نیمکت های خالی ادبیات در مدرسه - آکا

در این مقاله از سایت آکاایران مطلبی در مورد نیمکت های خالی ادبیات در مدرسه ارائه شده است ، همچنین برای مشاهده مقالات بیشتر در دسته شعر ،داستان و ادبیات از سایت مقالات هنر آکاایران مقالات بیشتری را مشاهده نمایید

آکاایران: زمانی بود که کتاب های درسی ما، وقتی دانش آموز دوره ابتدایی را تمام می کرد، آن قدر غنی بودند که مدرک ششم ابتدایی کفایت می کرد برای تدریس و سواد فارسی کسی که ششم ابتدایی را داشت، در حدی بود که شعر هزارساله را خوب می شناخت و شناخت نسبی قابل قبولی هم از نثر قرون چهارم و پنجم و ششم هجری داشت.
امتیاز خبر: 18 از 100 تعداد رای دهندگان 18
روزنامه ایران - زهرا اسماعیلی*: زمانی بود که کتاب های درسی ما، وقتی دانش آموز دوره ابتدایی را تمام می کرد، آن قدر غنی بودند که مدرک ششم ابتدایی کفایت می کرد برای تدریس و سواد فارسی کسی که ششم ابتدایی را داشت، در حدی بود که شعر هزارساله را خوب می شناخت و شناخت نسبی قابل قبولی هم از نثر قرون چهارم و پنجم و ششم هجری داشت؛ البته این مال موقعی بود که دکترای ادبیات فارسی این مملکت، آدمی بود به اسم دکتر معین، وارث ادبی دهخدا و نیما؛ مال موقعی بود که استادان دانشگاه های این کشور، بهار و همایی و فروزانفر بودند. هر چقدر از لحاظ زمانی جلوتر آمدیم مدرک، کم ارزش تر شد مثل اسکناس. حالا در وضعیتی هستیم که اگر کسی مدرک کارشناسی ادبیات فارسی را داشته باشد و یک بار متن کامل تاریخ طبری یا کشف الاسرار را خوانده باشد، ذوق زده می شویم! واقعاً چه بر سر کتاب های درسی ما آمده؟
 
نیمکت های خالی ادبیات در مدرسه
,ادبیات ایران،کتب درسی,[categoriy]

آکاایران: نیمکت های خالی ادبیات در مدرسه

 
 
کم توجهی به مبحث زیبایی شناسی
 
 زبان و ادبیات پارسی دربردارنده سیستم واژگانی، گفتار، کلام و فراز و نشیب های تاریخ است؛ آنچه بر زبان رفته و آنچه با زبان، رفته! و اکنون پس از هزاره ها و سده ها چون طنابی است قطور که لایه هایی باریک، چون ورود واژگان بیگانه و دیگرآسیب های دوران و هجمه فرهنگی و ورود واژه ای از گویشی خاص، از اطرافش بیرون زده است. آنقدر غنی است که می توان در دل آن زندگی کرد و آنقدر شکننده که به مراقبت و آموزش درست و انتقال صحیح نسل به نسل نیازمند است.
 
آنچه در سده ها و دوران مختلف از زبان پارسی تا حد توان پاسداری کرده جز شعر نبوده است. چه اشعاری با صراحت زبان و سبک خراسانی فردوسی، استواری و استحکام زبان سعدی و چه اشعاری با رمز و رازآلودگی خواجه حافظ شیرازی وجلال الدین محمد بلخی و خاقانی. این بزرگان و مشاهیر شعر و ادبیات کلاسیک ما زبان را با چنگ و دندان تا عصر مشروطه کشانده اند. پس از مشروطه نیز زبان کارکرد سیال و پویایی در کاربرد و رویکرد های نو بین نوگرایان داشته و مانایی آن و یکی شدنش با کارکرد اجتماعی شعر و زندگی مردم حفظ شده است اما همه این ساز و کارها و تلاش ها، در کتاب های درسی ما چه جایگاهی دارند؟
 
در مقطع ابتدایی دانش آموزان کم سن ما شانس داشتن شعرهای مصطفی رحماندوست و ترانه ها و تغزل های کودکانه اش را داشته اند. همچنین اشعاری موزون با احساسات لطیف و ناب که حس زنده بودن و زندگی بخشیدن دارند مانند «باز باران با ترانه» گلچین گیلانی، به خاطر مضمون مناسب و رعایت حس زیبایی شناسی، شانس ورود به کتاب ادبیات فارسی تا چهارم دبستان را یافته اند؛ هر چند در مقاطع بالاتر مبحثی برای زیبایی شناسی در هنر و ادبیات و شعر درنظر گرفته نشده است. کم توجهی به مبحث زیبایی شناسی یکی از رویکردهای سختگیرانه برنامه ریزان کتب ادبیات فارسی از دبستان تا پیش دانشگاهی بوده است.
 
جایگاه نیمایوشیج در حد معرفی
 
دوره هفت ساله متوسطه، در نظام کنونی آموزش و پرورش، به متوسطه یک و متوسطه دو تقسیم بندی شده است. از بین شاعران کلاسیک فردوسی، سعدی و مولوی و پس از آنها حافظ به ترتیب جایگاهی در کتب ادبیات فارسی پیدا کرده اند.
 
حکایات و اشعار سعدی از بین شاعران و اشعار کلاسیک جایگاه مختصری در کتاب های ادبیات فارسی تا دوره متوسطه یک به خود اختصاص داده اند. در سال های بالاتر اما بیشتر به سعدی پرداخته شده است.
 
,ادبیات ایران،کتب درسی,[categoriy]
 
 
ادبیات معاصر البته جایگاه بیشتری را در کتب درسی به خود اختصاص داده اند و این جایگاه در کتاب ادبیات دوم دبیرستان و دوره پیش دانشگاهی بیش از سال های دیگر است؛ هرچند این حضور ادبیات و شعر معاصر تنها مختص به چند شاعر از شاعران دوران معاصر است.
 
 پروین اعتصامی در طول سال های تحصیلی بیشترین حضور را به خود اختصاص داده و گویی ضروری دانسته شده دانش آموزان ما در ایران همانگونه که در غرب شکسپیرخوانی می کنند در اینجا پروین اعتصامی خوانی داشته باشند. بیشترین اشعار پروین اعتصامی در سه ساله اول متوسطه خوانده می شوند.
 
دانش آموزان چهارده ساله ما تنها دیوانی که گوشه کتابخانه شان خواهند داشت دیوان اشعار پروین اعتصامی خواهد بود و حتماً هر کدام شان حداقل یکبار ملزم به تحقیق بر شعر و زندگینامه پروین اعتصامی و نوشتن درباره او شده اند.
 
آنچه از شعر و درباره شعر و اشعار و نام بزرگان شعر، در ذهن دانش آموزانی که به مقطع پیش دانشگاهی رسیده اند، چیست و چه خواهد بود؟
 
از شاعران معاصر پس از پروین اعتصامی، قیصر امین پور و نهایتاً سهراب سپهری -البته با کمتر از پنج شعر در کتب ادبیات فارسی از دبستان تا پیش دانشگاهی- اندک جایگاهی دارند. و به نیما یوشیج-پدر شعر نوی فارسی- هم در حد معرفی وی در قسمت معرفی بزرگان و مشاهیر شعر، با آوردن اندکی از تاریخچه شعر و زندگی اش، قناعت شده است.
 
آشنایی با واژگانی دیریاب
 
بخوانیم شعری از سعدی با تضمین ملک الشعرای بهار در کتاب سال هفتم را: شبی در محفلی با آه و سوزی/ شنیدستم ز مرد پاره دوزی/ چنین می گفت با پیر عجوزی/ گلی خوشبوی در حمام روزی/ رسید از دست مخدومی به دستم/ گرفتم آن گل و کردم خمیری/ خمیری نرم و نیکو چون حریری/ معطر بود و خوب و دلپذیری/ بدو گفتم که مشکی یا عبیری/ که از بوی دل آویز تو مستم.
 
در قطعه بالا از بهار، که دانش آموزان ملزم به حفظ آن هستند، از لحاظ به کاربستن واژگان قدمایی این امکان داده شده است تا در کتاب ادبیات مقطع دوم راهنمایی دانش آموزان با معانی واژه هایی چون عبیر و عجوز و مشک آشنا شوند. واژه هایی که احتمالاً در زندگی روزمره هیچ گاه از آنها استفاده نخواهند کرد و اگر در آینده «نویسنده یا شاعری بنام» شوند احتمال به کاربستن این واژه ها در متون و اشعارشان زیر یک درصد است.
 
چیزی که تحیربرانگیز است توانایی دانش آموزان در حفظ کردن و دوباره خوانی آن سرکلاس درس و آزمون پایان ترم تحصیلی است. احتمالاً شاگردان برای به خاطرسپاری این سطرها دچار مشقت زیادی می شوند و در نهایت یک ماه پس از اتمام سال تحصیلی آن شعر به طور کامل از خاطرشان پاک خواهد شد.
 
,ادبیات ایران،کتب درسی,[categoriy]
 
 
در اینجا ما به مبحث زمخت بودن برخی از اشعار که برای دانش آموزانتخاب شده است مواجه ایم. اشعار منتخب در دوره متوسطه عموماً آنقدر نرم نیستند که ملکه ذهن شوند؛ برعکسِ ترانه ها و اشعاری که در کتاب های فارسی مقطع اول تا چهارم دبستان داریم.
 
اینکه در دوره متوسطه، درست بودن و ساختار و وزن درونی درست داشتن، به عنوان یک الگوی آموزشی مد نظر قرار گرفته، حائز اهمیت است اما باید مراقب بود که اشعار منتخب برای دانش آموز، بررسی و تحلیل شان ملال انگیز نباشد. در کتب درسی این دوره، در زمینه یادگیری واژگان و سبک های کلاسیک قدری افراط دیده می شود.
 
جای خالی تنوع
 
برنامه ریزان، طبیعتاً فراگیری ادبیات پارسی را به طور ریشه ای مد نظر دارند اما در زمینه شعر، دانش آموزان با انواع سبک شعر به صورت کاربردی آشنا نمی شوند. متون نثر جایگاه بالاتری از شعر دارند. در نثر معاصر، بزرگانی چون محمدعلی اسلامی ندوشن، سیمین دانشور، جلال آل احمد، محمدعلی جمالزاده، غلامحسین یوسفی و از بین قدما بیهقی و نصراللـه منشی مورد توجه بوده‎اند.حال اینکه چرا غزل ها از اشعار کلاسیک انتخاب شده اند و چرا غزل سرایان معاصر چون مهدی حمیدی و حسین منزوی حتی با یک قطعه به کتب درسی راه نیافته اند احتمالاً حاکی از ناشکیبایی نگارندگان کتب درسی در بررسی اشعار بیشتر و متنوع تر است.این شیوه انتخاب، از تنوع اشعار کاسته است.در شعر نو و سپید نیز اینگونه است. برای مثال اگر از دانش آموز مقطع متوسطه پرسیده شود که اخوان ثالث که بوده؟ احتمالاً او را با ادیسون یا انیشتین اشتباه می گیرد و اختراعی را به او نسبت می دهد!
 
در این کتاب ها همچنین آشنایی دانش آموزان با روند نوگرایانه شعر و پدیدار شدن شعر نو، چگونگی و چرایی آن، ناچیز است و آنان با شعر مدرن و آزاد که در سطح جامعه و جهانی پدیدار شد، شعری که همگام تر با جامعه بود نسبت به سبک های پیشین خود، چندان آشنا نمی شوند؛ شاید به این خاطر که مضامین اشعار از حکایات پند آمیز با بن مایه های عرفایی، به سمت زمینی شدن و مرگ پیش رفته است. گویا مرگ تا قرن بیستم با وجود قحطی زدگی ها و بیماری های اپیدمیک، دغدغه بشر نبوده یا کمتر بوده است.
 
آیا شاگردان باید از گزندی که عصر سرعت و تکنولوژی با هزار دغدغه به بدنه اجتماع وارد کرده، مطلع شوند یا خوانش و فراگیری اشعار کلاسیک و معاصری که رنگ و بوی و اتصالات قدمایی دارند کفایت می کند؟
 
تاریخ ادبیات؛بودن یا نبودن؟!
 
در بخش تاریخ ادبیات، بیشتر به معرفی و بازگوکردن زندگینامه مشاهیری چون مولوی ، سعدی و فردوسی و حافظ اکتفا شده است و این بخش، غیرهدفمندتر از سایر بخش‎ها به نظر می‎رسد. بسیاری از مشاهیر، حتی در بخش معرفی بزرگان، کمترین جایگاهی ولو در حد چند سطر کوتاه ندارند و از فهرست مشاهیر جامانده اند. سهم معرفی ادبیات برون مرزی نیز در هفت سال دوران متوسطه حدود 25 درصد است. هر چند که با ورود به قرن بیست و یکم، دیگر معاصر نیستند اما همین آشنایی اندک برای دانش آموزان پرفایده بوده است؛ برای مثال معرفی اثر ارزشمند «موش ها و آدم ها» جان استاین بک، نویسنده ای که برنده جایزه نوبل شده است و همچنین آثار نثر بزرگانی چون آندره ژید، تولستوی، آلفونس دوده، ویکتورهوگو و وارنر در کتاب های دوره متوسطه گنجانده شده است. هر چند آثار بزرگی چون شاهکارهای چخوف درنظر برنامه ریزان نیامده و حتی یک شعر از شاعران برون مرزی در این کتاب ها نیست. هرگز یک دانش آموز ما حتی در رشته علوم انسانی با بزرگی چون ازرا پاوند و اشعارش آشنا نمی شود و برای شناختن تد هیوز، باید خود قله های مطالعات غیر درسی را فتح کند.
 
,ادبیات ایران،کتب درسی,[categoriy]
 
 
باید دانش آموزانی کنش مند تربیت کرد
 
بسیاری از استادان ما اعتقاد به آموزش از ریشه و اصرار به تقویت ریشه ها دارند اما این را نیز باید در هدفگذاری های شان بگنجانند که با بالارفتن یک درصدی هوش دانش آموزان در هر دهه، چه باید کرد؟ یا با آنچه تقاضای دانش آموزان این دهه است و دغدغه هایی که در هر دهه بر دغدغه های دانش آموزان [که نتیجه اجتناب ناپذیر نیاز به دانستن است] اضافه می شود؟
 
در رویکرد به شعر و ادبیات در کتب درسی، هدفگذاری کتب تا یک دهه پیش بدین صورت نبوده که دانش آموزان، نویسندگان و شاعران آینده باشند و استعدادهای درونی، کشف شده و به مرحله بروز و کنش مندی برسند اما پیرو گزاره معنایی پیشین باید متذکر شوم که هدفگذاران و مؤلفان کتب درسی و در کارگروه های مدنظر قرار گرفته شده برای معلمان، در این دهه به این نتیجه رسیده اند که آموزش نیازمند کنش مند بودن است و باید دانش آموزانی کنش مند تربیت کرد؛ نه فقط دانش آموزانی که فرا بگیرند و در گوشه ای از صندوقچه ذهن، آموخته های شان را محبوس کنند. رشد و شکوفایی، مستلزم کنش مندی و فعالیت های کنش مندانه شاگردان است.
 
این تغییرات، اندک اندک از اواخر دهه هفتاد شروع شده اند. در کتاب ها و کارگروه های کلاسی جدید این کارکرد و رویکردی جدید و نو را در زمینه ادبیات می توان دید. هرچند بیشتر و بیشتر در بخش داستان نویسی و کمتر و کمتر در زمینه شعر!
 
به کجا چنین شتابان؟
 
از آنجایی که بیشترین بارِ آنچه یک شاگرد باید از ادبیات بداند بر دوش کتاب های دوره متوسطه دوم یا همان دبیرستان و پیش دانشگاهی است، جا دارد به بررسی بیشتری در این مقاطع بپردازیم. در ادبیات دوم دبیرستان با حجم بیشتری از تاریخچه و نویسندگان و ادیبان و نثرهایشان مواجه می شویم. در دوم دبیرستان بخش های بیشتری از شاهنامه فردوسی، قصیده ای بلند از حبسیات مسعود سعد سلمان، زندگینامه طه حسین پژوهشگر معاصر مصری و نثری از اعتمادالسلطنه از وزیران و مقربان دربار ناصرالدین شاه قاجار تا غزلی که باید حفظ شود از فخرالدین عراقی آمده است؛ همچنین یک غزل از سعدی و یک غزل از حافظ. قطعه هایی از قابوس نامه و سیاست نامه هم بین درس ها گنجانده شده است. حجم زیادی از استعاره و کنایه و ارائه های ادبی، در این آثار همگی کلاسیک، در دوم دبیرستان به دانش آموزان این مقطع آموزش داده می شود. هرچند آموزش و دانش تدریس اوزان عروضی در این مقطع گنجانده نشده است و دانش آموزان با وجود کسب این همه ارائه ادبی، توانایی سرایش یک سطر موزون و یک غزل ساده را پیدا نمی کنند گرچه تحلیل و مکاشفه اشعار را چرا. به یقین کسب فن و مهارت سرایش برای دانش آموزان رشته های تجربی و ریاضی «ضروری» دانسته نشده است! داستان کباب غاز از جلال آل احمد، نماینده داستان معاصر است؛ همچنین از سیمین دانشور، سووشون مورد بحث و بررسی قرار می گیرد و در ادبیات نمایشی، فیلمنامه «بچه های آسمان» خوانده می شود.
 
در مقطع سوم دبیرستان آثاری از فردوسی و سعدی و سپید قطعه ای از حمید سبزواری، پرویز خرسند، قیصر امین پور، سلمان هراتی و علی معلم و مؤذنی آمده است. از شاعران و نویسندگان برون مرزی رابیندرانات تاگور، سیلویا تانزد وارنر و ویلیام شکسپیرمعرفی شده اند.در فارسی عمومی پیش دانشگاهی می خوانیم از: وحشی بافقی، ظفرنامه حمدالله مستوفی، ابومسلم نامه ابوطاهر طرسوسی، کشف المحجوب از ابوالحسن جلابی هجویری، از زرین کوب، عطار و سمک عیار، ناصرخسرو، اسلامی ندوشن و نظامی، امام محمد غزالی، جامی ، نظام الملک و...
 
در این مقطع که گامی فراتر از دوره متوسطه و دیپلم است، دانش آموزان باید با دانشی غنی تر از زبان و ادبیات فارسی، آماده حضور در دانشگاه شوند و کافی است این کتاب، با کتاب فارسی سال ششم متوسطه دهه پنجاه مقایسه شود تا بدانیم به چه میزان، پیش رفته ایم یا پس؟
 
 * شاعر، مترجم ، پژوهشگر

منبع :

نیمکت های خالی ادبیات در مدرسه گردآوری توسط بخش شعر ،داستان ، ادبیات، کتاب سایت آکاایران

اخبار اکاایران

تبلیغات