آکاایران: قالیبافی در بیرجند و تاریخچه آن

قالیبافی در بیرجند | آشنایی با قالیبافی در بیرجند و تاریخچه آن و طرح های مهم آن

آکاایران: قالیبافی در بیرجند | آشنایی با قالیبافی در بیرجند و تاریخچه آن و طرح های مهم آن

از دیرباز قالی بیرجند بسیار مورد توجه بوده است و طرح های خاص آن همیشه مورد پسند واقع شده است . قدیمی ترین مرکز قالی بافی در بیرجند روستای درخش می باشد که مشهورترین فرش ها در آنجا بافته می شود.
قالیبافی در بیرجند سابقه ای طولانی دارد .مطالبی که در کتب قدیمی فرش و قالی آمده است حکایت از بافت فرش ,
در آن زمان ها در منطقه بیرجند می دهد. از دلایلی که باعث شد فرش بیرجند بسیار معروف شود جنس خوب آن بود,
که از پشم های مرغوب برای بافت آن استفاده می کردند. از طرح های معروف قالی بیرجند می توان ,
طرح افشان و طرح سه گل را نام برد.

قالیبافی در بیرجند

فاقد شک تاریخ قالیبافی در بیرجند به سالهای بسیار دور بازمیگردد، تا آنجاکه مقدسی در قرن دهم می گوید: «قالی و ,
سجاده در نواحی کوهستانی بیرجند شهرت دارد» و لرد کرزون می نویسد: «مرکز عمده فرش عبارت است از ,
ناحیه قائن و بیرجند در خراسان که فرشهای ریزبافت دارند و به قیمت گران فروخته می شوند.»

در اواخر دوره قاجار به تدریج فرش سهم مهمی در اقتصاد منطقه می یابد. سرپرستی سایکس در ۹۰ سال قبل می گوید:
«گسگ پنجاه خانوار دارد با این حال ۳۰دستگاه قالیبافی در آنجا دایر است.»متعاقب این رکورد اقتصادی قالی ها,
از حیث کیفی و حتی کمی تنزل شدیدی یافت.

قالیبافی در بیرجند | آشنایی با قالیبافی در بیرجند و تاریخچه آن و طرح های مهم آن

فرش با طرح خشتی

اما در سال ۱۳۳۰ با ورود افرادی همچون عزیز محمد زهرایی، دکتر عبدالعلی احمدی، عبد المجید جمشیدی و دیگران ,
که ازتولیدکنندگان و عرضه کنندگان فرش های مرغوب بیرجند بودند، اوضاع به تدریج دگرگون شد.

در این میان حاج حسین امینی از تجار و تولیدکنندگان باسابقه فرش بیرجند بیش از همه در شهرت جهانی فرش,
بیرجند همت گماشت.

به نحوی که قالیهای مرغوب وی تا مدت ها به عنوان بافته های بیرجند شناخته نمی شد .ویژگی های فرش بیرجند,
نظیر تمام فرش های خوب دیگر ایرانی، استفاده از جنس و رنگ خوب و عمدتاً گیاهی، پشم های محلی و بافت ,
و ساختار عالی بوده است.

نقشه متداول کارگاهی در زمانهای گذشته و تجدید حیات قالیبافی طی اواخر قرن سیزده هجری در این شهرستان،
نقشه هراتی بوده است.

مهمترین طرح های قالی بیرجند

علاوه بر طرح فوق براساس تحقیقی که در سال ۱۳۶۸ از ۲۳۸ کارگاه قالیبافی در بیرجند به عمل آمدهاست،
۲۲ عنوان نقشه متمایز از یکدیگر معرفی شده اند که برخی از مهم ترین آن ها عبارتند از: طرح ربعی سعدی، طرح کلهاسبی،
طرح افشان، طرح کف ساده، طرح سه گل، طرح خشتی و…

سیسیل ادواردز می گوید: قالی بیرجند در سالهای ۱۹۳۸_ ۱۹۳۴در اوج شهرت خود بود. گرچه طرح هایی که در آن ,
به کار می رفت تنوع چندانی نداشت ولی خوب و مرغوب بود.

رنگ هایی که مورد استفاده قرار می گرفت عالی بود و کار بافندگی با مهارت انجام می گرفت. این قالی ها دارای زیبایی ,
و ظرافتی بودند که جز بهترین نوع قالی مشهد محسوب می شدند، سایر قالی های این خطه فاقد آن خصوصیات بودند،
ولی بازارهای اروپا قالی بیرجند را به قالی مشهد ترجیح می دادند.

قالیبافی در بیرجند | آشنایی با قالیبافی در بیرجند و تاریخچه آن و طرح های مهم آن

نمونه فرش سجاده ای

تاریخچه و پیشینه طرح خشتی بیرجند

قدیمی ترین طرحهایی که در بیرجند بافته می شدند و تاحد زیادی به خشتی نزدیک بودند باعنوان «قابی» شهرت داشتند.
در این طرح ها قابهای مربع یا مستطیل شکل در ابعاد متفاوت و به تعداد کم در سطح فرش نقش می بستند که,
نقش های آن بسیار خلوت تر از خشتی های امروزه بوده است.

در این نوع قالی هر قاب تنها یکبار بافته می شد و هرگز در سطح یک قالی مجدد تکرار نمی شد. این طرح در منطقه,
درخش توسط آقای زهرایی و حاج آقا کامیابی بافته می شده است.

به اعتقاد برخی، ازآنجاییکه قالی بیرجند تحت تأثیر کرمان و مشهد بوده و اصولاً مسیر کرمان – بیرجند یا مشهد-بیرجند ,
را طی کرده و از اواخر دوره قاجار شرکت قالی شرق بیرجند که وابسته به شرکت قالی شرق کرمان بود,
تأسیس شد، می توان به طور قطع گفت که طرح خشتی تجار بیرجند مستقیماً از قم وارد بیرجند,
شده است نه چهارمحال و بختیاری.

اصالت قالی خشتی در ایران

ولی به طور کلی قالی خشتی در ایران منصوب به چهارمحال و بختیاری است و حتی تأثیرات بومی و طبیعی این منطقه,
را می توان در طرح های هر خشت به خوبی مشاهده کرد.

بیشتر بدانید آشنایی با فرش بیرجند

فاقد شک تاریخ قالیبافی در بیرجند به سالهای بسیار دور بازمی گردد. اگرچه در کتابهای تاریخی به این امر اشاره,
نگردیده اما به علت موقعیت خاص جغرافیای منطقه و همچنین توجه متنفذین حاکم بر آن بعید به نظر می رسد ,
که سابقه قالیبافی بیرجند کمتر از دیگر شهرهای استان خراسان باشد.

براساس برخی مطالعات انجام شده می توان سابقه ای حداقل ۲۰۰ ساله برای قالی امروز بیرجند قایل بود.
براساس همین مطالعات احتمالا” سابقه قالیبافی در برخی روستاهای اطراف بیرجند به مراتب بیشتر است.

قالیبافی در بیرجند | آشنایی با قالیبافی در بیرجند و تاریخچه آن و طرح های مهم آن

طرح افشان فرش

روستاهای درخش و مود قدیمی ترین و مشهورترین مناطق قالیبافی حومه بیرجند هستند. این دو روستا از قدیمی ترین,
مناطق قالیبافی در شرق ایران و جنوب خراسان هستند. مدارکی دال بر وجود قالیبافی در خود شهر بیرجند,
تا قبل از ۱۲۷۰ هجری شمسی موجود نیست.

احیای مجددو پیشرفت دوباره قالیبافی در کل منطقه بیرجند به سرعت شکل گرفت. قالی بیرجند در فاصله سالهای,
۱۳۱۰تا ۱۳۲۰ هجری شمسی در اوج شهرت خود قرار داشت و علیرغم طرحهای یکنواخت آن،
دارای کیفت نسبتا” مناسبی بودو بسیاری از آنها بر قالیهای مناطق دیگر خراسان برتری داشت.

تنزل فرش بیرجند در جنگ جهانی دوم

با شروع جنگ خانمانسوز دوم جهانی به واسطه فروپاشی بازارهای اروپا و عواقب آن فرش بیرجند با کاهش صادراتن,
مواجه شد و متقاعب آن کلیه قالیها از حیث کیفی و حتی کمی تنزل شدیدی یافت.

اما از سال ۱۳۲۰ با ورود افرادی همچون عزیز محمد زهرایی، دکتر عبدالعلی احمدی، عبدالمجید جمشیدی و دیگران ,
که از تولیدکنندگان و عرضه کنندگان فرشهای مرغوب بیرجند بودند. اوضاع به تدریج دگرگون شد.
در این میان اوضاع به تدریج دگرگون شد.

می توان وضعیت قالیبافی منطقهء بیرجند در طی یکصد سال اخیر به سه دوره تقسم نمود:

۱- سالهای قبل از ۱۳۰۰ هجری شمسی تا ۱۳۰۰ که دوران بافت قالیهای خوب و ممتاز منطقه بیرجند بوده است ,
و نمونه هایی از آنها باقی مانده است.

۲- سالهای ۱۳۰۰ تا حدود ۱۳۲۲ هجری شمسی. در این دوره به خاطر وقوع جنگ به ویژه عواقب حاصل از آن،
علی رغم تولیدات نسبتا” خوب روستاهایی همچون مود و حتی خود شهر بیرجند، رکود و آشفتگی خاصی,
در وضع صادرات و فروش فرش بیرجند بوجودآمد.

۳- از ابتدای سالهای دهه ۱۳۳۰ هجری شمسی دوران شکوفایی و تجدید حیات فرش بیرجند آغاز گردید.یعنی با آغاز ,
فعالیت تولیدکنندگان و بافندگان زبده به تدریج قالی بیرجند شهرت گذشته را یافت و علی رغم برخی معضلات,
که گریبانگیر اکثر قالیهای ایران است توانسته موقعیت مناسبی در کشور های اروپایی و حتی آمریکا برای خود مهیا سازد.

مهمترین مراکز قالیبافی حومه بیرجند: روستاهای درخش، مود، چاج، آسیابان، مسک، فورخاص، کوشکک،
دره عباس، رژنوک، سرچاه، فصل آباد، تقاب و نوفرست از مهمترین مراکز قالیبافی خومه بیرجند محسوب می شوند.

فرش ایرانی , محراب نقش

.

منبع : persianv.com

تبلیغات