت تأثیر رمان «مادر» ماکسیم گورکی نوشته است، نمونه ای از ایده برشتی در رابطه میان نظریه و عمل است. نمایش نامه «مادر»، زندگی زنی محروم و زجرکشیده به نام پلاگه ولاسووا است. او که همسر خود را از دست داده در خانه محقر تنها فرزند خود، پاول ولاسووا که کارگر کارخانه ای است زندگی می کند. او به عنوان مادر وظیفه خود می داند به خاطر آنکه سربار فرزندش نباشد و کمک حال او باشد، غذایی خوب درست کند اما این کار نیز تقریبا ناممکن می شود، زیرا ساعتی یک کوپک از حقوق پاول کم شده است. برشت از مادر و رنج هایش سخن نمی گوید تا حس همدردی در بیننده به وجود نیاید، مادر برشت به حس همدردی نیاز ندارد. «سخن گفتن از مادر کافی است. اکنون زمان این فرار رسیده است که ابتکار عمل را به دست گیرد»,١٠
به تدریج مادر تحت تأثیر آموزش های پاول و دوستانش قرار می گیرد و خیلی زود «پراکسیس مجسم می شود»,١١ آموزش هایی که مادر فرا می گیرد درست همان آموزش هایی اند که مورد نظر برشت است، یعنی آموزش هایی که دلایلی برای آموزش شان وجود خواهد داشت، دلایلی کاملا ملموس و مشخص که درنهایت منجر به تغییر در زندگی می شود.
,برتولت برشت،ادبیات،والتر بنیامین،نویسندگان مشهور,[categoriy]


طرح نمایشی اتاق محقری که پاول و مادرش در آن زندگی می کنند گویای ایده برشت در رابطه میان نظریه و عمل است. بنیامین برای فهم برشت بر این طرح نمایشی تأکید می کند: «در اتاق پاول میان قلمروی آشپزخانه و تختخواب، فضایی برای تخته سیاه ساخته شده است»,١٢ تخته سیاه حجم کمی از آموزش را دربر می گیرد، زیرا حداکثر چند خط و ایده می توان بر روی آن نوشت. ایده هایی که از قضا واجد اهمیت اند، همین برای برشت کافی است. «نظریه فقط تا آنجا خوب است که کارِ خانه را انجام دهد».١٣
به کافکا بازگردیم. به نظر می رسد مقوله «کافکا چیست؟» ذهن بنیامین و برشت را به خود مشغول کرده باشد. شاید از آن بابت که به نظر بنیامین «چیز مهم درباره کافکا هنوز چیز دیگری است»,١٤ از نظر برشت اما قضیه تا حدودی روشن تر است. برشت، کافکا را جزو آن دسته از نویسندگانی می داند که به رازورمز توجه می کنند بدون آنکه به اولویت ها و واقعیت ها بیندیشند.
واقعیت -حقیقت- از نظر برشت امکان پذیر کردن امر ملموس است. منظور از امر ملموس، امر مشخص و انضمامی است. کافکا به نظر برشت آمیزه ای از نبوغ و «بی نتیجه بودن محتوم» است. رؤیا زده ای که هیچ وقت از خواب برنمی خیزد شاید بدان علت که در فکر کردن «صرفه جو» نیست. بااین حال و به رغم آنکه برشت با صراحت می گوید کافکا را قبول ندارد اما درباره اش کلی گویی نیز نمی کند. او معتقد است هر نوشته ای از کافکا نیاز به تحلیل و تفسیر جداگانه ای دارد که در میان شان ممکن است بعضی سودمند و معطوف به هدفی معین بشوند. سودمندبودن از نظر برشت بدین معناست که کاربردشان مشخص شود یا در واقع کاربرد داشته باشند. برشت آثار کافکا را شبیه به سمساری ایده ها می داند که شاید بتواند کاربردی معین برایشان پیدا کرد اما باید مصائب جست وجو برای یافتن ایده های مطلوب را تحمل کرد. برشت تمثیلی از یک فیلسوف چینی بیان می کند و آثار کافکا را به آن تشبیه می کند. «در یک جنگل انواع مختلفی از تنه درختان وجود دارد. از قطورترین آنان الوار کشتی می سازند، از آنهایی که قطور نیستند اما تا حدی محکم اند جعبه ها و تابوت ها را می سازند، باریک ترین تنه ها همه برای ساختن ترکه های تازیانه به کار می روند، اما از تراشه هایشان چیزی نمی سازند. اینها از مصائب سودمندی جان به در می برند». ١٥
پی نوشت ها:
١. داستان آقای کوینر، دیدار مجدد/ برشت/ سعید ایمانی
٢، ٣، ٥، ٦، ٩، ١٠، ١١، ١٢، ١٣، ١٤ و ١٥. فهم برشت/ والتر بنیامین
٤ و ٧. زندگی گالیله/ برشت/ عبدالرحیم احمدی
٨) داستان های آقای کوینر، نظم او/ برشت/ سعید ایمانی

منبع :

اخبار اکاایران

تبلیغات