شکوه تمدن ایرانی در موزه ملی تاریخ علوم پزشکی - آکا

آکایران :وب سایت همشهری شش و هفت - فاطمه احمدی: تاریخ پزشکی ایران به گذشته های دور باز می گردد. نخستین مرکز آموزش طب ایران در قرن سوم میلادی (دوره ساسانیان) در دانشگاه معروف آن زمان، جندی شاپور برپا شد. اما «دوران طلایی پزشکی ایران» بین سده چهارم تا نهم میلادی بود. در این عصر، چند نفر از برجسته ترین پزشکان تاریخ طب جهان از جمله زکریای رازی و ابن سینا پرورش یافتند.
 تاثیر این دو پزشک برجسته به مدت بسیار طولانی تا سده هفدهم میلادی تداوم یافت. پزشکی نوین ایران در اواسط قرن نوزدهم میلادی پس از تاسیس دارالفنون در سال 1268 هجری قمری پا گرفت و در سال 1313 خورشیدی با گشایش دانشکده پزشکی دانشگاه تهران شکوفا شد. بنابراین شگفت انگیز  نیست که دانشی با این پیشینه در ایران، صاحب یک موزه تخصصی در تهران باشد.

بنا به گزارش آکاایران : نمایی از موزه تاریخ علوم پزشکی

 صفحه موزه گردی این هفته به گشت و گذار در موزه ملی تاریخ پزشکی ایران و آشنایی با شماری از آثار برجسته آن اختصاص دارد.  این موزه در تهران، خیابان کارگر شمالی، بالاتر از چهارراه جلال آل احمد، ورودی  شماره یک پردیس دانشگاه تهران واقع شده است.
اسناد پزشکی در کالسکه خانه امیرکبیر
بنایی که موزه ملی پزشکی در آن مستقر شده، بنایی است که در دوره ناصرالدین شاه قاجار به دستور میرزا تقی خان امیرکبیر ساخته شد و به روایتی کالسکه خانه امیرکبیر بوده است. این بنا در تیر سال 1378در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. سپس درسال 1380 با همکاری سازمان میراث فرهنگی و دانشگاه علوم پزشکی تهران، موزه ملی تاریخ علوم پزشکی در آن افتتاح شد.
همچنین در سال 1391 در سایت موزه های دانشگاهی (UMAC) در بین بیش از سه هزار موزه دانشگاهی دنیا، به عنوان اولین موزه دانشگاهی ایران ثبت شد. این موزه از بخش های متنوعی تشکیل شده که برخی از آنها عبارتند از بخش دیرین انسان شناسی، مردم شناسی، دامپزشکی، چشم پزشکی، دندان پزشکی، دواخانه نظامی و بخش های مربوط به ابزار و اسناد پزشکی از دوران پیش از تاریخ تا دوره معاصر.
مومیایی 900 ساله بانوی 65 ساله
تکنیک مومیایی در کشور مصر برای بقای جسد به دلیل اعتقاد به «کا» انجام می شد. مصری ها معتقد بودند که روح انسان «کا» پس از مرگ نیز در بدن وجود دارد ولی در ایران چه در دوران پیش از ورود اسلام که دین زرتشت رواج داشت و چه بعد از ورود اسلام، مومیایی کردن بنابر باورهای مذهبی مجاز شمرده نمی شد.
,شکوه تمدن ایرانی در موزه ملی تاریخ علوم پزشکی موزه ملی تاریخ علوم پزشکی ایران,موزه,تاریخ پزشکی ایران,شهرهای استان تهران- دیدنی های استان تهران


 با این حال، نمونه هایی از اجساد در ایران یافت شده اند که به صورت طبیعی مومیایی شده اند. از جمله این شرایط طبیعی می توان به درصد بالای نمک موجود در خاک، رطوبت کم محیط و نبود میکروارگانیسم ها اشاره کرد. یکی از این مومیایی های طبیعی که تقریبا به صورت کامل از تخریب حفظ شده است، مربوط به زنی 65 ساله است که در اطراف یزد پیدا شده و حدودا 900 سال قدمت دارد.
جمجمه 5000 ساله با آثار جراحی ترپانسیون
امروزه عمل جراحی بدون وسایل و ابزارهای تخصصی و مدرن، داروهای شیمیایی گوناگون و روش های خاص جراحی امکان پذیر نیست ولی شواهدی در دست است که نشان می دهد حدود پنج هزار سال پیش در ایران اعمال جراحی روی انسان ها انجام می گرفته که بیانگر دقت و مهارت آنها در تشخیص دقیق بیماری و چیره دستی شان در انجام عمل های جراحی بدون ابزار تخصصی جراحی است.
,شکوه تمدن ایرانی در موزه ملی تاریخ علوم پزشکی موزه ملی تاریخ علوم پزشکی ایران,موزه,تاریخ پزشکی ایران,شهرهای استان تهران- دیدنی های استان تهران


یک نمونه از این جراحی ها، روی یک دختر 13 ساله در شهر سوخته زابل انجام شده است و نشان می دهد که این دختر مبتلا به بیماری هیدروسفالی (جمع شدن مایع درون جمجمه) بوده است. مطالعات میکروسکوپی و آزمایشگاهی انجام شده روی این جمجمه در کمال حیرت نشان داده اند که بافت های جراحی شده در حال ترمیم بوده اند و این دختر کاملا بهبود پیدا کرده بود!
از دعا درمانی تا زالو اندازی
بخش مردم شناسی به بازنمایی میراث مردمی ایران در علوم پزشکی اختصاص دارد. یکی از میراث های کهن و پر ارج این سرزمین، تجربه های ارزشمند مردمی است که در طول هزاران سال برای دور نگه داشتن بیماری ها از خود کوشش کرده اند و هر نسل چیزی به فرآورده های نسل پیش از خود افزوده است. بدین ترتیب در هر شهر و دیار، گنجینه های بزرگی از تجربه های پزشکی در ذهن کهنسالان باقی مانده است. هنوز هستند مردمانی که از خاصیت گل و گیاه محل خود آگاهی کافی دارند و رنج بسیاری از بیماران را با همان گیاهان کاهش می دهند.
جمع آوری این تجربه ها و روش های درمانی کهن از سراسر سرزمین ایران، بی گمان باعث حفظ گنجینه های بزرگی از فرهنگ ملی خواهد شد. در میان ایرانیان قدیم حفظ صحت بدن شرط اول حفظ سلامت روحی بوده است؛ چندان که در مناجات ها و نمازهای شان صحت و نیروی تن را پایه اول صحت روح می دانستند. طب سنتی در ایران مبتنی بر دو محور اساسی است: اول،اندیشه ها و اعتقادات سنتی و باورهای مردم که بیشتر شفاهی است و به آن طب عامیانه می گویند و شامل اعمال آیینی مانند دعا درمانی و بیرون راندن نیروهای بیماری زا از بدن بیمار است.
,شکوه تمدن ایرانی در موزه ملی تاریخ علوم پزشکی موزه ملی تاریخ علوم پزشکی ایران,موزه,تاریخ پزشکی ایران,شهرهای استان تهران- دیدنی های استان تهران

یکی از حکیمان زمان قاجار میان مردم

دوم، سنت طبی مندرج در متون قدیم است که بسیاری از روش های آن از نظر علم پزشکی مدرن مفید تشخیص داده شده است؛ مانند حجامت، زالو اندازی، رگ زنی و از این قبیل. ابزار طب سنتی که در بخش مردم شناسی به نمایش درآمده شامل شاخ های حجامت، کلبتین ها (انبرک های دندانپزشکی)، ابزارهای دعا درمانی، ترازوهای دقیق، قیچی ها، نیشترها، چاقو ها و کیف حکیم باشی است.
اوج شکوفایی پزشکی
شکوه تمدن ایرانی را می توان در لابه لای کتب خطی و رساله های دست نویس و اسناد به جای مانده از پیشینیان که در کتابخانه و گنجینه های خطی وجود دارد، مشاهده کرد. با مروری بر این میراث عظیم در می یابیم که ایرانیان نه تنها به ترجمه آثاری از زبان های یونانی و سریانی اقدام کردند بلکه با اتکا به اندیشه و تفکر ایرانی، تحول بزرگی در علوم زمان به ویژه در علم طب به وجود آوردند. پیشینه شکوفایی علوم پزشکی در ایران پس از اسلام به قرن سوم و چهارم هجری قمری و مشخصا به دوران زندگی محمد بن زکریای رازی می رسد.
,شکوه تمدن ایرانی در موزه ملی تاریخ علوم پزشکی موزه ملی تاریخ علوم پزشکی ایران,موزه,تاریخ پزشکی ایران,شهرهای استان تهران- دیدنی های استان تهران


او در اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم شروع به تألیف کتاب های مهمی با موضوع طب کرد. تعداد این تالیفات آنگونه که ابوریحان بیرونی گفته، بیش از 56 کتاب بزرگ و کوچک است. از این میان، مهم ترین آنها، کتاب «الحاوی» است که دایره ‍‍ المعارف مفصلی در علم پزشکی محسوب می شود. دیگر کتاب مشهور او «المنصوری» یا «طب المنصوری» است که نسبت به کتاب «الحاوی» مختصرتر است و در 10 جزء تالیف شده یکی از قدیمی ترین نسخه های این کتاب، زینت بخش غرفه نسخ خطی موزه ملی تاریخ علوم پزشکی است. این نسخه که در سال 484 هجری قمری کتابت شده، به خط نسخ کهن نگاشته شده است. کاغذ آن از نوع کاغذ سمرقندی و جلد آن نیز تیماج عنابی است.
مدرک فارغ التحصیلی ارسطو خان از دارالفنون
یکی از بخش های جالب توجه موزه تاریخ علوم پزشکی ایران، اسناد پزشکی موجود در غرفه اسناد و نسخ خطی است که اسناد جالب توجهی از دوره معاصر را در برمی گیرد. برخی از این اسناد عبارتند از: مجموعه ای از اسناد پزشکی متعلق به تشکیلات اولیه بهداشتی در ایران یا همان اداره صحیه عمومی با موضوعاتی همچون تعیین اطبای شهر های مختلف، اعلان های صحی در باب انواع بیماری ها، اعلان وزارت معارف در باب شرایط مجوز احداث مطب در تهران و آمار مرگ و میر بر اثر بیماری های مختلف در تهران. شاخص ترین اثر موجود در این بخش، دیپلم چهارخانه ای است متعلق به میرزا ارسطو خان که در فاصله سال های 1915 تا 1919 میلادی در مدرسه دارالفنون تحصیل می کرده است.
خورشید چشم پزشکی ایران
غرفه چشم پزشکی موزه ملی تاریخ علوم پزشکی شامل اسناد، ابزار کار و لوازم شخصی پروفسور محمدقلی شمس، بنیانگذار چشم پزشکی نوین در ایران است. وی متولد 1283 خورشیدی در تهران است. نخستین کار پروفسور شمس پس از اتمام تحصیلات در فرانسه و بازگشت به وطن، برپایی بخش چشم پزشکی ارتش در خیابان حافظ بود، سپس در زیر ساختمان مدرسه دارالفنون چشم پزشکی مدارس را راه اندازی کرد.
پروفسور شمس برای مبارزه با بیماری تراخم در جنوب ایران از انجمن چشم پزشکی جهانی تقاضای تعدادی پزشک کرد و توانست بیماران تراخمی را درمان و این بیماری را در مناطق جنوبی ایران کمابیش ریشه کن کند. از دیگر اقدامات ارزشمند او می توان به مواردی چون انجام اولین پیوند قرنیه در ایران (1313)، انجام پیوند صلبیه و پیوند توام صلبیه و قرنیه (1314)، دایر کردن انجمن چشم پزشکی ایران (1326)، احداث بیمارستان فارابی و انتشار مجله انجمن چشم پزشکی ایران (1347 هـ .ش) اشاره کرد. پروفسور شمس در شهریور سال  1375 در 92 سالگی درگذشت.
وقتی پزشکی و دامپزشکی یکی بود!
در ایران و در دوره مادها و هخامنشیان (هزاره سوم تا ششم پیش از میلاد) اکثر موبدان و مغان دامپزشک بودند و این شغل بسیار شریف و بزرگ شمرده می شد. تعلیمات دامپزشکی جزو تعالیم دینی درآمده بود و فقط مغان و موبدان به آن دست می یافتند. در این دوران بنا بر شواهد و اسناد تاریخی پزشک انسان ها و دام ها یکی بود؛ یعنی پزشک، دامپزشک هم محسوب می شد!
,شکوه تمدن ایرانی در موزه ملی تاریخ علوم پزشکی موزه ملی تاریخ علوم پزشکی ایران,موزه,تاریخ پزشکی ایران,شهرهای استان تهران- دیدنی های استان تهران


در ایران قدیم از مدارک متفرق چنین بر می آید که طاعون گاوی، سیاه زخم، نوعی آنژین شدید، تورم حاد گوش میانی، کرم های روده ای و بسیاری از بیماری های دیگر حیوانی را می شناختند و آگاه به اعمال جراحی دامپزشکی یعنی خون گیری، داغ کردن، شکسته بندی، بیرون آوردن تومورها و دمل ها، تراشیدن سم، اصول نعلبندی و اصلاح دست و پا بودند و اگر به واسطه عدم مهارت، موجب مرگ یا معیوب کردن ستور می شدند، باید غرامت می پرداختند.
 نکته مهم دیگر در دامپزشکی ایران، پیگیری بیماری های همه گیر دامی مخصوصا بیماری های اسب در طول تاریخ است، زیرا اسب مورد توجه فراوان ایرانیان بود و مسائلی مانند اندام شناسی اسب، پرورش و تربیت اسبان، شناخت سن از روی دندان ها، رنگ های مختلف اسب ها و تطابق آنها با خواص فیزیولوژیک به حدی مورد توجه پزشکان ایرانی بود که می شود گفت برخی اطلاعات آنها از اسب کمابیش با اطلاعات امروزی برابری می کرد.
یکی از مهم ترین اسناد و مدارک  بخش دامپزشکی موزه، تصویری مربوط به آناتومی اسب است که حدود 500 سال پیش نقاشی شده هرچند این تصویر از نظر علمی جزو اسناد از رده خارج است اما از نظر تاریخی و هنری جایگاه بالایی دارد.
انتقال دندانپزشکی از دکان سلمانی به مدرسه طب
این بخش از موزه ملی تاریخ علوم پزشکی ایران شامل ابزارهای دندانپزشکی است که از سوی استادان و پزشکانی همچون دکتر اخلاقی، دکتر مصفا، دکتر یزدی، دکتر نواب، دکتر طاهرزاده و دکتر صدرعاملی به این موزه هدیه شده است.دندانپزشکی نیز مانند سایر شاخه های علم پزشکی پیشینه ای دور و دراز در ایران دارد اما این رشته به شکل امروزی از اواخر سده سیزدهم هجری شمسی در ایران پاگرفت.
در واقع، تا سال 1290 شمسی وضع دندان سازی مانند وضع طبابت و دواسازی تابع هیچ قاعده و ضابطه خاصی نبود؛ به طوری که برای درمان بیماری های دهان و دندان اعیان و اشراف همواره از دندانپزشکان خارجی استفاده می شد و درمان طبقات محروم اجتماع به عهده سلمانی و شاگرد زرگرها و عطارها بود! آنها نیز اغلب با روش های خاصی که داشتند، نسبت به کشیدن دندان ها یا گذاشتن روکش دندان مصنوعی اقدام می کردند و برای دردهای شدید و اورام دهانی، از داروهایی که عطارها تجویز می کردند، بهره می بردند.
,شکوه تمدن ایرانی در موزه ملی تاریخ علوم پزشکی موزه ملی تاریخ علوم پزشکی ایران,موزه,تاریخ پزشکی ایران,شهرهای استان تهران- دیدنی های استان تهران


 تا اینکه در سال 1290 شمسی اشتغال به حرفه دندان سازی مانند طبابت موکول به تحصیل اجازه نامه رسمی از وزارت معارف شد. از سال1297شمسی تعدادی از اطباء خارجی چون دکتر استپانیان (اهل ترکیه) و دکتر میلچارسکی(اهل لهستان) به استخدام اداره صحیه درآمدند و با موافقت وزارت معارف کلاس هایی را برای تربیت و آموزش دندان سازی تشکیل دادند، ولی در همین ایام که مصادف با تاسیس مدرسه طب در دارالفنون بود، لزوم آموزش نکاتی از بیماری های دهان و دندان به محصلان مدرسه طب ضروری تشخیص داده شد و دکتر لقمان الدوله ادهم، رئیس وقت مدرسه طب، دکتر محسن سیاح را مامور تدریس بیماری های دهان به شاگردان مدرسه طب کرد.
 دکتر سیاح تحصیلات عالیه دندانپزشکی خود را در اروپا به اتمام رسانده و تازه به ایران بازگشته بود. بنابراین می توان او را  اولین دندانپزشک ایرانی دانست که صاحب تحصیلات آکادمیک در این رشته بود یا به عبارت دیگر، موسس و پدر دندانپزشکی نوین ایران به شمار می آمد. در سال 1309، مدرسه دندان سازی وابسته به مدرسه عالی طب دایر شد و در سال 1316 نیز دانشکده دندانپزشکی دانشگاه تهران به عنوان اولین دانشکده دندانپزشکی کشور تاسیس شد.
دواخانه نظامی
دواخانه نظامی از کهن ترین داروخانه های ایران است که توسط هادی خان سرتیپ برای استفاده وزارت جنگ تاسیس شد و کلیه لوازم آن را از کشور اتریش خریداری کردند. پس از فوت هادی خان، خواهرزاده او - عبدالحسین خان نظامی - مسئولیت داروخانه را بر عهده گرفت و چندی بعد این داروخانه بابت طلب عبدالحسین خان از ارتش به او واگذار شد.
پس از فوت عبدالحسین خان در سال 1319 فرزند او دکتر امیر هوشنگ نظامی که  استاد برجسته دانشکده های پزشکی و داروسازی دانشگاه تهران بود، عهده دار اداره داروخانه پدرش شد. این داروخانه قدیمی در سال 1367 تعطیل شد و پس از فوت دکتر امیر هوشنگ نظامی در سال 1371 به دانشکده داروسازی دانشگاه تهران انتقال پیدا کرد.
,شکوه تمدن ایرانی در موزه ملی تاریخ علوم پزشکی موزه ملی تاریخ علوم پزشکی ایران,موزه,تاریخ پزشکی ایران,شهرهای استان تهران- دیدنی های استان تهران


آنگاه در سال 1381 با تلاش و پیگیری خانم دکتر زرین دخت شرقی، همسر دکتر نظامی، داروخانه به همراه تجهیزات و اسناد مربوطه به موزه ملی تاریخ علوم پزشکی اهدا شد. مسئولان موزه نیز  با استفاده از عکس های قدیمی و با هزینه خانم دکتر شرقی، داروخانه نظامی را به صورت اصلی و اولیه خود بازسازی کردند. داروخانه نظامی پس از بازسازی در دوازدهم شهریور 1382 افتتاح شد.
تجهیزات به نمایش درآمده در این داروخانه عبارت است از دستگاه شیشه پرکن، دستگاه شربت سازی، دستگاه صافی، همزن، دستگاه حب بر، دستگاه عصاره گیر، ترازو، هاون چینی، دستگاه تقطیر، ظروف آزمایشگاهی، دستگاه پرس برای تهیه کاشه، دستگاه آلبومین متر، قالب قرص زنی، سرنگ شیشه ای مدرج، آتش گردان، چراغ الکلی، ساکشن دستی، ظروف دو جداره برای حرارت غیر مستقیم، قالب شیاف، قالب قرص، دستگاه مهر برجسته وکلیشه های قدیمی مورد استفاده در داروخانه.
شعبه موزه ملی ایران در موزه تاریخ پزشکی
این بخش با کمک و پشتیبانی موزه ملی ایران در همان سال های اولیه تاسیس موزه تاریخ علوم پزشکی راه اندازی شد و شامل 163 اثر با موضوع پزشکی است. این اشیا شامل سفال ها، شیشه ها و مفرغ هایی است که دارای مصارف پزشکی بوده اند و سالیان سال در مخزن موزه ملی ایران نگهداری می شدند.
,شکوه تمدن ایرانی در موزه ملی تاریخ علوم پزشکی موزه ملی تاریخ علوم پزشکی ایران,موزه,تاریخ پزشکی ایران,شهرهای استان تهران- دیدنی های استان تهران

پرتره ابن سینا

 سپس با تفاهمنامه مشترکی که بین موزه ملی و موزه تاریخ پزشکی به امضا رسید، به صورت امانی در اختیار موزه ملی تاریخ علوم پزشکی قرار گرفتند تا نمایش دهنده پیشینه و سیر تحول پزشکی ایران در روزگاران کهن باشند.

منبع :

شکوه تمدن ایرانی در موزه ملی تاریخ علوم پزشکی گردآوری توسط بخش شهرهای استان تهران- دیدنی های استان تهران سایت آکاایران

اخبار اکاایران

تبلیغات