امیر حسین چهل تن؛ راوی صمیمی تهران - آکا

آکاایران: کارنامه ادبی امیرحسن چهل تن (۱۳۳۵- تهران) را باید از دو دیدگاه بررسی کرد: یکی آثار چاپ شده او به زبان های انگلیسی، آلمانی و چند زبان دیگر است و دیگری آثار چاپ شده به فارسی در ایران.
امتیاز خبر: 18 از 100 تعداد رای دهندگان 13
روزنامه آرمان امروز - آرش آذزپناه: کارنامه ادبی امیرحسن چهل تن (۱۳۳۵- تهران) را باید از دو دیدگاه بررسی کرد: یکی آثار چاپ شده او به زبان های انگلیسی، آلمانی و چند زبان دیگر است و دیگری آثار چاپ شده به فارسی در ایران.
 
,امیرحسن چهلتن،نویسندگان مشهور،ادبیات ایران,[categoriy]

آکاایران: امیر حسین چهل تن؛ راوی صمیمی تهران

 
 
از دیدگاه نخست، می توان آثاری چون سه گانه تهران (تهران شهر بی آسمان، آمریکا یی کُشی در تهران، و تهران خیابان انقلاب)، «خوشنویس اصفهان» و «سپیده دم ایرانی» را برشمرد که چندتاییشان در اصل کارهایی است که او آرزو داشته ابتدا در کشورش که هرگز تن به مهاجرت از آن نداده، منتشر و توسط خوانندگان هم زبانش و به زبان فارسی خوانده شود؛ زبانی که برای تخیل آقای نویسنده آن طور که خودش می گوید «یک تحریک کننده فوق العاده قوی است.»
 
اما بااین حال، برای «قصه گوی تهران» که جز زبان، زمینه جغرافیایی و تاریخی داستان هایش هم ایران و به ویژه شهر تهران است، هنوز اجازه نشر بسیاری از آثارش تنها به این جمله ختم شده: «اصلاحات زیر مورد اعمال واقع شود.» از دیدگاه دیگر، می توان به آثار چاپ شده چهل تن در ایران اشاره کرد که از دهه پنجاه شروع و در نیمه دوم هشتاد -به دلیل شدت ممیزی و اعتراض او به این وضعیت- متوقف می شود: صیغه، ۱۳۵۵؛ دخیل بر پنجره فولاد، ۱۳۵۷؛ تالار آیینه، ۱۳۶۹؛ دیگر کسی صدایم نزد، ۱۳۷۱؛ چیزی به فردا نمانده است، ۱۳۷۷؛ مهرگیاه ۱۳۷۷؛ مرگ یک انسان، ۱۳۷۷؛ تهران شهر بی آسمان ۱۳۸۰؛ ساعت پنج برای مردن دیر است، ۱۳۸۱؛
 
عشق و بانوی ناتمام، ۱۳۸۱؛ و سپیده دم ایرانی، ۱۳۸۴؛ (و این اواخر، چند واقعیت باورنکردنی، ۱۳۹۳) جز اینها، مقاله های بسیاری نیز از چهل تن در روزنامه های آلمانی زبان فرانکفورتر آلگماینه و زوددویچه سایتونگ چاپ شده است. آن چه می خوانید گفت وگوی مفصلی است که آرش آذرپناه داستان نویس جنوبی و نویسنده کتاب های «کسی گلدان ها را آب نمی دهد»، «شماره ناشناس» و «جرم زمانه ساز» درباره کارنامه ادبی امیرحسن چهل تن در آبان ماه سال جاری انجام داده است.
شما دو کتاب نخست خود، یعنی مجموعه داستان های «صیغه» و «دخیل بر پنجره فولاد» را خیلی زود و در ابتدای سال های جوانی منتشر کردید. بسیاری از شاعران و نویسندگان مطرح از چاپ نخستین کتاب در جوانی ابراز پشیمانی می کنند؛ مشهورترین شان شاملو و ابتهاج. شما چطور؟ فکر می کنید زندگی حرفه ایتان از کجا شروع شد: از «دخیل بر پنجره فولاد» که در نیمه دوم دهه پنجاه منتشر شد، یا از «صیغه» ؟
به گزارش آکاایران: اینکه چه موقع ادبیات برای من حالتی جدی به خود گرفت و از تفنن خارج شد، با نوشتن رمان «تالار آینه» این حالت در من پدید آمد، یعنی همان موقعی که به تدریج متوجه می شدم نوشتن یکی از مشکل ترین کارهای دنیاست؛ به این معنا که برای نوشتن یک رمان باید مرارت ها کشید و صبوری ها به خرج داد. اما من از چاپ آثار اولیه ام پشیمان نیستم و هنوز اگر موانع بیرونی اجازه دهند چاپشان را تجدید می کنم. آنها بخشی از کارنامه ام را تشکیل می دهند. ممیزی، این آثار را نمی پسندد.
 
,امیرحسن چهلتن،نویسندگان مشهور،ادبیات ایران,[categoriy]


یکی از دلایلی که سبب شد سوال قبل را بپرسم، تفاوت نگاه شما به داستان به ویژه به زبانِ آن، بعد از مجموعه «صیغه» است. شما بعد از دو مجموعه اول، دو رمان و یک مجموعه داستان منتشر کردید؛ «تالار آیینه» و «دیگر کسی صدایم نزد». در همه اینها تاکید ویژه ای روی زبان هست که البته در هر کدام توجیه خود را دارد.
 
مثلا در «تالار آیینه» وجه تاریخی رمان ایجاب می کند. شما در «صیغه» برای روایت از زبان محاوره استفاده می کنید (اگرچه می شود آن را با راوی کودک توجیه کرد) اما در هیچ کدام از رمان و داستان هایتان بعد از انقلاب، دیگر این کار را نمی کنید. شما نمونه نویسنده ای هستید که بعد از آن حتی غالب دیالوگ هایتان را معیار می نویسید و اتفاقا خیلی هم خوب لحن را در زبان معیار درمی آورید.
 
کاری که گلشیری هم به خوبی انجامش می داد و اغلب نویسندگان امروز از آن قاصرند؛ یا به فرض مثال استفاده از فرم های روایی تجربی به واسطه زبان که در آثار بعدی پررنگ می شود. مثلا یکی از پیچیده ترین داستان های کوتاهتان، به لحاظ شگردهای روایی، به نام «اسرار مرگ میرزا ابوالحسن خان حکیم» را در مجموعه «دیگر کسی صدایم نزد» می خوانیم یا مورد دیگر روایت با زاویه دید دوم شخص در داستان «چشم هایی به رنگ دریا». همه اینها را گفتم که بپرسم در طی این سال ها یعنی از «دخیل بر پنجره فولاد» به بعد نگاهتان به زبان و فرم داستان چه تغییراتی کرده است؟
نگاه من به زبان و فرم داستان بعدها و به تدریج شکل گرفت. من در دو سه کتاب اولیه ام یک غریزی نویس بیشتر نیستم. من هرگز معلمی نداشتم و آگاهی بر رموز نوشتن پس از آن شکل گرفت که من به وجودشان واقف شدم. اما رابطه من با زبان رابطه پیچیده ای است. من شیفته زبان فارسی ام. شاید تعجب کنید اگر بگویم تا سال های سال نقطه عزیمت من در نوشتن شنیدن دیالوگی بوده است که از دهان انسان هایی خارج شده است که با یکدیگر گفت وگو می کردند، نه تصویر یا تخیل یا ایده. به عبارت دیگر زبان فارسی برای تخیل من یک تحریک کننده فوق العاده قوی است.
 
در ضمن موضوع شکسته نویسی در داستان موضوع بغرنج و مهمی است که من دو-سه سال پیش در سمیناری در موسسه فنی ایران که به امور ویراستاری می پردازد، مفصلا درباره اش صحبت کردم. این را هم اضافه کنم که حالا دیگر برایم سخت است در یک رمان یا حتی یک داستان کوتاه، قصه و زبان و فرم را از هم جدا کنم. وقتی موضوعی ذهنم را درگیر می کند و من برای اشراف بر آن دست به مطالعه می زنم، لحظات خلاقیتی که به دنبال آن ظاهر می شود از چنان صمیمیتی برخوردار است که مرا از اندیشیدن درباره تک تک عناصر یک روایت معاف می کند و لذا برای من یک هدف بیشتر باقی نمی ماند: احساسات، تخیل و دانشم را به همان وضوحی که خود آن را احساس می کنم به خواننده منتقل کنم.
 
,امیرحسن چهلتن،نویسندگان مشهور،ادبیات ایران,[categoriy]
 

فکر کنم میان چاپ آثارتان جایی فاصله افتاد، تا در اواخر دهه شصت یا اوایل هفتاد سرانجام «تالار آیینه» درآمد. این را بگذاریم به حساب سرخوردگی های توقیف یا دشواری های زمانه و زندگی؟ چون اگر اشتباه نکنم در همین سال ها برای ادامه تحصیل در رشته مهندسی از ایران خارج شدید و بعد که بازگشتید به جبهه های جنگ هم رفتید.
 
با این پرسش در هر حقیقت به دو پرسش دیگر هم خواهیم رسید نخست این که ماجرای پخش نشدن یکی از اولین کتاب هایتان چه بود و چه تاثیری بر زندگی حرفه ای شما گذاشت؟ دوم آنکه شما خشونت های جنگ را از نزدیک دیدید. تضاد تحصیل در خارج از کشور و دشواری های بیابان های جنگ در مرزهای جنوبی و غربی چقدر زندگی شما را تغییر داد؟
توقیف آن کتاب برایم حامل یک یاس بزرگ بود، شما بینید نویسنده بیست وپنج ساله ای که سومین کتابش یا اولین رمانش را منتشر می کند ناگهان می فهمد که این کتاب مجوز پخش دریافت نکرده است و تا بیست سال بعد هم آن را دریافت نخواهد کرد. وقتی با این بن بست ها که خاص جامعه ماست و یکی و دو تا هم نیستند روبه رو می شوم یاد حرف پدرم می افتم که یک روز به من گفت «پسرم بعضی کارها مناسب این جامعه نیست!» و گمان می کنم یکی از آنها نوشتن است. در این تجربه چهل ساله به این حقیقت رسیده ام که همه عوامل در این مملکت دست به دست هم داده است تا نویسنده مستقل ننویسد و منتشر نکند.
 
من اگر کمی کمتر از این پوست کلفت بودم نوشتن را برای همیشه کنار می گذاشتم. البته من نوشتن «تالار آینه» را شروع کردم، پروژه ای نفس بر که تحقیق درباره حال وهوای تاریخی آن یعنی مشروطه چند سالی طول کشید. بگذارید یادآوری کنم که این دهه به لحاظ مختصات تاریخی آن برای نویسنده جوانی که آرزوهای دور و درازی داشت دهه بالقوه خطرناکی بود اما خب من از همه این خطرات جستم. در عین حال دهه شصت یکی از پربارترین دهه های عمر من بود، در این دهه من با زندگی در غرب آشنا شدم، به خدمت سربازی رفتم و با واقعیت هول آور جنگ از نزدیک روبه رو شدم، ازدواج کردم و صاحب پسری شدم، گمان می کنم همین قدر زندگی کافی است، مگر سهم ما از هستی چقدر است؟
 
من البته از روشنایی هایی که تجربه زندگی در غرب به ذهن و روانم تاباند پیش از این در مصاحبه های دیگر گفته ام و نمی خواهم آن را تکرار کنم. در مورد جنگ هم به این نتیجه رسیدم که در تمام دنیا یک جور جنگ بیشتر نداریم؛ یعنی هسته اصلی همه جنگ های کلاسیک یکسان است.
 
,امیرحسن چهلتن،نویسندگان مشهور،ادبیات ایران,[categoriy]
 
 
جز زبان، ویژگی اصلی آثار شما را حرکت در بستر تاریخ می دانم؛ شکافتن روان آدم ها در یک برهه خاص از تاریخ ایران و به این ترتیب به یک نگاه و زیرلایه جامعه شناختی رسیدن. کاری که در «تهران شهر بی آسمان» با هنرمندی و زیرکی صورت می گیرد. این شکافتن روانی و جامعه شناختی در رمان های «تالار آینه» و «مهر گیاه» و «عشق و بانوی ناتمام» بیشتر با محوریت زنان است و در «تهران شهر بی آسمان» و «سپیده دم ایرانی» بر مدار مردان می گردد. ضمنا شما در این رمان ها از یک تاریخ دورتر در دوران قاجار و دوران مشروطه به یک تاریخ نزدیک تر رسیده اید.
 
در یکی از مصاحبه هایتان گفته اید که عامدانه در جستجوی مضمون به سراغ تاریخ نرفته اید، اما من شخصا در «سپیده دم ایرانی» و «تهران شهر بی آسمان» چنین گرایشی را می بینم، «تهران شهر بی آسمان» آشکارا مانیفست داستانی رقم زدن تاریخ با هجوم فرهنگ حاشیه به رفتارهای شهری است و انصافا به تازگی که برای بار دوم خواندمش، جزئیات نامکشوفش برایم بازگشوده شد. شاید بشود اصلا آن را مانیفست جامعه شناسانه انقلاب دانست. من باور نمی کنم این روند را آگاهانه به منظور یک بررسی جامعه شناسانه انجام نداده باشید، اگرچه جایی اشاره می کنید می خواهید صرفا به بخش های مورد تردید تاریخ نور بتابانید.
کاملا واضح است که من جامعه شناس نیستم، اما گمان می کنم هر رمان خوبی حامل یک بار قوی جامعه شناختی نیز هست. آرزویم این است که در نگاه کردن به جامعه ام به تیزهوشی داستایفسکی برسم. در مورد او شنیده ام که اگر می خواهید بدانید روس بودن در نیمه دوم قرن نوزدهم چگونه چیزی است، باید آثار او را بخوانید. بدیهی است من الان همچون دوران نوجوانی ام منتظر نمی مانم تا شور نوشتن غافلگیرم کند. در ضمن من به موضوعاتی که به هستی انسان ایرانی مربوط است حساسم و مرتبا به آن می اندیشم و طبیعی است اگر تخیل من در چنین بستری تقلا کند.
 
در ضمن تاریخ معاصر موضوع مورد علاقه من است، در این تاریخ معضلاتی وجود دارد که آزارم می دهند، چون حل ناشده باقی مانده اند تا در فرصت دیگری با قدرت مخرب بیشتری ظهور کنند. این معضلات به خاطر حضور دست اندرکاران نالایق حل نشده باقی می مانند، از نسلی به نسل دیگر حواله می شوند و بر شدت بحران افزوده می شود. این موضوعات مرا تحت تاثیر قرار می دهند و از تفکر و نوشتن درباره آنها ناگزیرم. در ضمن توجه داشته باشید که کلمات «داستان» و «تاریخ» در زبان انگلیسی از یک ریشه اند. رمان مگر چیست، جز تاریخ خصوصی یک آدم معمولی که به هنر تبدیل شده است.
این گرایش به تاریخ در کسانی که در کارگاه های شما شرکت کرده اند هم دیده می شود. «گاماسیاب ماهی ندارد» از حامد اسماعیلیون و «تپه خرگوش» از علی حیدری و حتی رمان اخیر خودم «جرم زمانه». فکر می کنید در این همه سالی که کارگاه داستان برگزار کرده اید چقدر این تعلق روایت داستان در پس زمینه پررنگ تاریخی را به جوان ترها منتقل کرده اید؟
من به شما گفته ام و این گفته را مرتب تکرار می کنم که پای آدم های داستان هایتان نباید روی هوا باشد، این آدم ها باید روی همین زمین با همه معانی تاریخی و جغرافیایی آن محکم ایستاده باشند. من هیچ رمان خوبی نمی شناسم که به تاریخ به کلی ترین معنای آن بی اعتنا باشد.
 
,امیرحسن چهلتن،نویسندگان مشهور،ادبیات ایران,[categoriy]


اگرچه من رمان «تهران شهر بی آسمان» شما را به لحاظ پرداخت چهره اجتماعیِ زمانه و شخصیت ها و پیام اجتماعی و زیرلایه هایِ سیاسی و جامعه شناختی، رمان مهمی در تاریخ معاصر می دانم، اما به گمانم «سپیده دم ایرانی» بهترین رمان شما به لحاظ اوج و فرود قصه است. از همان چهل صفحه نفس گیرِ اول و توصیف سرما و بیابان تبعید تا زمانی که ایرج به ایران می رسد؛ همچنین فلش بک های بجا به لحاظ حفظ تعلیق قصه و فاش شدن ماجرای آنچه سرباز روس با تصویر همسر ایرج و درنتیجه با روان او در ابتدای تبعید می کند و باقی ماجراها.
 
اگر بخواهم ده رمان برتر پس از انقلاب یا بالاتر از آن بیست رمان فارسی ایرانی را اسم ببرم قطعا «سپیده دم ایرانی» در میان آنها خواهد بود. شما هم به این رمان این حس را دارید یا دو اثری را که به زبان فارسی درنیامده اند و بعد از «سپیده دم ایرانی» قرار دارند بیشتر به ذهن و زبان خودتان نزدیک می دانید؟
من در بهمن ۸۳ «سپیده دم ایرانی» را به پایان رساندم و سه ماه بعد یعنی در اردیبهشت ۸۴ این رمان در اختیار خوانندگان قرار گرفت، یعنی این رمان حامل سی سال تجربه نوشتن است. این رمان فاقد هرگونه پیچیدگی است، منظورم از آن دست پیچیدگی هایی است که مثلا در «عشق و بانوی ناتمام» می توانید ببینید. در عین حال به لحاظ تکنیکی دست خود را در این رمان باز گذاشته ام و یکی از آنها مثلا این است که هر سه شخصیت اصلی آن یعنی ایرج و میهن و سرهنگ در این رمان صاحب نظرگاه اند. به هر جهت خودم هم این رمان را بسیار دوست دارم.
 
در مورد «تهران شهر بی آسمان» واقعیت این است که رمانی که من به این نام نوشته ام در مقایسه با رمانی که شما خوانده اید، دو برابر حجم دارد. من بنا به ملاحظاتی داوطلبانه حدود نیمی از آن را حذف کردم تا رمان امکان انتشار پیدا کند، چون احساسم این بود و هنوز نیز چنین است که این رمان، رمان مهمی است و باید منتشر شود و نمی توان به انتظار گشایش فضا نشست. البته ترجمه این رمان به زبان های دیگر از روی نسخه اصلی انجام گرفته است. در مورد ذهن و زبان هم باید بگویم همه رمان هایی که من نوشته ام مسلما حاصل فکر و زبان خودم هستند، از سوی دیگر جستجوگری دائم من باعث شده است هرکدام از آنها تجربه متفاوتی از آب دربیایند. سخت مشتاق و آرزومندم این رمان های چاپ نشده به فارسی که باید «خوشنویس اصفهان» را هم به آنها اضافه کرد توسط هم زبان هایم خوانده شوند.
دو کتاب «تهران خیابان انقلاب» و «آمریکایی کشی در تهران» به چند زبان از جمله انگلیسی و ایتالیایی و آلمانی و حتی به زبان نروژی هم ترجمه شده، اما هنوز ما فارسی آنها را نخوانده ایم. چرا؟ و اگرچه این پرسش چندان حرفه ای نیست اما چه می توانید درباره طرح و مضمون این رمان ها به ما بگویید؟
این سوال من هم هست که چرا این رمان ها نباید در وهله نخست توسط هم زبان هایم خوانده شوند؟ ما این مصیبت را کجا باید ببریم؟ چه کسی جوابگو است؟ ممنوعیت انتشار هر رمان ضایعه ای است برای زبان فارسی. چه کسی عاقبت این حقیقت را خواهد فهمید؟ از تنگناگذاشتن زبان فارسی چه کسی سود خواهد برد؟ در مورد طرح و مضمون این رمان ها چه می توانم بگویم؟
 
«تهران، خیابان انقلاب» شهادت یک غیاب است، غیبت طبقه متوسط شهری از عرصه اجتماعی و اشغال جای آنها توسط نوآمدگان روستایی. «آمریکایی کشی در تهران» روایتی است از نفرت و «خوشنویس اصفهان» از یک قحطی بزرگ حرف می زند در سیصد سال پیش در محاصره اصفهان توسط افاغنه؛ قحطی ای که در غیبت عشق و تحت تعقیب قراردادن عاشقان رخ داده است. اما قصه دوتا از این سه رمان بر یک عشق مثلثی استوار است.
 
,امیرحسن چهلتن،نویسندگان مشهور،ادبیات ایران,[categoriy]


با این وصفی که از رمان «تهران خیابان انقلاب» به دست می دهید، احتمالا به لحاظ مضمونی و جامعه شناختی و حتی تاریخی باید در ادامه و امتداد «تهران شهر بی آسمان» قرار بگیرد. و پرسش دیگرم درباره دیگر اثر منتشرنشده شما به فارسی است یعنی «خوشنویس اصفهان». به نظر من رمان «خوشنویس اصفهان» با این طرحی که از آن به دست دادید هم مضمون شگفت انگیزی دارد و هم بسیار کنجکاوی مخاطب جدی فارسی زبان را برمی انگیزاند.
 
با توجه به اینکه این تجربه نسبت به آثار دیگرتان، قصه را در تاریخ و زمان دورتری روایت می کند آیا به لحاظ زبانی و ساخت روایت نیز مخاطب را غافلگیر می کند؟ یعنی می شود آن را با توجه به مضمون منحصربه فرد و متفاوتش، تجربه متفاوتی نسبت به بقیه رمان هایتان در زبان و صناعت دانست؟
سه رمان «تهران، خیابان انقلاب»، «آمریکایی کشی در تهران» و «تهران شهر بی آسمان» یک سه گانه هستند که به زودی در یک مجلد به زبان آلمانی منتشر خواهند شد، این سه رمان نه در ادامه یکدیگر بلکه به موازات یکدیگر قرار می گیرند و «کرامت» شخصیت مشترک هر سه رمان است که البته فقط در «تهران شهر بی آسمان» شخصیت اصلی است، در آن دو رمان دیگر نقشی نسبتا فرعی به عهده دارد.
 
اما «خوشنویس اصفهان» به لحاظ صناعت در نهایت سادگی نوشته شده است با این تفاوت که رمان صاحب قاب است یا به قول خودمان دارای یک قصه مدخل است و شاید این اولین رمان فارسی است که با چنین ساختی نوشته شده است. زبان رمان هم با وجود استثنائاتی یک زبان معیار است، درواقع یک ویراستار متنی قدیمی را ویرایش کرده و لغات مهجور یا قدیمی را به معادل امروزی آن تبدیل کرده است.
در میان رمان های شما به گمانم «عشق و بانوی ناتمام» کمتر دیده شد. فکر می کنید دلیلش دشوارخوانی آن به لحاظ زمانِ روایت یا کندی روایت داستان بود یا دوره انتشار آن هم موثر بود؟ خودتان جایگاه این رمان را در آثارتان چگونه می یابید؟
این رمان برای من در برگیرنده یک خاطره فوق العاده سنگین است، من آن را موقعی می نوشتم که موضوع قتل های زنجیره ای در جریان بود؛ یعنی پاییز و زمستان ۷۷، اتفاقی که دیدِ مرا به عنوان یک نویسنده ایرانی نسبت به وضعیتی که در آن به سر می برم به کلی تغییر داد.
 
در آن روزهای سرد و تلخ، هوشنگ گلشیری و فرزانه طاهری چندباری به من سر زدند اما احتمالا متوجه نشدند که من تنهایی ام را چگونه پر می کنم. حق با شماست به این رمان کمتر توجه شده، شاید تعدد راوی های آن خواننده را سردرگم می کند، شاید هم علت دیگری دارد؛ حالا هم البته از حق چاپ تازه محروم است. ایراداتی به آن وارد کرده اند که به ویران کردن رمان منجر خواهد شد. میزان سواد فارسی این آقایان از جمله ای که در بالای صفحه اصلاحیه نوشته اند روشن است. مرقوم فرموده اند: «اصلاحات زیر مورد اعمال واقع شود.»
 
,امیرحسن چهلتن،نویسندگان مشهور،ادبیات ایران,[categoriy]


اگر بخواهید به داستان نویسان جوان توصیه کنید که برگردند از یک نویسنده نسل اول یا دوم، داستان مهجوری را بخوانند کدام را توصیه می کنید. فکر می کنید چه داستان کوتاه یا رمان هایی در تاریخ داستان نویسی ما بوده اند که آنقدر که باید دیده نشده اند؟ یا نویسنده برجسته ای که کلا آثارش چنان که باید، دیده نشده.
می توانم از غزاله علیزاده و مهشید امیرشاهی نام ببرم. این قدر نادیدن موجب احساس شکست است، چیزی که شاید در خودکشی غزاله بی تاثیر نبود. آثار هر دو این نویسنده ها به علت های عدیده خواندنی اند.
در داستان های کوتاهتان به جز داستان های رئالیستیِ تاثیرگذاری مثل «مونس مادر اسفندیار»، داستان های تمثیلی درخشانی داشتید مثل «آینه و زاهد» یا تا حدودی «حکایت سید صالح» که هر دو در مجموعه «چیزی به فردا نمانده است» آمده اند. به نظر من، شما این جنس داستان های تمثیلی را خیلی خوب می نوشتید.
 
شاید به نوعی ادامه تمثیل های غیررئالیستی یا قصه وار تاریخ داستانی ما هم به شمار می آمدند. مثلا «سگ ولگرد» و «آب زندگی» صادق هدایت یا «انتری که لوطی اش مرده بود» چوبک یا «مهره مار» به آذین که این آخری به نظرم درنیامده بود.
 
اما در «آینه و زاهد» خیلی خوب این تمثیل در بطن یک داستان بی زمان و مکان و غیر رئالیستی نشسته. اما این گرایش در داستان کوتاه را در «ساعت پنج برای مردن دیر است» دنبال نکردید و در این آخری، چند واقعیت تاریخی که اساسا به یک مستندنویسیِ خاطره تاریخی یا با اغماض به روایت های داستانی کاملا عینی رسیدید. این را یک تغییر می دانید یا اساسا آن داستان های تمثیل گونه را نوعی تجربه ورزی در همان زمان می دیدید؟
بله، آن داستان های تمثیل گونه هم تجربه ای بود در کنار تجربیات دیگرم؛ من از تجربه ورزی خسته نمی شوم، جوری که برخی تصور می کنند نویسنده این داستان ها و کتاب های متنوع چند نفرند نه یک نفر. حکایت سید صالح و داستان آینه و زاهد را بر اساس قصه هایی نوشتم که پدرم برایم تعریف کرده بود و البته من حال وهوای داستانی آنها را تقویت کردم. در ضمن چنین تمثیلاتی را من جزئی از حوزه رئالیسم می دانم، همچنان که تخیلات، رویاها و ترس هایمان را.
چندتا از آثار شما به زبان های دیگر ترجمه شده اند. پرسش آخرم را از این منظر می پرسم که با اینکه آثار بسیاری از نویسنده های معاصر به صورت اندک البته ترجمه و منتشر شده اند، اما واقعا چرا ادبیات معاصر ما چندان که باید جهانی نشده یا نمی شود؟
 
و این پرسش که، شما ادبیات داستانی معاصر به ویژه نسل جوان را تا چه حدی دنبال می کنید؟ به رغم فرصت های فراوان و سفرهای نسبتا زیادتان و با اینکه کتاب هایتان مجوز هم نمی گیرد اما ایران را به قصد اقامت دور از وطن رها نکرده اید و مانده اید که در این فضا نفس بکشید و ادبیات ما را از نزدیک رصد کنید.
 
این دو دهه اخیر آیا داستان ما به سویی رفته که امیدوار باشید نتیجه اش به جهانی شدن آینده داستان ایرانی منجر شود یا همچنان فکر می کنید دوران فترت و رکود داستان فارسی است؟ آیا شما هم نویسندگان نسل تازه را به لحاظ آگاهی های اجتماعی و اندیشه، نسبت به نویسندگان دهه چهل، کم سوادتر می دانید و آنان را نسلی بدون بینش و رویکرد و تعهد اجتماعی و فلسفی تلقی می کنید؟
پنج رمان و مجموعه ای از مقالاتم تاکنون به چندین زبان و توسط ناشران حرفه ای و معتبر ترجمه شده اند، یعنی سه رمان «سه گانه تهران»، «سپیده دم ایرانی» و «خوشنویس اصفهان»، به علاوه منتخبی از مقالاتم که پیش از این در نشریات معتبر بین المللی به خصوص دو روزنامه آلمانی فرانکفورتر آلگماینه و زوددویچه سایتونگ به چاپ رسیده بودند، اینک در یک کتاب در دسترس قرار گرفته اند. و در مورد رفتن یا نرفتن باید بگویم به شدت معتقدم که ترک وطن برای یک نویسنده یک باخت مسلم است، ولی اگر روراست تر باشم باید اعتراف کنم که جان من تحمل کشیدن بار غربت را ندارد. اما در مورد جهانی شدن یا نشدن فکر می کنم این دغدغه را باید از خودمان دور کنیم اگرچه در جاهای دیگری مفصلا درباره اش حرف زده ام.
 
ما باید هدفمان این باشد که داستان ها و رمان های خوبی بنویسیم اما برای آن موانع سختی بر سر راه است. ببینید ما به لحاظ تاریخی وارد فضای سرد شده ایم، رخوت و یاس و دلمردگی حاکم است، دست و دل به کار نمی رود، برای اینکه بر سر راه بروز توانایی های بالقوه موانع بزرگ ایجاد کرده اند. چرا باید ادبیات را مقوله ای جدا از اقتصاد یا سیاست بدانیم؟ از این گذشته ما هنوز با دنیا، یعنی در حقیقت با غرب وارد یک تعامل فعال نشده ایم و لذا به جریان جهانی ادبیات بی اعتناییم. در ضمن این دیگر بی فایده است اگر به مترجمان توصیه کنیم فقط موقعی به ترجمه اقدام کنند که مطمئن باشند از عهده آن بر خواهند آمد، اما به نویسندگان جوان بجاست اگر توصیه شود که زبان انگلیسی خود را تقویت کنند تا بتوانند نسخه انگلیسی آثار را بخوانند. من گاهی بنا به ضرورت ترجمه فارسی اثری را با نسخه انگلیسی آن مقایسه می کنم، نتیجه همیشه سخت مایوس کننده است.
 
با وضعیت ترجمه ای که ما داریم چند مترجم خوب را استثنا می کنم هیچ چیز از ادبیات غرب دستگیرمان نمی شود. پس اگر ما ندانیم که دیگران چطور می نویسند، تا ابد در دایره توهمات خود خواهیم ماند. از سوی دیگر می بینم طبع آزمایی در نوشتن بیش از هر وقت دیگری رونق دارد اما تا وقتی که رمان ایرانی فاقد قصه جذاب و پلات باشد و زبان تحلیلی لازم برای پروراندن آن به کار گرفته نشود، شانس موفقیت در آن سوی مرزها را نخواهد داشت. اما مهم تر از همه شاید این باشد که باید موانع بر سر راه نوشتن از بین برود، دست ممیزی باید از دخالت در ادبیات کوتاه شود، کسانی را که کوچک ترین شناختی از فرهنگ و ادبیات ندارند به کارهای دیگری باید گماشت و به آقایان فهماند که خط کشی را که برای سنجیدن اخلاق در یک متن ادبی به دست گرفته اند به کناری بگذارند. موضوع اخلاق را در ادبیات اگر نه سنایی و سوزنی سمرقندی و عبید زاکانی، بلکه مولانا و سعدی برای ما مشخص کرده اند؛ این را هم تاکید کنم که نویسندگان داعیه قدرت ندارند و رقیب قدرتمندان نیستند؛ این توهمات ما را فلج کرده است. اما نکته دیگر: من نویسندگان نسل تازه را کم سوادتر از نویسندگان دهه چهل نمی دانم، شاید اشکال در این باشد که این نویسندگان کمتر از گذشتگان این کار را جدی تلقی می کنند.

منبع :

اخبار اکاایران

اخرین مطالب آکاایران

تبلیغات