آکاایران: برج آزادی، دروازه ای به تمدن و هنر ایرانی

سفر با معماری: بنایی که می خواهیم از آن حرف بزنیم برجی فوق العاده و بی نظیر است که سال های زیادی آن را از دور و نزدیک دیده ایم و شاید آن قدر به چشممان آشنا باشد که تاکنون متوجه اصالت و شکوه بی مانندش نشده ایم. نمی دانم، شاید علتش شلوغی و همهمه ی میدانش باشد که آدم را از توجه به اطرافش باز می دارد. شاید هم به خاطر افتادگی و تواضعش باشد که برخلاف همه ی برج های دیگری است که با غرور و تکبر فراوانی سقف آسمان را خراشیده و قد بر افراشته اند. هر چه که هست، این برج، همچون دخترکی که دامن خود را بر زمین پهن کرده و سر به زیر دارد، مظلوم و ساکت در میان آن همه بوق و دود و ازدحام ماشین و آدم، تنها مانده است. برجی که همچون اسمش در این روزگار هزارچهره، گوشه نشین شده است. بله... آکا ایران امروز می خواهد از برج آزادی بگوید... مبادا که از یاد ببریمش...

برج آزادی | دروازه ای به تمدن و هنر ایرانی

آکاایران: برج آزادی، دروازه ای به تمدن و هنر ایرانی

تاریخچه برج آزادی

در نیمه ی دوم دهه ی چهل قرن چهاردهم هجری شمسی، طراحی دروازه ی غربی ورود به شهر تهران، در مجاورت با فرودگاه بین المللی مهرآباد و بسیاری از مسیرهایی که از نقاط غربی کشور به تهران منتهی می شوند و در معرض دید مردم، گردشگران، میهمانان عالی رتبه ی سیاسی و نظایر آن قرار می گرفت، به مسابقه گذاشته شد. هدف، طراحی بنایی یادمانی بود که علاوه بر داشتن تاثیرات بصری خاص، تداعی کننده ی پیشینه ی تاریخی، فرهنگی و هنری این سرزمین باشد و به عنوان نماد پایتخت ایران نیز، محسوب شود.

در این مسابقه، طرح ارائه شده توسط حسین امانت که در آن زمان یکی از دانشجویان سال های پایانی رشته ی معماری دانشکده ی هنرهای زیبای دانشگاه تهران بود، برنده شد. طرح او، پس از پذیرش اولیه، تکمیل و با دقت نظر خاص، به نقشه های اجرایی تبدیل شد. نظارت بر حسن اجرا نیز بر عهده ی مهندسین مشاور حسین امانت و همکاران بود و محاسبات فنی توسط دفتر Ove Aroup انجام شد. آکا ایران قبلا پروژه های معماری حسین امانت در ایران را به شما معرفی کرده است.

بخش اصلی این بنا طی سی ماه، با کیفیت اجرایی بسیار بالا و جزییاتی که برای اولین بار برای این ساختمان طراحی شده بود، اجرا و در ۲۴ مهرماه ۱۳۵۰ هجری شمسی افتتاح شد و بخش های جانبی آن ، در سال ۱۳۵۳ هجری شمسی مورد بهره برداری قرار گرفت.

برج آزادی | دروازه ای به تمدن و هنر ایرانی

موقعیت برج آزادی در میدان آزادی

زمین بنا، که میدان آزادی را تشکیل می دهد، شکلی شبیه بیضی به مساحت ۶۸ هزار متر مربع می باشد. مرکز بنای یادبود تقریبا در یک سوم شرقی راستایی که از امتداد محور شرق – غرب می گذرد، واقع شده است. دهانه های بزرگ برج رو به شرق و غرب و دهانه های کوچک آن ، رو به شمال و جنوب طراحی شده اند.

برج آزادی | دروازه ای به تمدن و هنر ایرانی

طراحی فضای سبز و محوطه سازی برج آزادی

یکی از ویژگی های بارز این بنا، طراحی محوطه می باشد. الگوی هندسی به کار رفته در طراحی فضای سبز، از طرفی شبیه به طرح ها و نقش و نگارهایی است که در طبیعت وجود دارد و می توان طرح هایی مشابه آن را در برگ گیاهان یا پوست حیوانات مشاهده کرد. خلاقیت به کار رفته در این طرح، ایجاد نقش و نگارهایی است که مفاهیمی نظیر تکرار، تشابه، تغییرات فرم، تکامل، تقارن، کثرت و وحدت و نظایر آن را تداعی می کند. شش ضلعی هایی که در این طرح به کاررفته اند، نسبت به محور شرق – غرب  متقارن بوده و مجموعه ی سبز و زیبایی را برای جای گرفتن بنای یادبود فراهم کرده اند.

برج آزادی | دروازه ای به تمدن و هنر ایرانی

معماری برج آزادی

ترکیبی از دو جفت قوس که در صفحاتی متقاطع واقع شده و حجمی به رنگ سفید و به ارتفاع ۴۵ متر را در چهار طبقه پدید آورده و به عنوان نمادی از تداوم فرهنگ، هنر و تمدن ایرانی می باشند، با بدنه هایی از سنگ سفید که با شیارهایی به رنگ آبی فیروزه ای، تقسیم بندی شده اند، کالبد اصلی بنا را تشکیل می دهد.

برج آزادی | دروازه ای به تمدن و هنر ایرانی

سامان دهی فضاها در برج آزادی

ایجاد بنایی یادمانی که یادبود ۲۵۰۰ سال تمدن ایران پس از هخامنشیان بوده و قابلیت تبدیل شدن به یک نماد هویتی برای شهر تهران را نیز داشته باشد، از نیازهای اصلی طرح بوده است. عناصر فضایی، به صورت دو صفحه ی متقاطع در ساختاری متقارن، پیرامون محورهایی که در امتداد جهت های اصلی جغرافیایی می باشند سامان دهی و در چهار طبقه توزیع شده اند.

بنای یادبود آزادی از بخش های متنوع گذرگاه پیشینیان، تالار کهن، سالن ایران شناسی، سالن ایران نما، سالن تشریفات، تالار آینه (سالن دیوراما)، سالن انتظار، سالن دانستنی ها، سالن نمایش، کتابخانه و نگارخانه تشکیل شده است. بیشترین سطوح در عملکرد های ذکر شده در مکانی غیر از محل قرارگیری برج و در مجاورت آن، در ترازی بین ۵ تا ۱۵ متر پایین تر از سطح زمین جای گرفته اند.

برج آزادی | دروازه ای به تمدن و هنر ایرانی

عناصر معماری ایرانی در معماری برج آزادی

۱. بادگیر

بادگیر جزئی از کالبد ساختمان های مناطق گرمسیری ایران است. در واقع، می توان بادگیر را سازه ای سنتی برای خنک سازی ایستا و خود به خودی داخل ساختمان تعریف کرد. نحوه ی کارکرد بادگیرها به صورت کولرهای آبی امروزی است؛ به این صورت که باد از منفذها و شیارهای بادگیر داخل می شود و از روی سامانه ی آبی تعبیه شده درون آن (در نتیجه ی عمل تبخیر، که عملی گرماگیر است) عبور می کند و سرد می شود و هوای داخل بنا را خنک می کند.

بادگیر، نوع ابتدایی تهویه ی مطبوع، از ابداعات ایرانیان به شمار می رود و از دیرباز جزء نمادهای تمدن ایرانی بوده است. استفاده از بادگیر در ایران سابقه ای بسیار طولانی دارد تا آنجا که برخی پژوهشگران، بنا بر شواهد باستان شناختی، تاریخ ۴۰۰۰ سال قبل از میلاد را برای آن رقم زده اند.

برج آزادی | دروازه ای به تمدن و هنر ایرانی

در برج آزادی نیز فضایی مانند بادگیرها در رأس برج شبیه سازی شده است؛ از این رو، در چهار سوی طبقه ی آخر بنا، شیارهایی عمودی مشابه دریچه های بادگیر (چشمه ها) وجود دارد. این شیارها، افزون بر استفاده ی زیباشناختی و تزیینی در طرح بنا، به تهویه ی هوای داخل بنا نیز کمک می کند.

برج آزادی | دروازه ای به تمدن و هنر ایرانی

۲. بازار ایرانی

بازارهای ایرانی، با ویژگی های منحصر به فرد خود، از بناها و فضاهای تاریخی در سراسر دنیا شناخته شده اند. از نظر معماری، بناهای بازار انواع بسیار دارند که از آن جمله می توان به سرا و کاروانسرا و تیم و تیمچه و فضاهای حاشیه ای، مانند بارانداز و بهاربند، اشاره کرد. معمولاً در محل تلاقی شریان های بازار، که چهارسوق خوانده می شود، گنبدی واقع است که نورگیری چندضلعی در آن تعبیه شده است و علاوه بر نقش نورگیری، کار تهویه ی هوا را نیز برعهده دارد. به علت معماری خاصی که در ساخت بناهای بازار صورت می گیرد، هوای داخل بازار در زمستان گرم و مطبوع و در تابستان ـ علی رغم سر پوشیده بودن ـ بسیار خنک است.

برج آزادی | دروازه ای به تمدن و هنر ایرانی

یکی از فضاهای مرتبط با مجموعه ی برج آزادی زیرگذر شرقی آن است که همچون سایر فضاهای این مجموعه، عنصر دیگری از معماری کهن ایرانی اسلامی را بیان می کند. نقشه و شکل کلی این فضا تداعی کننده ی بناهای بازار است. در این فضا، چین و شکن های موجود در سقف به همراه نورگیر (روشندان) مرکز آن یادآور فضاهای تیمچه و طاق بندی بازارها و انعکاس صدا در این فضا یادآور همهمه ی حجره داران و مشتریان است. همچنین حوضچه ی وسط آن گویای حیاط و استراحتگاه بازارهاست.

برج آزادی | دروازه ای به تمدن و هنر ایرانی

۳. باغ ایرانی

باغ سازی یکی از  هنرهای کهن ایرانیان است که سنت های ارزشمند و قدرتی معنوی را در خود دارد. تاریخ پیدایش اولین باغ ها در ایران به دوره ی هخامنشیان و باغ های سلطنتی پاسارگاد (قرن ۶ قبل از میلاد) برمی گردد. توجه به اشکال هندسی و ایجاد اشکال مربع، برای ساده نشان دادن اجزای باغ، و همچنین محوربندی یا آکس بندی از اصول لاینفک باغ ایرانی است. آب جاری اصلی ترین عنصری است که همواره به باغ ایرانی زندگی دوباره می بخشد و از این رو استفاده از آبنما و استخر در باغ ها بسیار معمول بوده است.

برج آزادی | دروازه ای به تمدن و هنر ایرانی

با نگاهی به ساختار مجموعه ی میدان و برج آزادی و با توجه به محوربندی میدان و استفاده از آبنما در آن و همچنین درخت ها و نحوه ی قرارگیری برج در تقاطع دو محور اصلی میدان، می توان گفت که تلاش معمار بر این بوده که الگو برداری آزادی از باغ های ایرانی و به ویژه کوشک و باغ کوشک داشته باشد. گواه این امر شباهت بسیار زیاد آبنمای محور اصلی میدان آزادی با آبنماهای باغ فین کاشان است.

برج آزادی | دروازه ای به تمدن و هنر ایرانی

۴. چهارطاقی (چهارتاقی)

در زمان ساسانیان، دین رسمی کشور زرتشتی بود و از این رو آتش برای شان تقدس خاصی داشته است تا آنجا که، برای نگهداری از آن، جایگاه مخصوصی می ساختند که به آن چهارطاقی اطلاق می گشت. چهارطاقی فضایی است با قاعده ی مربع شکل و متشکل از چهارستون و چهار قوس در میان آنها که طاقی مدور آن را می پوشاند. برای استقرار گنبد بر قاعده ی چهارگوش، در کنج بالایی فضا، از طاقی به نام گوشواره و گاه با تزییناتی به شیوه های گوناگون، همچون رسمی بندی و مُقَرنَس، استفاده می شد.

برج آزادی | دروازه ای به تمدن و هنر ایرانی

با مقایسه ای گذرا در پلان های چهارطاقی و برج آزادی، می توان دریافت که پلان برج آزادی برداشتی آزاد از پلان چهارطاقی (البته با تفاوت هایی) است.

برج آزادی | دروازه ای به تمدن و هنر ایرانی

۵. روشندان

نورگیرها نام های مختلفی دارند، همانند روزن، شِباک، درب و پنجره مشبک، جام خانه، اُرُسی، روشندان.
روشندان به منافذ و سوراخ هایی اطلاق می گردد که برای روشنایی خانه ها به کار می رود. در فضاهایی که نورگیری و روشنایی فضا از طریق سقف انجام می شود، نور به طور مستقیم وارد فضا می شود و فقط بخشی از آن را روشن می کند؛ در صورتی که استفاده از روشندان ـ در کنار عناصری همچون مقرنس و کاربندی ـ در طراحی داخلی بناها، ضمن ایجاد چشم اندازی دلپذیر، موجب می گردد نور در جهات مختلف از مسیر خود منحرف شود و به صورت پخش شده به داخل راه یابد. بدین صورت، در داخل بنا روشنایی یکنواخت و غیرمتمرکزی پدید می آید که حجم بیشتری را در بر می گیرد. روشندان ها، در طرح های هندسی گوناگونی، در میانه ی بدنه ی بناها به کار می روند. از جمله ی این طرح ها فرمی به نام شمسه است که برگرفته از نام خورشید عربی است.

برج آزادی | دروازه ای به تمدن و هنر ایرانی

در برج آزادی نیز معمار، با به کارگیری عناصر سنتی نورگیری ـ همچون روشندان و روزنه در طبقات میانی و پنجره های شش ضلعی و شیارشکل در طبقات فوقانی برج، بر نشان دادن تضاد سایه و روشن و ایجاد فضایی خیالی و سحرآمیز تأکید ورزیده است.

برج آزادی | دروازه ای به تمدن و هنر ایرانی

در طبقات اول و دوم، روشندانی با طرح شمسه در میانه ی سقف کاربندی شده جلوه گری می کند که در کنار روزنه های تعبیه شده در میان دو طاق (دیوار داخلی طبقه ی اول) فضا را به زیبایی نورپردازی می کند. تفکر و اندیشه ی هنرمندانه ی معمار در برداشت آزاد از عناصر طبیعی، همچون خورشید و ستاره، و تلفیق آن با مضامینی همچون معماری سنتی و مدرن و اجرای آن با مصالح سختی همچون بتن بسیار قابل توجه است.

برج آزادی | دروازه ای به تمدن و هنر ایرانی

۶. طاق

پوشش ها و به ویژه پوشش سقف ها از نکته های بسیار عمده و مورد توجه در معماری اند. یکی از پوشش های بسیار دلپذیر و مناسب برای اتصال سقف ها، به خصوص در مورد دهانه های بسیار بزرگ به دیوارهای جانبی، استفاده از طاق است. اولین طاق قوسی شکل در ایران زیگورات چغازنبیل شناسایی شده است.

برج آزادی | دروازه ای به تمدن و هنر ایرانی

در نمای شرقی – غربی برج آزادی، استفاده از دو طاق بیضی شکل و جناغی به خوبی مشهود است. در بین این دو طاق، سیر صعودی مرکز طاق به سمت بالا توسط هشت بخش محرابی شکل مشاهده می شود که چگونگی تبدیل شدن طاق باستانی بیضی شکل به طاق جناغی اسلامی را بیان می کند.

برج آزادی | دروازه ای به تمدن و هنر ایرانی

۷. کاربندی

یکی از تزیینات بسیار کهن و زیبای معماری سنتی استفاده از کاربندی است.کاربندی به انواع طاق سازی تزیینی اطلاق می شود و متشکل از باریکه ی طاق های موربی است که با یکدیگر تلاقی می یابد و از تقاطع آنها (مفصل ها) برای ایجاد طاق، به منظور پوشش، استفاده می شود. کاربردهای کاربندی شامل این موارد است: ایجاد تناسبات انسانی در فضا، به نظم درآوردن فضاهای داخلی، تنظیم نور و صدا در داخل بنا، فراهم آوردن فضایی مناسب به منظور اجرای طرح های هندسی در فضا و ... .

برج آزادی | دروازه ای به تمدن و هنر ایرانی

در برج آزادی از هنر کاربندی در فضاهای مختلف بسیار الهام گیری شده است که نمونه های آن در نمای زیر طاق بنا، سقف سالن دانستنی ها، زیر گنبد رک (واقع در طبقات برج)، به خوبی نمایان است.

برج آزادی | دروازه ای به تمدن و هنر ایرانی

۸. کاشی کاری

کاشی کاری یکی از روش های دلپذیر تزیین معماری در سراسر سرزمین های اسلامی است. از سبک های کاشی کاری استفاده شده در بناهای ایرانی به سه سبک کاشی معرق و هفت رنگ و معقلی اشاره می شود. در کاشی کاری معرق، رنگ های متنوعی به کار برده می شود که در میان آنها رنگ های سفید و آبی تیره و فیروزه ای، سبز و پرتغالی بیشتر به چشم می خورد.

برج آزادی | دروازه ای به تمدن و هنر ایرانی

معمار برج آزادی، به منظور بهره گیری از معماری تلفیقی ایرانی- اسلامی، به زیبایی از کاشی و به ویژه تکنیک کاشی معرق در نمای خارجی و نیز روی گنبد طبقه فوقانی برج و همچنین استفاده از رنگ آبی فیروزه ای بهره برده است. این امر موجب زیبایی وافر بنا و نیز تداعی کننده ی معماری اصیل ایرانی در ذهن بیننده است. کاشی کاری پر طاووسی، در قوس جناغی (تیزه دار) نمای شرقی- غربی برج، از مهارت فراوان معمار و استادان کاشی کار ایرانی حکایت دارد.

حال که با جزییات این بنای باشکوه آشنا شدید، مطمئنم مشتاق شده اید هرچه زودتر سری به آن بزنید و شکوه آن را از نزدیک لمس کنید. اگر دوست دارید درباره ی بناهای ایرانی دیگر نیز بیشتر بدانید، مطالب زیر را از دست ندهید:

برج بین المللی تهران، بلندترین برج مسکونی ایران!
آرامگاه صائب تبریزی الهام گرفته از معماری دوره صفوی
برج میلاد، نمادی از هنر و معماری ایرانی!
معماری مقبره فردوسی یادآور آرامگاه کورش

معماری تاریخی کاشان، جاذبه های گردشگری کویر

تبلیغات
دانستن حق شماست
خاص و هماهنگ با سلیقه شما!
<>
.

منبع : chidaneh.com


تبلیغات