تحول یک ملت - آکا

آکایران :نگاهی به آرای فرمالیست ها درباره پوشکین

الکساندر پوشکین در دو دهه نخست عصر موسوم به «عصر طلایی» ادبیات روسیه زیست. هر چند که خود او را می توان از جمله مولفانی دانست که در شکل گیری این عصر نقشی بارز داشتند، اما عصر طلایی برهه تاریخی 1820 تا 1883 میلادی را در بر می گرفت و پوشکین در سال 1837 چشم از جهان فرو بست.

خاستگاه خانوادگی پوشکین او را به طبقه آریستوکرات روسیه منتسب می ساخت، هر چند که از تبار هانیبال حبشی بود. آثار پوشکین تنوع محدود، اما تاثیر چشمگیری داشتند. عمده ترین آثار کارنامه ادبی او منظومه های داستانی، اشعار لیریک و درام هایش هستند. در حیطه منظومه های داستانی او با «روسلان و لیودمیلا» (1820) به شهرت رسید. افسانه یی که ماجرای نو عروسی را روایت می کند که طی توفانی به دام جادویی گرفتار می آید و همسرش در پی نجات اوست و طبق سنت کلاسیک ماجرا با پایان خوش و وصال دوباره زن و شوهر فیصله می یابد. آثار مهمی چون «برادران راهزن» (1821)، زندانی قفقاز (1822)، «فواره باغچه سرا» (1824) و «کولی ها» (1827) نیز در همین گونه تالیف شده اند، اما بدون شک مهم ترین منظومه «پوشکین»- و شاید یکی از مهم ترین منظومه های تاریخ ادبیات روسیه- «یوگنی اونگین» (1833) است که در واقع نوعی رمان منظوم به حساب می آید. یوگنی انزوا طلب شهر را پس از مرگ پدر رها می کند و راهی روستا می شود. اما آشناییش با لنسکی شاعر و بعد تر با نامزد و خواهر نامزد او (اولگا و تاتیانا) یک ماجرای عاطفی تلخ را رقم می زند. یوگنی به خاطر علاقه مند شدنش به اولگا مجبور می شود با دوست خود دوئل کند. لنسکی در این دوئل به قتل می رسد و تاتیانا با یک شاهزاده ازدواج می کند. تاتیانایی که زمانی عشق خود را به یوگنی ابراز کرده و جواب رد شنیده بود، سال ها بعد دوباره با او روبه رو می شود و در می یابد یوگنی نیز به او علاقه داشته، اما تاتیانا نمی خواهد زندگی خانوادگیش را فدای این عشق قدیمی کند.

در حیطه اشعار لیریک سویه سیاسی تفکر پوشکین آشکارتر می شود. او که زمانی کارمند وزارت خارجه حکومت تزار بود، بابت سرودن همین اشعار به جنوب روسیه تبعید شد و شغلش را از دست داد. دلیلش آن است که بسیاری از این اشعار جای آنکه حال و هوایی تغزلی و غنایی داشته باشند، در منقبت آزادی و حقوق بشر و لیبرالیسم سروده شده اند. با این حال منتقدان او را در توصیف طبیعت و بیان حالات عاشقانه موفق تر می دانند.

کارنامه پوشکین در ساحت درام نویسی هم بیشتر نشان از این دارد که می خواسته در این حیطه تجربه هایی داشته باشد و یک درام نویس پیگیر و حرفه یی به شمار نمی آید. برخی منتقدان حتی درام های چهارگانه او (موتسارت و سالیری، ضیافت در وقت مصیبت، دلاور حریص و میهمان سنگی) را آثار نمایشی کاملی نمی دانند، بلکه این آثار را طرح هایی نمایشی ارزیابی می کنند با موقعیتی دراماتیک. با این حال در اینجا هم دست پوشکین چندان خالی نیست.

او نمایشنامه «بوریس گودونوف» را در کارنامه اش دارد که یک تراژدی تاریخ محور است و به زعم مورخین از تاثیر گذارترین نوشتارهایی است که تراژدی های رمانتیک آتی روسی را به جهان ادبیات معرفی کرد. باکنر تراویک در کتاب «تاریخ ادبیات جهان» پس از ارزیابی کلی پوشکین به این نتیجه می رسد که: «عظمت پوشکین نه مرهون عمق یا اصالت اندیشه های اوست و نه از جهت عظمت شخصیتی که شعر او آیینه تمام نمای آن است» و بعد از قول کروپوتکین-نویسنده کتاب «ادبیات روسی»- می نویسد: «لطف کار او در زیبایی شکل، استفاده از شیوه های شیرین بیانی و تسلط بی نظیرش بر نظم و قافیه است» و باز از قول والیشفسکی-نویسنده کتاب «تاریخ ادبیات روسیه»- می نویسد: [در آثار پوشکین] «هماهنگی بی نظیر و کامل میان موضوع و شکل، تناسب معجزه آمیز کلام با مقتضای حال، جمع بین لطافت و صلابت در آن واحد و درک تقریبا خطا ناپذیر از وزن» دیده می شود. با توجه به چنین ویژگی هایی، التفات منتقدان فر مالیست روس به آثار پوشکین و اصرار آنها بر تحلیل و کشف بوطیقای نوشتارهای او امری طبیعی به نظر می رسد. توجه توام با وسواس پوشکین به شکل اثر، او را به ماده خام مطالعاتی مناسبی برای فرمالیست های روس تبدیل کرد. او از همان بدو شکل گیری جریان فرمالیسم و نقد فرمالیستی، مورد توجه منتقدان معتبر این نحله قرار گرفت. در این میان سهم عمده یی از باز خوانی و تحلیل آثار پوشکین را باید از آن توماشفسکی دانست.

او که زمانی کارمند وزارت خارجه حکومت تزار بود، بابت سرودن همین اشعار به جنوب روسیه تبعید شد و شغلش را از دست داد. دلیلش آن است که بسیاری از این اشعار جای آنکه حال و هوایی تغزلی و غنایی داشته باشند، در منقبت آزادی و حقوق بشر و لیبرالیسم سروده شده اند

آیخنباوم در مقاله نظریه روش فرمال به این امر اشاره دارد که جنبش فرمالیسم در بدو کار خود می خواست میان ریتم با ساخت زبان شاعرانه ارتباطی بیابد و از این طریق مفهوم ریتم شاعرانه را توسعه بخشد. او سپس از دو اثر توماشفسکی در این زمینه یاد می کند: «ایامب پنج رکنی پوشکین» و «مجموعه مطالعاتی در باب بوطیقای پوشکین». توماشفسکی در مقاله مشهور «درباره سطر شعر» نیز به شعر پوشکین اشاره دارد و از آن به عنوان مصداقی برای استفاده از ریتم های مرکب هم تراز با ارزش و زبان کاراکترهای حاضر در اثر (دلاور و دهقان) یاد می کند. علاوه بر آن، او در صفحات ابتدایی مقاله «تماتیک ها» (یا درون مایه ها) پس از آنکه می کوشد رابطه خواننده و نویسنده را تبیین کند، به این نتیجه می رسد که نویسنده درون مایه را به نسبت پذیرش خواننده انتخاب می کند و به همین دلیل همواره تصویر از خواننده را در ضمیر خود دارد، ولو اینکه نویسنده را وادارد که خود خواننده اثرش باشد.

او با ذکر مثالی از بند پایانی «یوگنی اونگین» می گوید که چنین تصویری ممکن است در خطایی کلاسیک صورت بندی شود، آنجا که پوشکین می نویسد: «ای خواننده من، هر که باشی، دوست یا دشمن/ می خواهم از تو رخصت بجویم، با مهربانی/ الوداع» و می گوید این دغدغه خواننده انتزاعی همان مفهوم علاقه است و همین علاقه است که مولف را به سمت درون مایه هدایت می کند. در همین مقاله و در بحث انواع ادبی، توماشفسکی می گوید یکی از گونه های تبدیل انواع عامیانه به انواع متعالی ادبی راهیابی فرآیندهای مختص نوع عامیانه به نوع متعالی است و نتیجه می گیرد: «عناصر شعر نقیضه یی و هجایی به شعر حماسی قرن هجدهم راه یافتند تا فرم های نظیر روسلان و لودمیلااثر پوشکین را به وجود بیاورند.» فرمالیست دیگری که با منظری متفاوت به پژوهش در آثار پوشکین می پردازد، کسی نیست جز یوری تینیانوف. تینیانوف که در پی بازنگری ارزش داوری ادبی در بستر تاریخ و نقد نگاه فرامتنی منتقدان گذشته به ارزش و ماهیت ادبی بود، در مقاله هایی چون «پوشکین و کهن گرایان»، «پوشکین و تیوچف»، «پوشکین، خواننده آثار شاعران فرانسوی»، «پوشکین و لافونتن» کوشید تا با نوعی بررسی تطبیقی و تبارشناسانه، نشان دهد که تاریخ ادبی از نظریه ادبی کاملامتمایز است. خود آیخنباوم نیز در «مسائل بوطیقای پوشکین» و «سیر پوشکین به سوی نثر» کم و بیش همین رویکرد تاریخی را مد نظر دارد. در حقیقت مساله تحول ادبی-که بیش از همه تینیانوف درباره آن کار کرد- در آثار پوشکین مصداق های مطلوب و پرشماری پیدا می کرد، چرا که پوشکین خود از کسانی بود که در حوزه ژانر و تعاریف و قوانین ادبی سنتی تحول ایجاد کرد و دوره نوینی را برای ادبیات روس رقم زد.

,الکساندر پوشکین, ادبیات روسیه,شعر ،داستان ، ادبیات، کتاب

نظریه پرداز بزرگ فرمالیست ها «ویکتور اشکلوفسکی» هم طبعا از پوشکین غافل نمی ماند. او در یکی از مهم ترین مقاله های تاریخ نقد فرمالیستی-یعنی «هنر به مثابه فرآیند»- که در حقیقت یکی از مانیفست های مدون این نحله است، با نمونه آوردن از «یوگنی اونگین» نحوه استفاده او از زبانی نزدیک به نثر برای سرودن شعر را مطرح می کند و می نویسد: «سبک پوشکین با خصوصیات مبتذلش (مبتذل در آن دوره) برای معاصران پوشکین دشوار و تعجب آور بود. وحشت معاصرانش را در مقابل درشتی بیانی که می بست به یاد بیاوریم. استفاده از زبان عامیانه برای پوشکین فرآیندی است که هدفش جلب توجه است: درست مثل معاصرانش که هنگام سخن گفتن به فرانسه، کلمات روسی به کار می بردند». او در مقاله «ساختمان داستان کوتاه و رمان» نیز از پوشکین یاد می کند. آن هم در جایی که مفاهیم بنیادین نقد فرمالیستی –یعنی درون مایه، نقش مایه و موضوع- را تبیین می کند و به این نکته اشاره دارد که در میان نویسندگان کلاسیک روس تنها پوشکین است که در داستان های کوتاهش با ساخت مطلوب «موضوع» مواجه هستیم.

 آیخنباوم نیز در «نظریه نثر» به داستان های پوشکین ارجاعی دارد. او پس از اشاره به ساختارهای دوار و متوازی در فرم داستان، شیوه های تولستوی و پوشکین را با هم مقایسه می کند و به این نتیجه می رسد که پوشکین در داستان های «بی یلکین» «دقیقا به دنبال این است که نتیجه گیری داستان را با اوج پیرنگ منطبق سازد تا تاثیر یک گره گشایی غیر منتظره را به دست آورد.»رومن یاکوبسن نظریه پرداز مهم دیگری است که با نگاهی نوع شناسانه به تبار شناسی آثار پوشکین می پردازد. او معتقد است که هر چند باید پوشکین را نویسنده یی کلاسیک دانست، اما کلاسیسیم او در سیطره رمانتیسیسم شکل گرفته چرا که همچون آثار متاخر رمانتیک ها «از این حقیقت تاثیر گرفته است که روزگار، دوران رئالیسم بود». او همچنین در نظریاتش در باب ترجمه شعر نیز به این نکته اشاره دارد که در برگردان اشعار او به زبان های لهستانی و چک، به ترجمه ناپذیری برخی واژه ها پی برده است و از آن به عنوان مصداقی برای نا ممکن بودن ترجمه شعر یاد می کند. نکته یی که نظریه پرداز مشهوری چون موکاروفسکی نیز با همین مصداق از آن حمایت می کند. چنین به نظر می رسد که ظرفیت های آثار پوشکین از چند منظر کلی برای فرمالیست ها ماده مطالعاتی مطلوبی را فراهم آوردند. پوشکین از یک سو مولفی است که از بطن ادبیات سنتی می آید و به قوانین آن پایبند است و از دیگر سو مدام با فراروی از گونه های تثبیت شده آثاری با خصایص فرمی نوین ارائه می دهد و در عین حال-چنان که پیش تر اشاره شد- وجه صوری آثارش برایش بسیار مهم هستند.

همگرایی آثار او با پژوهش های منتقدان فرمالیست احتمالاناشی از همین خصایص است. فرمالیست ها مایل بودند تا

منبع :

تحول یک ملت گردآوری توسط بخش شعر ،داستان ، ادبیات، کتاب سایت آکاایران

اخبار اکاایران

تبلیغات