شریعتی و تفکر گذشته ما - آکا

در این مقاله از سایت آکاایران مطلبی در مورد شریعتی و تفکر گذشته ما ارائه شده است ، همچنین برای مشاهده مقالات بیشتر در دسته شعر ،داستان و ادبیات از سایت مقالات هنر آکاایران مقالات بیشتری را مشاهده نمایید

آکاایران: بیژن عبدالکریمی، مؤلف کتاب «شریعتی و تفکر آینده ما»، از مرحوم دکتر شریعتی تمجیدها، تحسین ها و ستایش هایی واقعاً غلوآمیز کرده است؛ گویی شریعتی همه چیز و همه کس تاریخ ماست.
امتیاز خبر: 18 از 100 تعداد رای دهندگان 5
روزنامه شرق - محمد زارع شیرین کندی: بیژن عبدالکریمی، مؤلف کتاب «شریعتی و تفکر آینده ما»، از مرحوم دکتر شریعتی تمجیدها، تحسین ها و ستایش هایی واقعاً غلوآمیز کرده است؛ گویی شریعتی همه چیز و همه کس تاریخ ماست. شریعتی مقام و جایگاه خویش را در تاریخ معاصر ما دارد، همچنان آثارش خوانده می شود و دوستدارانی صمیمی دارد و واقعا چنان نیست که مؤلف پنداشته است که به زعم عده کثیری «سخن گفتن از شریعتی امری مشمئزکننده و تهوع آور»١ است. در این مقال، مقصود طرح ملاحظاتی درباره پاره ای از آرای مؤلف درباره شریعتی است.
 
شریعتی و تفکر گذشته ما
,شریعتی،ادبیات،کتاب,[categoriy]

آکاایران: شریعتی و تفکر گذشته ما

 
 
١  به زعم مؤلف، همچنانکه از عنوان کتاب برمی آید، یکی از آموزگاران تفکر آینده در این مرز و بوم شریعتی است. پیش تر هم هاشم آقاجری کتابی با عنوان «شریعتی، متفکر فردا»، با هدفی مشابه، درباره شریعتی نوشته و منتشر کرده است. به زعم عبدالکریمی «شریعتی، چهره ای یگانه نه تنها در تاریخ تفکر معاصر ما، بلکه در کل سنت تاریخی ماست»,٢ «بی تردید رهبری فکری جامعه ایران از سنخ تفکری از نوع تفکر پدیدارشناسانه شریعتی خواهد بود»٣. «آینده حیات اجتماعی ما و خروج ما از بحران های کنونی مان به رهبری و سرکردگی رویکردی از سنخ رویکرد پدیدارشناسانه شریعتی با مسائل و پدیدارها خواهد بود».٤ «در تفکر شریعتی بصیرت های بنیادینی وجود دارد که چارچوب تفکر آینده ما را تعیین می کند».٥ از این نقل قول ها پیداست که مؤلف معتقد است نه تنها تاریخ مصرف شریعتی نگذشته است بلکه آینده تفکر در این سرزمین به اندیشه های او نیاز خواهد داشت یا دست کم از جنس اندیشه های او خواهد بود. ازجمله دلایلی که او برای این ادعا اقامه کرده، آن است که شریعتی تفسیری معنوی از جهان عرضه کرده و آینده عالم با باطل شدن عقاید تئولوژیک، ایدئولوژیک و متافیزیکال به سمت متفکران معنوی مانند شریعتی و تفکراتی از سنخ آرای او خواهد رفت. نگارنده با هر دو بخش ادعای مؤلف مخالف است. اولاً شریعتی را از آموزگاران تفکر آینده در این جامعه نمی داند و معتقد است که شریعتی در انقلاب به تمامیت رسید و ثانیا اندیشه های او را از سنخ تفکر معنوی تلقی نمی کند.
 
پیش از هر چیز باید میان شخصیت شریعتی و اندیشه های او تمایز قایل شد. در اینکه شریعتی از حیث اخلاقی و دینی شخصیتی پاک، معنوی و عرفانی داشته و شرافتمندانه و جوانمردانه زیسته، من هم مثل مؤلف تردیدی ندارم. اما آنچه از نوشته های او فهمیده ام، ایدئولوژی سازی و نظام (سیستم) سازی از مذهب و دیانت بوده است. گاه ممکن است شخصیت کسی از منظر باورها و ارزش های اخلاقی و دینی مثبت نباشد، اما تفکرش کاملا معنوی یا در جهت معنویت باشد و برعکس. از فیلسوفان و متفکران غربی، کسانی امثال هایدگر و ویتگنشتاین و فوکو ممکن است شخصیت جذابی دست کم برای ما ایرانیان، یعنی از منظر باورها و ارزش های اخلاقی و دینی ایرانی، نداشته باشند اما اندیشه هایشان همسو با فکر و فضای معنوی – نه لزوما دینی - است. منازعات و مناظرات فراوانی در طی دهه ها درباره پیوند شخصیت هایدگر با آثار و اندیشه هایش صورت گرفته است. برخی براساس پاره ای باورها و ارزش های اخلاقی و با یکی دانستن شخصیت و کار (آثار) یا مرتبط دانستن آن دو، اعمال هایدگر را بهانه ای برای بی اعتبارکردن آثار و نوشته هایش قرار داده اند اما، درواقع، از اهل اندیشه بعید است که این همه آثار مهم و ژرف و متفکرانه را به سبب اعمال گاه غیراخلاقی هایدگر به هیچ گیرند و آنها را کنار بگذارند.
 
ریچارد رورتی این مسئله را بارها در آثارش طرح کرده است که میان انسانی که هایدگر نام داشت و هایدگری که صاحب تفکر اصیل و جدی در حد و اندازه افلاطون و ارسطو بود، فرق هست: «هایدگر... نازی بود و بزرگ ترین متفکر اروپایی عصر ما».٦ علی (ع) نیز درعین حال که امروالقیس را گمراه («ملک الضلیل») خواند، شعرش را برترین شعر ارزیابی کرد. عکس این نیز درست است، ممکن است کسی واجد خصال عالی اخلاقی و سجایای پاک و شریف انسانی باشد اما اندیشه اش، فلسفه اش، یا علم یا شعر و هنرش در مرتبه نازلی باشد، یا به طورکلی خطا باشد و به بدترین و ناپاک ترین چیزها منتهی گردد. بنابراین، نباید شخصیت و اندیشه های شریعتی را یکی بگیریم، کاری که ظاهرا مؤلف کرده است. شخصیت شریعتی می تواند برای نسل های مختلف جذاب و دوست داشتنی و حتی الگو و سرمشق باشد اما آرا و اندیشه های آن شخصیت شاعرمسلک لطیف و عزیز ممکن است به سخت ترین قالب در سیاست بدل گردد یا بن بستی بر بن بست های ما بیفزاید.
 
٢  مؤلف بر آن است که جامعه ما در آینده با اندیشه های شریعتی گام های بسیار بزرگی به جلو خواهد برداشت و آینده حیات اجتماعی ما به رهبری و سرکردگی رویکردی از سنخ رویکرد پدیدارشناسانه شریعتی خواهد بود. دراین باره باید گفت اندیشه های شریعتی یک بار در انقلاب امتحان پس داده اند. شاید شریعتی از معدود شخصیت ها در دوره معاصر ماست که هم در زمان حیات از بخت و اقبال بلند برخوردار بوده و هم بعد از مرگ نابهنگام اش، آثارش همچنان خواننده پروپاقرص داشته است. در اوایل دهه هفتاد شمسی که من وارد دانشگاه شدم، هنوز آثار شریعتی پرخواننده ترین و پرتیراژ ترین بود. اما در همان دهه ٧٠، جریان فکری دیگری، در همان مسیر و امتداد شریعتی، از سوی همفکران اش آغاز شد، که آن هم مورد توجه و اقبال جوانان دانشجو قرار گرفت و به زودی در متن اجتماع و سیاست جا گرفت و متحقق گردید. جریان سیاسی و اجتماعی دوم خرداد ١٣٧٦ صورت بالفعل اندیشه های جریان روشنفکری دینی بود. شاید بتوان گفت که آرای هیچ شخصیت معاصری به اندازه آرای شریعتی و دیگران مورد اقبال ایرانیان، در دوره های خاصی از نیاز تاریخی شان، قرار نگرفته و در معرض آزمون و تجربه تاریخی واقع نشده است.
 
,شریعتی،ادبیات،کتاب,[categoriy]

 
عقاید شریعتی به انقلاب و اندیشه های دیگران به اصلاح دوم خرداد ٧٦ انجامید. این دو نبض زمانه خویش را در دست داشند. شریعتی همنوا و هماهنگ با خواست و نیاز زمانه سخن می گفت. هر سخنرانی و اثرش به سان باد موافقی بود که آتش انقلاب را شعله ور می ساخت. جوانان آن دوره در شریعتی جز مجاهدت، مبارزه و قیام و انقلاب چیزی نمی دیدند. شریعتی افکارش را دقیقا در مسیر خواست انقلابی جامعه طرح می کرد و این به تکوین انقلاب و درنهایت به شعله ورشدن آتش قیام کمک کرد. در واقع، شریعتی در آزمون تاریخ قرار گرفت. در دهه هفتاد هم، یکی از علاقه مندان شریعتی، چهره برجسته و هوشمند در فضای روشنفکری بود. درک نیازهای فکری- سیاسی یک نسل و عرضه اندیشه ها و راه حل ها در همان مسیر، کاری بود که وی به خوبی احساس و عمل می کرد. هر مقاله اش در نشریات آن روز رویدادی بود. ایشان هم مانند شریعتی دقیقا موافق خواست و نیاز زمانه می گفت و می نوشت. به همین سبب، او هم زود فعلیت یافت و در دوم خرداد در آزمون تاریخی قرار گرفت. با استفاده از تعابیر فلسفی، باید گفت که شریعتی و ایشان متحقق و بالفعل شدند. به این معنا که قوا و استعدادهای نهفته در اندیشه شان در عرصه سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایرانیان در دهه پنجاه و هفتاد به شکوفایی و کمال رسید و در مرحله عمل نمایان شد. به تمامیت رسیدن یک جریان فکری به همین معناست نه به معنای نابود و ناپدیدشدن آن. شریعتی و همفکرانش، هر دو به تمامیت رسیده اند. زیرا انقلاب و اصلاح، پیامد خواسته یا ناخواسته شان، بار و میوه تفکرشان، در عرصه واقعیت نمایان شده است. بنابراین، جریان فکری شریعتی قوه و نیرویی در باطن نهفته ندارد که امکان و آینده داشته باشد. امکانات آنها در واقعیت متحقق شده است.
 
٣  مؤلف می گوید «با شریعتی، گام های بسیار بزرگی در جهت تخریب نظام های نظری و جزمی تئوریک... . به نحوه مواجه های پدیدارشناسانه با جهان و ظهور شکل تازه ای از تفکر معنوی برمی داریم»,٧ «با شریعتی گام های سترگی در جهت تخریب تفکر تئولوژیک و ظهور ایمان و تفکر معنوی تازه ای براساس رویکرد و تفکر پدیدارشناسانه برداشته شده است».٨ «تفسیر معنوی از جهان در روزگار سیطره عقلانیت مدرن... ازجمله دستاوردهای رویکرد پدیدارشناسانه شریعتی است».٩ او شریعتی را از متفکرانی به شمار آورده که همسو با بزرگانی همچون نیچه، کی یرکگور، هایدگر، کربن عقلانیت مدرن را نقد و از عقیده بسته تئولوژیک و ایدئولوژیک عبور کرده، تفسیر معنوی از عالم عرضه کرده و به تفکر معنوی آینده تعلق دارد.١٠ دقت و احتیاط در کاربرد کلمات و عبارات و جملات بسیار مهم است و دست کم از اهل فلسفه انتظار می رود که کلمات و جملات را در جا و معنای خود به کار ببرند و از مترادفات متواتر و تناقضات مفهومی بپرهیزند. شریعتی خودش را صریحا روشنفکر و کار روشنفکر را ادامه و استمرار کار پیامبران می دانست و بزرگ ترین موفقیتش را تبدیل مذهب شیعه به ایدئولوژی و حزب تمام تلقی می کرد، اما مؤلف اجتهاد در برابر نص کرده و شریعتی را متفکری در کنار نیچه و کی یرکگور و هایدگر و کربن و کارش را عرضه تفسیری معنوی از عالم پنداشته است. روشنفکر معنا و تعریف و تاریخی دارد که با تعریف و معنا و تاریخ ایدئولوژی بی ربط و ناسازگار نیست و خود شریعتی بهتر از هرکس دیگری به آن آگاه بود. مؤلف هم بارها از شریعتی با عنوان «معلم انقلاب» یاد کرده است.
 
کسی که «معلم انقلاب» است و از آرمان ها، شعارها و اهداف انقلاب مردم سخن می گوید، روشنفکرِ ایدئولوگ است نه متفکر فیلسوف. زیرا به معنایی می توان گفت، متفکر، بنا به تعریف و باتوجه به مصادیقش، با ایجاد تغییر و دگرگونی در جامعه و به طور کلی در عالم چندان میانه ای ندارد و همه چیز را سرجای خودش می خواهد. از این رو اگر مؤلف شریعتی را آن گونه که هست، معرفی و از افراط پرهیز می کرد، شاید به نفع خود شریعتی هم بود. علاوه بر آن، نهادن نام شریعتی در کنار نام نیچه و کی یرکگور و هایدگر، به عنوان متفکران بزرگ غرب، شاید صحیح نباشد. شریعتی به عنوان کسی که نه از فرادهش فلسفی خویشتن آگاهی دارد و نه از سنت فلسفی غرب، چگونه می تواند با آن بزرگان غرب قیاس شود. مواجهه این بزرگان با فرهنگ فلسفی غرب، با یونان باستان، از روی آگاهی عمیق از ذات و باطن آن فرهنگ بوده و یک عمر چالش و کشاکش طاقت فرسا به همراه داشته است، اما چالش شریعتی با سنت فلسفی ما از موضع ناآگاهانه و عامیانه، یعنی از موضع عاطل وباطل دانستن فیلسوفان در تاریخ ما، بی فایده تلقی کردن فلسفه و تفکر فلسفی و در نهایت ضدیت با آن بوده است.
 
,شریعتی،ادبیات،کتاب,[categoriy]
 
 
مؤلف نوشته است: «در دوران معاصر، در کنار سیداحمد فردید، شریعتی شرقی ترین متفکر ایرانی– وچه بسا در سراسر عالم اسلام- است»,١١ خواننده با خواندن این جمله احساس می کند که مؤلف شریعتی را با مولوی، حافظ، عطار، خاقانی، فخر رازی، سعدی و نظامی اشتباه گرفته است. اگر شریعتی به این سبب شرقی ترین است که اهل معنا و ضدفلسفه (ضد متافیزیک و تئولوژی) بوده است، در آن صورت باید متفکران و شاعران یادشده را شرقی ترین دانست و نه شریعتی را، که اتفاقا به سبب وجود مواد و مفاهیمی از آثار نویسندگان و متفکران معاصر غربی و نام بردن مکرر از آنان در کتاب ها و سخنرانی هایش برای جوانان جاذبه داشته است. از قضا، متفکرانی همچون علامه طباطبایی، عبدالجواد فلاطوری، محمدتقی جعفری از این حیث شرقی تر هستند از کسی که مارکس و سارتر و کامو را با محمد و علی و ابوذر در یک مجلس می نشاند و عقایدشان را درمی آمیخت.  اما راجع به طرز تفکر تئولوژیک و متافیزیکال که مؤلف از پایان آن سخن گفته و آینده را به طور قطع و یقین متعلق به تفکر غیرمتافیزیکی و غیرتئولوژیکی از نوع تفکر شریعتی دانسته است، باید گفت که مؤلف این اصلاحات را به کرات در همین کتاب و آثار دیگرش به کار برده است بی آنکه توضیحی درباره شان بدهد.
 
مقصود واضع اصلی این اصطلاحات، یعنی هایدگر، صریحا این است که تفکر آینده غیر از مابعدالطبیعه خواهد بود اما اینکه چه خواهد بود، صرفا از «تفکری دیگر» سخن به میان آورده است. او تمام تفکر خویش را رویارویی و مواجهه با تفکر دو هزار وپانصدساله مابعدالطبیعی، به منظور گذشت از آن، می داند ولی معتقد است که جهان هنوز بر مدار مابعدالطبیعه و عقلانیت مابعدالطبیعی می چرخد و شاید مدت ها بر همین منوال بگذرد. او کار خویش و «تفکری دیگر» را به پراکندن بذر تشبیه کرده است که شاید روزی در پس فردای تاریخ از خاک سر برآورده و رشد کند و شکوفا شود، شاید هم تحت سلطه و سیطره مابعدالطبیعه در خاک بماند و خفه شود. به هرحال صاحب و واضع اصلی این مفاهیم چنین با احتیاط و دست به عصا سخن گفته است: «منظور من نه نیست و نابودکردن متافیزیک بوده است و نه انکار آن. چنین مقصودی یک توقع بیجای کودکانه و نحوی تحقیر تاریخ است».١٢
 
درباره تفسیر معنوی از جهان که مؤلف به شریعتی نسبت داده، گفتنی است که اگر منظور از آن محتوا و مطالب کویریات شریعتی مانند «هبوط در کویر» و «گفت وگوهای تنهایی» است، اینها به گفته خود شریعتی بث الشکوی و نفثه المصدور هستند، یعنی اظهار شکوه و شکایت از روزگار، درد و رنج های زندگی و سخنان حاکی از غم و اندوه. از این سخنان و گفته ها نمی توان تفسیر معنوی از جهان به عنوان محتوای اندیشگی منظم و منسجم و به اصطلاح سروته دار استخراج کرد. اینها نوشته ها و گزین گویه هایی خواندنی و نیکو اما پراکنده از درددل ها، احوال و مواجید اگزیستانسیال شریعتی در طول زندگی متأسفانه بسیار کوتاهشان است. از قضا آنچه شریعتی را شریعتی کرد، تفسیر معنوی از جهان نبود بلکه تفسیر دیگری از دین، یعنی تفسیر ایدئولوژیک بود. اتفاقا هم زمان با حرکت شریعتی، جریانی در ایران به تفسیر معنوی از دین و دنیا اشتغال داشت و آن جریان هانری کربن و حسین نصر و شاگردانشان بود. کار آنان شناسایی و معرفی امهات آثار عرفانی و حکمی ایرانی- اسلامی بود که لب پیامشان معنویت است. شریعتی از این جریان به شدت ناراضی بود و تفسیر آنان از اسلام را تفسیری ناکارآمد و بی فایده قلمداد می کرد. مؤلف در مواردی نام شریعتی را در کنار نام کربن و فردید آورده و به اندیشه های مشابه شان اشارت کرده است. درحالی که فردید تطبیق اومانیسم با اسلام توسط شریعتی را امری عجیب و خطا دانسته و مفهوم «اصالت ناس» او را مسخره کرده است,١٣ سخن حاکی از تأسف کربن هم که فلسفه خدمتگزار جامعه شناسی است، ایدئولوژی جانشین معنویت شده و خدا مادی مشرب و اشتراکی مذهب شده است١٤، دقیقا درخصوص کار شریعتی صدق می کند.
 
,شریعتی،ادبیات،کتاب,[categoriy]
 
 
شریعتی اعتقاد راسخ داشت که اسلام دینی دنیوی است و متولیان آن باید به عرصه اجتماع و سیاست بیایند و به امور دنیوی مسلمانان و بلکه «ناس» بپردازند. در قرائت شریعتی، مانند قرائت مرحوم بازرگان، آنچه غایب است، تفسیر معنوی از دین و دنیاست و ظاهرا مؤلف سخنان اهل معنایی همچون کربن را به دهان شریعتی گذاشته است. برداشت شریعتی از مفاهیم و مقولات و حتی برخی مراسم و آیین های شیعی مانند عاشورا نیز ایدئولوژیک بود. او سرگردان در میان تاریخ و سنت ضعیف و مفلوک خویش و تاریخ و سنت قوی و شکوفنده غرب نمی دانست به کدام وسیله متوسل شود. او مثل اغلب کسانی که در این صدوپنجاه سال اخیر راه چاره ای جسته اند، راه حلی عجولانه و روشنفکرانه - نه صبورانه و متفکرانه - عرضه کرد که مورد آزمون تاریخی قرار گرفت.
 
شریعتی از حوزه ضد فلسفه مشهد برخاسته بود و توجهش بیشتر به تاریخ اسلام، منقولات و سمعیات دینی بود نه معقولاتی از سنخ فلسفه و کلام و معنویاتی از سنخ عرفان و اخلاق. منقولات و سمعیات بخش تعبدی دین هستند به این معنا که چون اولیای دین چنین گفته اند، باید پذیرفت و عمل کرد. به نظر می رسد که مقصود مؤلف آن است که چون فلسفه (مابعدالطبیعه) و عقلانیت مدرن در معرض چالش های پست مدرنیستی است و آینده بشر نیازمند تفکری غیرمابعدالطبیعی و معنوی و اسطوره ای- شاعرانه است و چون شریعتی ضد فلسفه بود و ایدئولوژی و مذهب و اسطوره و شعر را درهم آمیخته بود، پس آینده به اندیشه هایی از نوع اندیشه های شریعتی متعلق خواهد بود. شاید آینده معنوی باشد اما قطعا معنویتی از سنخ سلحشورانه و ستیزه جویانه نخواهد بود. اگر آینده بشر معنوی باشد، معنویتی از نوع معنویت شمس تبریزی، مولانا، سهروردی، ابن عربی، حافظ و قاضی طباطبایی خواهد بود که شریعتی بیشتر آنها را مداحان حاکمان زمان می دانست. وانگهی روشنفکران دینی از جمله مجتهد شبستری دهه هاست که درباره تفسیر معنوی از دین و عالم داد سخن می دهند. نظریات اینها درباره تفسیر معنوی از دین و عالم منسجم تر، عمیق تر و قوی تر است. اگر آینده متعلق به این سنخ از تفکرات است چرا امثال شبستری آینده ما را رقم نزنند؟ اصلا چرا تفسیر معنوی مرحوم علامه طباطبایی و علامه جعفری آینده ما را رقم نزنند؟
 
تاریخ ما مشحون است از اهل معنویتی که مخالف فلسفه (مابعدالطبیعه) بوده اند. اغلب بزرگان عرفان و شعر و معرفت ما از بایزید بسطامی و ابوالحسن خرقانی گرفته تا عطار و سنایی و مولوی، همگی، اهل معنا و ضد فلسفه بودند. اگر قرار است آینده ایران و جهان معنوی باشد، قطعا به این بزرگان بیشتر نیاز خواهد بود تا شریعتی. مؤلف نباید این همه نگران تفکر معنوی و غیرمابعدالطبیعی باشد، تاریخ ما پر است از مخالفت با شیوه تفکر فلسفی، عقلانیت، اندیشیدن آزاد و برخاسته از استقلال فکری. فلسفه در تاریخ ما همیشه در حاشیه بوده است. تفکر فلسفی همواره در موضع ضعف بوده و شعر و عرفانِ مبتنی بر اشعریت از سده ها پیش تاریخ و فرهنگ ما را راه برده است. اگر آینده ما نیازمند اندیشه های ضدمابعدالطبیعی و ضدفلسفی باشد، برای آن سرمایه کافی داریم. تاریخ ما پر است از کسانی که می توانند برایمان معنویت ببخشند، حتی آن معدود فیلسوفان عقل گرا مانند ابن سینا نیز آن قدر معنویت و عرفان دارند که کسی دست به سوی ملغمه شریعتی دراز نکند. ما قهرمان عرصه معنویت و تفکر و معرفت غیرفلسفی (غیرمابعدالطبیعی) هستیم. تاریخ ما آنچه کم داشت و دارد، تفکر عقلانی است. هنوز هم از فقر عقلانیت رنج می بریم و سخت به آن نیازمندیم. دنیا هم فعلا بر مدار عقلانیت روشنگری می چرخد. هایدگر هم صرفا از برخی نشانه ها و بذرهای «تفکری دیگر» سخن گفته است نه بیشتر. در این سرزمین هنوز هم باید نگران عقلانیت، حق، عدالت و آزادی بود. اینجا منبع معنویت است.
 
پی نوشت ها:
 
١) عبدالکریمی، بیژن، شریعتی و تفکر آینده ما، تهران (نقد فرهنگ) ١٣٩٤ ش، ص ١٥٧ - ٢) همان، ص ٢٤ - ٣) همان، ص ٤٢ - ٤) همان، ص ٧٥ - ٥) همان، ص ١٠٧- ٦) رورتی، ریچارد، فلسفه و امید اجتماعی، ترجمه عبدالحسین آذرنگ و نگار نادری، تهران (نشر نی) ١٣٨٤. ش. ص ٢٧٦ - ٧) عبدالکریمی، ص ٣٦ - ٨) همان، ص ٧٦- ٩) همان، ص ٨٢ - ١٠) نک، همان ص ١٣١، ١٦٤- ١٦٥، ١٧٣- ١٧٥، ١٨١، ١٨٤ - ١١) همان، ص ٢٣٥ - ١٢) هیدگر، مارتین، زبان، خانه وجود، ترجمه جهانبخش ناصر، تهران (هرمس) ١٣٩١ ش، ص ٤٩ - ١٣) فردید، احمد، غرب و غرب زدگی، تهران (انتشارات فرنو) ١٣٩٥ ش، ص ٧٣ -  ١٤) کربن، هانری، فلسفه ایرانی و فلسفه تطبیقی، ترجمه جواد طباطبایی، تهران (مینوی خرد) ١٣٩١ ش، ص ١٩٠-١٩١

منبع :

شریعتی و تفکر گذشته ما گردآوری توسط بخش شعر ،داستان ، ادبیات، کتاب سایت آکاایران

اخبار اکاایران

تبلیغات