در سنگر خالی ادبیات -

آکاایران: زبان بهرام صادقی در بیشتر داستان هایش زبانی گزارشی و روایی است. به ندرت پیش می آید که صادقی لحن رسمی و خشک خود را رها کند و به ادبیات غنایی و شاعرانه ای که در آن دهه رایج بود، رو بیاورد. این به احتمال قوی باید متاثر از گونه های ادبیات اروپایی باشد که به آن ها علاقه داشت.
امتیاز خبر: 18 از 100 تعداد رای دهندگان 5
هفته نامه چلچراغ - ابراهیم قربانپور: 11 سال، کمی کمتر! از شماره دی ماه 1335 مجله سخن تا شماره مرداد 1346 فردوسی ماهانه. جز یکی دو داستان دیگر که خود بهرام صادقی صلاح ندیده بود آن ها را به مجله ها بسپارد، این 11 سال و حدود 26، 27 داستان کوتاه که بعدتر در کتابی به نام «سنگر و قمقمه های خالی» کنار هم نشستند و یک داستان بلند به نام «ملکوت» که در کتاب هفته احمد شاملو برای اولین بار چاپ شد و امروز، لابد از سر این باور که نویسنده لااقل به دو کتاب نیاز دارد، جداگانه منتشر می شود، تمام چیزی است که بهرام صادقی در مقام یک نویسنده منتشر کرده است.
 
,نویسندگان ایرانی،ادبیات ایران،بهرام صادقی,[categoriy]

آکاایران: در سنگر خالی ادبیات

 
 
در حالت عادی این مقدار فعالیت ادبی به سرانجامی جز یک نام مهجور در گوشه های خاک خورده آرشیوهای قدیمی منتهی نخواهد شد، اما وقتی از بهرام صادقی حرف می زنیم، «حالت عادی» دورترین چیزی است که به خاطر می آید. بهرام صادقی با همین چند داستان، با همین نزدیک 500 صفحه چاپی، با همین 11 سال برای خود جایگاهی در ردیف بزرگ ترین های تاریخ ادبیات داستانی کشور دست وپا کرده است. گذشت زمان نه تنها به محو شدن نام او منجر نشده، که هر روز حجم بیشتری از ستایش و تحسین برای او به همراه آورده است. از آذر 63 و خاموشی همیشگی او به این سو، بهرام صادقی رفته رفته از نام محبوب جمع های کوچکی مانند جنگ ادبی اصفهان و استعدادی به هدررفته به امکانی بالقوه پیش روی ادبیات داستانی معاصر ایران تبدیل شده است. او از آزمون زمان سربلند بیرون آمده است.
۱
 
به گواه شواهد رسمی سال 1335 زمان مناسبی برای آغاز به کار نوشتن نیست. فاصله سال های 1332 تا اواسط دهه 40 دوران سردی و خمودگی فضای روشن فکری در ایران بود. سرکوب نهضت ملی تمامی امیدهای ایجادشده پیرامون این جریان را به ناامیدی مطلق بدل کرده و هنوز فاصله زیادی تا پیدایش جریان های چریکی باقی مانده بود. درحالی که فضای ادبی سال های پیش از کودتای 28 مرداد با تکیه بر مفاهیمی مانند هویت، وظیفه روشن فکر در قبال جامعه و رویاپردازی برای آزادی شکل گرفته بود، ناگهان یأسی بی سابقه نسبت به سهم جریان روشن فکری در آینده جامعه این فضا را پر کرد.
 
فضای غم زده و سیاه بیشتر حجم ادبیات روشن فکرانه این دوران را پر کرده است. اگر صادق چوبک، بزرگ علوی یا نویسندگانی از این دست با داستان های رئالیستی الگوهای تیپیک روشن فکری پیش از کودتا بودند، پس از آن صادق هدایت و تیپ «روشن فکر بریده از جامعه عقب مانده» به تنها الگوی جریان روشن فکری ادبیات تبدیل شد. تقریبا یک نسل کامل از نویسندگان و شاعران بااستعدادی که این دهه باید آغاز کارشان می بود، در لابه لای یأس و ناامیدی فضا گم شدند، یا جذب ساختار حکومتی شدند، یا با دست گشودن به تطاول خود از میان رفتند.
 
در این بین اما همین فضای افسرده و یخ زده توانست یکی از دست وپاگیرترین موانع رشد ادبیات داستانی در ایران را از میان ببرد. با از دست رفتن امید نویسندگان و روشن فکران به ایجاد تاثیرات آنی در اقشار مختلف اجتماع، داستان رئالیستی و ناتورالیستی سلطه قدرتمندش بر ادبیات را از دست داد. محتوای متعهد به تغییر اجتماع تنها عنصر قابل دفاع در دوران پیش از کودتای 28 مرداد تلقی می شد و دور شدن از این محتوا گناهی نابخشودنی تلقی می شد. اما با از دست رفتن امید بیهوده به این تغییر آنی عنصر دیگری در ادبیات مورد واکاوی قرار گرفت که تا آن زمان تقریبا به تمامی مغفول مانده بود؛ فرم و ساختار.
 
,نویسندگان ایرانی،ادبیات ایران،بهرام صادقی,[categoriy]
 
 
بدون تردید بخش قابل توجهی از نویسندگان و شاعران این دوره چنان غرق در بازی های فرمالیستی با زبان شدند که در عمل آثاری درک ناشدنی آفریدند و عمدتا به همان تندی که درخشیدن آغاز کردند، از میان رفتند، اما گروهی دیگر با درک درست عناصر فرمال داستان توانستند پایه های ادبیات داستانی مدرن و پست مدرن ایرانی را بنا کنند. یکی از این نویسندگان بهرام صادقی بود.
 
گذشته از چند تجربه مختصر که مشخصا تحت تاثیر نویسندگانی مانند آل احمد نوشته شده اند، صادقی به سرعت آن رئالیسم اجتماعی رایج را رها می کند و تلاش برای یافتن فرم های روایی تازه را آغاز می کند. از این نظر داستان های صادقی هنوز از منحصربه فردترین نمونه های داستان کوتاه فارسی اند.
برای مثال فرم روایی داستان «داستان برای کودکان» گونه ای نقیضه پردازی داستان های کودکان است:
 
«یک روز اشی و مشی و میرزاسلیمان دور هم نشسته بودند. اشی چشم های قی آلودش را پاک می کرد و مشی دست توی بینی اش می برد و میرزا سلیمان گوشش را می خاراند. وقتی هر سه تا کارهایشان را تمام کردند، نگاهشان را به هم انداختند و به زبان بی زبانی پرسیدند خب حالا چه کار کنیم؟»
یا داستان «آقای نویسنده تازه کار است» از یک مصاحبه تشکیل شده است:
 
«- خیلی خوب آقا! خواهش می کنم گوش کنید. باید بگویم که دلایل من برای مخالفت یکی دو تا نیست. از اول تا آخر داستان مورد ایراد من است. اما بهتر نیست از عنوان داستان شروع کنیم؟ «آقای اسبقی برمی گردد.» این آقای اسبقی کیست؟
 
– آه من در خود داستان کاملا شرح داده ام. فکر نمی کنم کاراکتر ایشان عیبی داشته باشد.
 
– مقصود از ایشان همان آقای اسبقی است؟ […] احترام بی جا و خارج از تکنیک.»
 
یا داستان «در این شماره» گزارش جلسه هیئت تحریریه ماهنامه سنگین «تندباد» است:
 
«در ساعت شش بعد از ظهر مطابق معمول جلسه به حال نیمه رسمی درآمد. ابتدا این جانب (منشی) به شرح زیر از حضور اعضای هیئت استفسار نمودم…»
 
با وجود آن که راوی در بیشتر داستان هایش (جز چند نمونه معدود «زنجیر» و «تاثیرات متقابل» که روایت اول شخص دارند) سوم شخص است، اما با نوآوری و قطع مکرر جریان روایت به همین راوی تکراری ابعاد تازه ای اضافه می کند. راوی داستان «سراسر حادثه» گاه جریان داستان را رها می کند و مخاطب داستان را مستقیم خطاب می کند. به علاوه مثلا در داستان «سنگر و قمقمه های خالی» بخش زیادی از داستان از طریق صفحه شناسنامه یا گزارش روزنامه روایت می شود.
 
این تنوع بی سابقه استراتژی روایی در داستان ها در کنار ابداعات فراوان بهرام صادقی بی تردید او را به یکی از پیش روترین نویسندگان ایرانی، نه تنها نسبت به زمانه خویش که تا همین امروز، تبدیل کرده است.
۲
زبان بهرام صادقی در بیشتر داستان هایش زبانی گزارشی و روایی است. به ندرت پیش می آید که صادقی لحن رسمی و خشک خود را رها کند و به ادبیات غنایی و شاعرانه ای که در آن دهه رایج بود، رو بیاورد. این به احتمال قوی باید متاثر از گونه های ادبیات اروپایی باشد که به آن ها علاقه داشت. ادبیات پلیسی و کارآگاهی فرانسوی و آمریکایی و داستان های روسی که بیشتر آن ها را به زبان انگلیسی می خواند، او را تا حدود زیادی از دایره بسته زبانی که بیشتر نویسندگان معاصرش در آن اسیر بودند، رها می کرد. خود او، به روایت خویشانش، مدعی بود که در ساختار داستان ها به رب گریه و تا حدودی گراهام گرین نزدیک است. اضافه بر آن به طور مشخص زبان روایی و فرم توصیف ها در کار صادقی از چخوف تاثیر بسیار پذیرفته است و این بسیار پیش از آن است که چخوف در ایران به عنوان داستان نویس جدی گرفته شود.
 
,نویسندگان ایرانی،ادبیات ایران،بهرام صادقی,[categoriy]
 
 
تاثیر چخوف بر صادقی نه فقط در زبان و لحن، که در شکل خاص طنزی که به کار می گیرد هم مشهود است؛ طنزی که بیشتر از آن که بر گفت وگو مبتنی باشد، بر توصیف های او بنا شده است. صادقی نیز مانند چخوف تمایل زیادی به توصیف افکار درونی و نادیدنی پرسوناژهایش داشت و درحقیقت بار عمده طنز داستان هایش را بر دوش همین افکار گذاشته بود.
 
راوی داستان «سنگر و قمقمه های خالی» بعد از آن که مستقیما خوانندگان را به گوش دادن درست و حسابی شرح درست و حسابی بیدار شدن آقای کمبوجیه دعوت می کند، می گوید:
 
«مدتی سقف اتاق را نگاه کرد و مدتی هم گذشت تا فهمید این کار نتیجه ای ندارد. بعد رویش را به طرف پنجره گرداند و آفتاب را که شاعرانه لبخند می زد دید، اما حتی خودش هم نفهمید که چرا از خنده آفتاب دلگیر شده. بنابر این سرش را زیر لحاف برد و گفت «حالا که این طور است فکر می کنیم»…»
 
یا در داستان «با کمال تاسف» وارد ذهن آقای مستقیم می شود:
 
«یک روز آقای مستقیم این طور استدلال کرده بود: «مردم عادی! مردم عادی که مثل گوسفند به دنیا می آیند و مثل گوسفند می میرند، میلیون میلیون، هر روز زیر آوارها و ماشین ها می روند، گلوله می خورند، مرض می گیرند، انگار فقط به این دنیا پا گذاشته اند که بمیرند. لااقل آن ها همه چیزشان طبیعی تر از این لولوهای سر خرمنی است که ما به آن ها بزرگان می گوییم. خوب دیگر من باید از مرگ این آدم های گمنام و البته احمق که دنیا و زندگی و خدا و تمام این بند و بساط ها به خاطرشان به وجود آمده است، باخبر شوم و راهش این است که….»»
 
صادقی با توصیف بی رحمانه و بدون روتوش افکار و عقاید مبتذل، خنده دار یا جنایت کارانه شخصیت هایش موقعیت هایی طنزآمیز می سازد. طنزی که عموما نه از سر آسودگی خیال، که به عکس از سر احساس نزدیکی و مشابهت دردناک مخاطب با همان پرسوناژها به وجود می آید.
۳
واقعیت این است که با وجود آن که صادقی هرگز ادعای نقد رادیکال اجتماعی نداشت، یکی از نخستین کسانی بود که تاثیرگذارترین طبقه اجتماعی در تحولات پیش روی جامعه ایران را تشخیص داد و نقد آن را آغاز کرد؛ طبقه متوسط شهرنشین. طبقه ای که با رشد قیمت نفت رفته رفته رو به گسترش بود و برخلاف باور دو گروه عمده چپ گرا و سلطنت طلب که به ترتیب طبقه پرولتر و اشراف را عناصر تعیین کننده اجتماع می دانستند، اصلی ترین نقش را در اتفاقات سال های بعد ایفا کرد.
 
زبان گزنده صادقی در تمام داستان هایش هرگز دست از این طبقه برنداشت و با به سخره گرفتن باورهای این طبقه نوظهور به خوبی تناقضات و ابتذال فکری آن را آشکار کرد و احتمالا به همین دلیل بود که خسرو گلسرخی درباره او گفته بود: «نوشته های بهرام صادقی کارنامه دو دهه از تاریخ زندگی اجتماعی ماست.» بهرام صادقی است که روایت گر داستان دوشیزه سکینه داستان «سنگر و قمقمه های خالی» می شود که بیشتر وقتش را به خواندن مجلات زنان می گذراند:
 
«عکس خود را فرستادم و مقاله نوشته ام که به تمام ملل دنیا بفهمانم که در سایه تحولات روزافزون ما بانوان ایرانی هم از چادر و چاقچورهای قدیمی به در آمده و برای خود کانون و روزنامه و بنگاه و تشکیلات و مطبوعات درست کرده و دست به دست سایر فنومن های اجتماعی از قبیل مردان و کودکان و جوانان و نیروهای صنعتی و انتظامی داده خودمان و ارابه تاریخ را به جلو سوق می دهیم.»
 
,نویسندگان ایرانی،ادبیات ایران،بهرام صادقی,[categoriy]
 
 
اما تمام ذهنش در اشغال آرزوی ازدواج است. یا میرزا محمود «غیرمنتظر» که در حال نوشتن کتابی بدیع درباره عظمت ایران باستان است:
 
«ایران گاهواره علوم و فنون بوده و طبق مدارک مثبته ای که در دست می باشد، فکر ساختن ماشین بخار اولین بار در دماغ شاپور سوم به وجود آمده است…»
 
یا تکنوکراسی تقدیس شده طبقه متوسط در «سراسر حادثه» را این طور به سخره می گیرد:
 
«چای به چه درد می خورد؟ عوضش کار می کند. مسئله حل می کند. بعد می رود سر کارش. […] اول از درخت سیب شروع می کنم. درست است که نیوتن یک بار آن را دید و تئوری خود را کشف کرد، اما بعید نیست من چیز تازه ای بفهمم. مثلا الان که روی هاون نشسته ام، دقیقه به دقیقه در آن فرو می روم. چرا؟ حتما قانونی در کار است…»
 
صادقی نخستین نویسنده ای بود که به خود اجازه داد بر خلاف سنت نقد سیاسی طبقات دیگر اساسا همان طبقه ای را نشانه رود که خود جزئی از پیکره آن بود و برای آن می نوشت. او با به هجو کشیدن آرمان ها و اندیشه های طبقه ای که مخاطب اصلی داستان هایش بود، بدنامی فاصله گرفتن از توده مردم را به جان خرید، اما توانست نمونه هایی استثنایی از داستان کوتاه ایرانی پدید آورد که مادامی که طبقه متوسط با تناقضات خود درگیر است، کمترین خدشه ای از گذر زمان نخواهند پذیرفت. احتمالا هنوز کلمات هوشنگ گلشیری در مراسم ختم صادقی درست ترین هایند: «زنده است و نمرده است.»

منبع :

  • اشتراک
  • گزارش تخلف
  • 0 محبوب

اخبار اکاایران