معمای هابرماس - آکا

آکاایران: یورگن هابرماس اندیشمند معاصر آلمانی است که آثار و اندیشه اش در مرز مشترک فلسفه و جامعه شناسی قرار دارد. هابرماس عمدتاً در سنت مارکسیستی کارکرده است و به طور مشخص، همانند همفکران خود در موسسه مطالعات اجتماعی فرانکفورت، کسانی چون مارکوزه و آدورنو توجه خود را بیشتر صرف روبنای فرهنگی کرده است.
امتیاز خبر: 18 از 100 تعداد رای دهندگان 65
هفته نامه تجارت فردا - ترجمه محمد غلامی: یورگن هابرماس اندیشمند معاصر آلمانی است که آثار و اندیشه اش در مرز مشترک فلسفه و جامعه شناسی قرار دارد. هابرماس عمدتاً در سنت مارکسیستی کارکرده است و به طور مشخص، همانند همفکران خود در موسسه مطالعات اجتماعی فرانکفورت، کسانی چون مارکوزه و آدورنو توجه خود را بیشتر صرف روبنای فرهنگی کرده است.

کلیت نظریه هابرماس از دو منبع اصلی ریشه می گیرد. اول تفکر انتقادی مارکس که از طریق آدورنو و هورکهایمر به ارث می برد و دوم تفکر ایده آلیستی هگل و کانت که از طریق وبر، هوسرل و شوتز پی می گیرد.

به گزارش آکاایران: موضوع اصلی پژوهش های هابرماس شناخت شناسی، مدرنیته و تجزیه و تحلیل تحولات اجتماعی جوامع پیشرفته صنعتی سرمایه داری و سیاست روز آلمان به ویژه با توجه به نقش رسانه های همگانی است. از این رو، وی توجه خود را معطوف به حوزه عمومی می کند. منظور هابرماس از حوزه عمومی فضایی فکری و اجتماعی است که در آن، فعالیت های آگاهی بخش رسانه ای به ایجاد زمینه برای بحث های اجتماعی و انتقادی و ظهور چیزی که او آن را برای دموکراسی بنیادی می داند، می انجامد.
 
,معمای برماس،یورگن هابرماس,[categoriy]

آکاایران: معمای هابرماس

 
به نظر وی اطلاعات در این گستره فرآوری می شود و هرچه فرآیندها و روندهای این تولید، آزادتر و خردورزانه تر و با مشارکت حداکثری همه نیروهای اجتماعی باشد، مزایای دموکراسی واقعی تر و تاثیرگذارتر می شود. حوزه عمومی همان فضای اجتماعی است که مردم در آن آزادانه شرایط اجتماعی خود را نقد کرده و مشکلات را برشمرده و بر جریان تصمیم گیری سیاسی تاثیر می گذارند. به نظر هابرماس حوزه عمومی خاستگاه افکار عمومی است.
 
این گستره میانجی فضای خصوصی و فضای عمومی است و هرچه آزادتر و فکورانه تر باشد مناسبات اجتماعی خردورزانه تر و انسانی تر خواهد بود. هابرماس بر این اعتقاد است که از اواخر سده نوزدهم حوزه عمومی بر اثر افزایش فعالیت های تجاری و بازرگانی و منفعت طلبی مالکان این رسانه ها و نیز فروکش کردن تمایلات انقلابی پیشین سرمایه داری رو به انحطاط گذاشته است. یکی از عمده ترین کارهای هابرماس، بازسازی نظریه ماتریالیسم تاریخی است.
 
به عقیده او تاکید مارکس بر وجهه اقتصادی جامعه به سرمایه داری متقدم مرتبط است، حال آنکه در سرمایه داری متاخر باید بر وجهه سیاسی جامعه یا همان حکومت تاکید گذاشت. در حقیقت، در سرمایه داری متاخر، حکومت های بورژوا برای دفاع از این نظام و مقاومت در برابر تهاجم اندیشه های مارکسیستی، ناچار به تن دادن به مداخله هرچه بیشتر در فعالیت های اقتصادی بخش خصوصی شده اند و در واقع آسیب پذیری های این بخش را با توسل به سیاست ها ترمیم کرده اند.

خواندن آثار یورگن هابرماس به چند دلیل عمده دشوار است. هابرماس فیلسوفی است که در بهترین سنت آلمانی تعلیم دیده و آثارش را با تکیه بر این سنت فلسفی می نویسد و از مخاطبانش نیز انتظار دارد که از سنت مذکور آگاه باشند. علاوه بر فلسفه، هابرماس از جامعه شناسی، نظریه سیاسی، روان شناسی و سایر رشته ها نیز سررشته دارد. واژگان و مفروضات این رشته ها در آثار هابرماس وارد شده و خواندن آنها را دشوارتر ساخته است.
 
همچنین وی در قالب سبکی انتزاعی و مفهومی می نویسد؛ سبکی که می توان آن را فلسفی نیز نامید. از طرف دیگر، درگیری هابرماس با نوعی نظریه پردازی کلان به این دشواری دامن می زند. او از استدلال های انتزاعی و مفهومی استفاده می کند و نظریاتش به جای اینکه درباره فلان پدیده یا معضل خاص اجتماعی باشد، به مباحث کلی تری چون جامعه، زبان، قانون و دموکراسی می پردازد.

نهایتاً اینکه، دشواری آثار هابرماس به زبان نوشتاری وی برمی گردد. او با جملات طولانی و مملو از مفاهیم نظری می نویسد، بنابراین سبکش به گونه ای است که درک آثارش را در اولین مرتبه خواندن دشوار می سازد.
 
,معمای برماس،یورگن هابرماس,[categoriy]
 
لاسه توماسن در کتاب «معمای هابرماس» می کوشد تا آثار هابرماس را مفهوم سازد. هدف این کتاب یافتن تناقضات و اشتباهات موجود در آثار هابرماس نیست، بلکه به نوعی بازسازی همدلانه آثار اوست. بدین منظور، توماسن نوشته های وی را در تقابل با مباحث فلسفی و بسترهای سیاسی قرار می دهد که هابرماس با آنها درگیر بوده است.
 
همچنین در این کتاب برخی از مفاهیم و عبارات کلیدی هابرماس به دقت توضیح داده می شود و نویسنده به منظور روشن ساختن نکات نظری تر، از آثار سیاسی تر وی نیز بهره می گیرد. نهایتاً بخش های مختلف آثار هابرماس به یکدیگر مرتبط می شود و با دیدگاه سایر متفکران مقایسه می شود تا از دل این شباهت ها و تفاوت ها موضع شخص وی مشخص شود.

«معمای هابرماس» مهم ترین موضوعات مطرح شده در آثار هابرماس و نیز مهم ترین جنبه های آن موضوعات را در بر می گیرد. در فصل اول، دیدگاه هابرماس در برابر سایر نظریه پردازان انتقادی بررسی می شود.
 
هابرماس به نسل دوم نظریه پردازان انتقادی مکتب فرانکفورت تعلق دارد و آثارش، در تقابل با نظریه پردازان نسل اول این مکتب علی الخصوص آدورنو و هورکهایمر، بررسی می شوند. تاثیرپذیری هابرماس از آنها و نیز نقد وی بر آنها نیز از مباحث مطروحه در فصل نخست هستند. در پایان فصل نخست عبور هابرماس از نظریه انتقادی نسل اول مکتب فرانکفورت و چرخش او به سمت فلسفه بین الاذهانی که زبان و ارتباطات را نقطه شروع می داند، مورد مطالعه قرار می گیرد.
 
فصل دوم، به معرفی نوشته های هابرماس در باب حوزه عمومی می پردازد و این موضوع را تحلیل می کند که هابرماس با استفاده عمومی از خرد می تواند برخی از مسائل مرکزی فلسفه، اخلاق، سیاست و قانون را حل وفصل کند. تاکید بر استفاده عمومی از خرد با تاکید بر زبان و ارتباطات و نیز با صورت بندی مجدد خودآیینی در قالب دموکراسی مشورتی مرتبط است.

فصل سوم به بررسی کنش ارتباطی اختصاص دارد. نویسنده در این فصل، با تبیین مفاهیم کنش ارتباطی و عقلانیت به این موضوع پرداخته که چطور این مفاهیم در نظریه پراگماتیک صوری زبان ریشه دارند. تمایز بین سیستم و زیست جهان و مستعمره سازی زیست جهان نتیجه اصلی نظریه کنش ارتباطی است. بر پایه این ایده، سیستم هایی نظیر دولت و بازار، عرصه هایی را که معمولاً از طریق قدرت و پول منسجم نمی شوند استعمار می کنند و باعث می شوند در سطح جامعه ازخودبیگانگی به وجود آید.
 
هابرماس می کوشد تا از طریق نقد رویه های معاصر بوروکراتیک شدن و بازاری شدن جامعه، نظریه انتقادی را روزآمد کند.هابرماس بر پایه نظریه عقلانیت ارتباطی، اخلاق گفتمان (یا تا حدودی نظریه گفتمانی اعتبار) را مطرح می کند. این موضوع در فصل چهارم بررسی می شود.
 
 
,معمای برماس،یورگن هابرماس,[categoriy]
 
در این فصل نظریه اعتبار هابرماس، از جمله اعتبار هنجارهای اجتماعی تبیین می شود. به زعم هابرماس، حق هنجاری آن چیزی است که مردم در قالب گفتمانی به آن دست یابند که در آن گفتمان، نابرابری و سلطه وجود نداشته باشد و از هرگونه اجبار یگانه نیروی استدلال بهتر حاکم نیز فارغ باشد. هابرماس استدلال می کند که در موضوعات هنجاری از نوعی عینیت می توان سخن گفت و اینچنین خودش را از سایر اندیشمندان پست مدرن متمایز می سازد.
 
همچنین غایت شناسی را مردود می داند و معتقد است که اخلاق گفتمانی اش نظریه ای غیرهستی شناختی است و در آن حق بر خیر اولویت دارد. او در این حوزه موضع خودش را از محافظه کارانی که قائل به خیر اجتماع و اولویت آن بر حقوق افراد هستند، متمایز می کند. هابرماس همواره با مباحث سیاسی درگیر بوده است و این مساله با مفهوم سیاسی فلسفه اش هماهنگ است.
 
اما فقط از اواسط دهه 1980 به این سو، مشتاقانه در نهادهای سیاسی سخنرانی می کند و این کار را در راستای مفهوم دموکراسی گفتمانی انجام می دهد و آن را از خلال نظریه دموکراسی مشورتی و قانون صورت بندی می کند. فصل پنج بر این موضوع متمرکز است.
 
ایده مرکزی این فصل آن است که قانون هنگامی مشروعیت می یابد که مخاطبان آن همان مولفانش باشند. بنابراین ایده مرکزی، همان خودآیینی یا خود قانونگذاری است، البته این امر باید عقلانی باشد و مشورت عنصر مرکزی آن دانسته شود.
 
اگر هر فرد متاثر از قانون این فرصت را داشته باشد که به فرآیند مشورت منتج به قانونگذاری وارد شود، می توان از خودمختاری مشورتی سخن گفت. عقلانیت و مشروعیت در بطن ارتباطات و گفتمان قرار دارند. فصل ششم به بررسی سه موضوعی می پردازد که از اواسط دهه 1990 در مرکز توجه هابرماس بوده است.
 
 
,معمای برماس،یورگن هابرماس,[categoriy]
 
نخستین مساله به دولت-ملت مربوط می شود. هابرماس استدلال می کند که نهادهای دموکراتیک فراملی، چه در سطح اروپا و چه در سطح جهانی، باید توسعه پیدا کنند. موضوع دوم، نقش مذهب در جوامع معاصر است. او در نوشته هایش راجع به تساهل، سکولاریسم و مذهب، استدلال می کند که بنا بر مفهوم پساسکولاریسم، مذهب قویاً معادلی برای گفت وگو بر پایه خرد در نظر گرفته می شود.
 
نهایتاً موضوع سوم به چالش های ناشی از تکنولوژی های جدید ژنتیکی برای فهم ما از انسان خودمختار می پردازد. بنابراین، در فصل ششم نشان داده می شود که هابرماس چطور نظریات مربوط به کنش ارتباطی، اخلاق گفتمان و دموکراسی مشورتی اش را به موضوعات مشخص تر جوامع معاصر مرتبط می کند.

منبع :

اخبار اکاایران

اخرین مطالب آکاایران

تبلیغات