قم؛ نهاد بزرگان و جای م‍ِهان - آکا

آکایران :همشهری 6و7 - ندا حبیب اله: اگر کسی بخواهد از تهران و از راه زمینی به مرکز، جنوب، غرب، جنوب غرب و جنوب شرقی ایران برود، چاره ای ندارد جز اینکه از قم بگذرد...
اگر کسی بخواهد از تهران و از راه زمینی به مرکز، جنوب، غرب، جنوب غرب و جنوب شرقی ایران برود، چاره ای ندارد جز اینکه از قم بگذرد. خیلی ها یک ساعتی وقت می گذارند و سر راه، به زیارت آستان حضرت معصومه (س) می روند اما کمتر پیش می آید که بخواهند همه دیدنی های  قم را ببینند.
بنا به گزارش آکاایران : برای همین قم شهری است که همه ما بارها و بارها از کنارش گذشته یا وارد آن شده ایم اما آن را چندان که باید و شاید، ندیده ایم و نمی شناسیم. چندی پیش در صفحه ایران گردی، مجموعه آستان حضرت معصومه(س) و موزه آستانه را به عنوان مهم ترین جاذبه زیارتی و گردشگری قم معرفی کردیم و حالا می خواهیم به دیدن سایر جاذبه های  این شهر برویم.
قم به چه معناست؟
درباره وجه تسمیه قم و اینکه نام این شهر از کجا آمده و به چه معناست، بسیار گفته اند. عده ای گفته اند عبور رودخانه ای از این محل-که امروز آن را قمرود می خوانیم-باعث شد صحرانشینان اطراف در آن جمع شوند و اجتماع یکجانشینی را تشکیل دهند.
آنها خانه هایی را بنا کردند که «کومه» یا «کم» خوانده می شد و نام قم برگرفته از همین نام است. بعضی دیگر چنین باور دارند که وجود قمرود، موجب شده بود که در این منطقه آب جمع شود و سبزه و علف فراوان بروید. عرب ها به محل جمع شدن آب قم می گویند و نام قم را آنها بر این شهرگذاشته اند.
نظرهای دیگری هم وجود دارد؛ مثلا اینکه قم را «قمساره بن لهراسب» بنا کرده یا اینکه نامش تغییر شکل یافته نام چشمه ای به نام «کب» است. سخت است که نظریه درست را بین گفته های مختلف تشخیص دهیم اما نکته مهم این است که در بیشتر روایات تاریخی، نام قم در پیوند با رودخانه ای است که از این ناحیه می گذرد؛ رودخانه ای فصلی که هنوز هم هست و گاهی در فصول بارانی سال طغیان می کند.
مسجد امام حسن عسگری(ع)
نام گذاری این مسجد به نام امام یازدهم شیعیان با نام گذاری سایر مساجد به نام امامان و معصومان تفاوت دارد. مردم قم اعتقاد دارند – و روایات تاریخ و مذهبی نیز اعتقاد آنان را تایید می کند – که مسجد امام حسن عسگری(ع) در سده سوم هجری قمری به دستور ایشان و توسط «احمد بن اسحاق اشعری» که وکیل امام بود، ساخته شد.
 البته این مسجد بزرگ در طول تاریخ بارها و بارها دچار دگرگونی شده و اکنون ظاهر بیشتر بخش های  آن جدید به نظر می رسد. از این گذشته آنچه به دستور امام حسن عسگری(ع) ساخته شده، تنها بخش کوچکی از مسجد فعلی بوده است. اما شکی وجود ندارد که این مسجد، قدیمی ترین مسجد قم است.
مسجد امام حسن عسگری(ع) از چهار شبستان، یک ایوان و یک سرداب زیبا تشکیل شده که هرکدام در دوره ای خاص شکل گرفته و بعدها گسترش یافته اند. مثلا ایوان بزرگ مسجد که به ایوان مهدعلیا معروف شده، از ساخته های «مهدعلیا» مادر شاه سلیمان صفوی است.
,قم؛ نهاد بزرگان و جای م‍ِهان قم,گردشگری,شهرهای استان تهران- دیدنی های استان تهران

ابتدای خیابان آستانه، جنب رودخانه خشک
قم کجای تاریخ ایستاده است؟
 قم، تاریخی دور و دراز دارد؛ زیرا محلی که این شهر در آن واقع شده از نظر جغرافیایی و ارتباطی حائز اهمیت فراوان است و از گذشته های  دور تا به امروز، راه های مختلف ارتباطی و بازرگانی از این شهر می گذشته یا منشعب می شده است.
 رومان گیرشمن، باستان شناس فرانسوی که سال ها در ایران به کاوش مشغول بود، قم را یکی از اولین مراکز تجمع در تاریخ بشری می داند و پیشینه آن را تلویحا به حدود 10 هزار سال پیش می رساند.
در سال های اخیر، کاوش های  باستان شناسی در نزدیکی مسجد جمکران منجر به کشف کوره هایی از عصر آهن شد که سابقه سکونت در این منطقه را تا چند هزار سال عقب می برد.
در عین حال، بیشتر نام های  مربوط به محلات شهر قم و نواحی اطراف آن مثل هندیجان، جمکران، مهرویان، کمیدان، بیدهند، فردو و سلفچگان ریشه های  فارسی و باستانی دارند و نشان می دهند که این ناحیه از زمان باستان، جایی مهم و آباد بوده است. نام قم چند بار در متن شاهنامه حکیم ابوالقاسم فردوسی نیز آمده است. آنجا که می گوید:
دگر بهره زو بد قم و اصفهان
 نهاد بزرگان و جای مهان
 یا
نبشتند منشور بر پرنیان
 خراسان و ری و قم و اصفهان
اگر بعضی روایات که می گویند قم را سپاهیان اسکندر مقدونی ویران کردند، درست باشد، معلوم می شود که این شهر در زمان هخامنشیان وجود داشته اما نظر قاطع این است که قم به عنوان یک شهر مهم در زمان ساسانیان (سده سوم تا هفتم میلادی) شکل گرفت. در این زمان آن را «ویران آباد کردکواد» می خواندند؛ یعنی شهر ویرانی که قباد (شاه ساسانی) آبادش کرد.
در این زمان، زعفران قم شهرت فراوان داشت و در شهر و نواحی پیرامون، آتشکده های  زرتشتی بسیار ساخته بودند. اینکه مورخان مسلمان گفته اند در جنگ قادسیه سپاهی متشکل از 25 هزار پیاده و سواره از قم و کاشان به سپاه بزرگ ساسانیان پیوستند، می رساند که این شهر در آن دوره در کمال آبادی و بزرگی بوده است.
قم در اولین سال های حمله اعراب مسلمان به ایران به دست آنان افتاد و فرمانده ای که آن را فتح کرد، کسی نبود جز ابوموسی اشعری که داستان خیانتش به امیرالمومنین(ع) در جنگ صفین شهره خاص و عام است.
 بعد از فتح قم به وسیله مسلمانان اتفاق خاصی نیفتاد  تا اینکه در پایان سده نخست هجری، گروهی از شیعیان که از ستم خلفای اموی به ستوه آمده بودند، از سمت عراق به این شهر آمدند و استحکامات و بناهای جدیدی را در آنجا بنا کردند.
با استقرار آنها، سایر شیعیان و سادات و علویان نیز رو به قم آوردند و این شهر در تمام تاریخ ایران پس از اسلام به یکی از اقطاب جهان تشیع بدل شد. حتی اقامت و رحلت حضرت معصومه(س) در این شهر نیز مرتبط با مرکزیت آن در عالم تشیع بوده است.
داستان قم در تاریخ ایران داستانی طولانی است. کافی است نام فقیهان، محدثان، دانشمندان ،شاعران و هنرمندان ایران در سده های  گذشته را از نظر بگذرانیم و ببینیم که چه تعداد از آنها پسوند «قمی» دارند.
 این شهر در دوره معاصر شاهد رویدادی شگرف بود که تاریخ ایران را در مسیر جدیدی قرار داد؛ تاسیس حوزه علمیه قم موجب شد که از یک سو اعتبار علمی این شهر بالا برود و به تدریج با حوزه علمیه نجف هم تراز شود و از سوی دیگر با ورود استادان و طلاب حوزه علمیه قم به عرصه سیاست، رویداد عظیمی چون انقلاب اسلامی ایران اتفاق بیفتد.
,قم؛ نهاد بزرگان و جای م‍ِهان قم,گردشگری,شهرهای استان تهران- دیدنی های استان تهران

مسجد جامع عتیق
بعد از مسجد امام حسن عسگری(ع)، قدیمی ترین مسجد قم، مسجد جامع عتیق است. این مسجد نیز در سده سوم هجری قمری توسط یکی از محدثین قم به نام «ابوالصدیم حسین بن علی بن آ دم اشعری» ساخته شده که از یاران امام علی النقی(ع) و امام حسن عسگری(ع) بوده است. مجموعه کنونی مسجد جامع عتیق شامل بناهایی از دوره های  مختلف است.
برای نمونه، سازه گنبدخانه کنونی سال 529 هجری قمری یعنی در روزگار سلجوقیان ساخته شده و بعضی کارهای تعمیراتی و تزییناتی نیز مربوط به دوره فتحعلی شاه قاجار است. این مسجد برخلاف بیشتر مساجد تاریخی ایران که چهار ایوانی هستند، تنها دو ایوان دارد که یکی از آنها با 18 متر ارتفاع، بسیار چشم نواز و شکوهمند به نظر می رسد.
,قم؛ نهاد بزرگان و جای م‍ِهان قم,گردشگری,شهرهای استان تهران- دیدنی های استان تهران

خیابان آذر
بازار قم
بازار قم را باید یکی از زیباترین بازارهای تاریخی ایران دانست که شهرت آن همپای شکوه و زیبایی اش نیست و ارزش های هنری و معماری آن به قدری که باید و شاید، مورد توجه قرار نگرفته است.
 اگرچه بخش هایی از بازار قم از دوران سلجوقی و ایلخانی به جای مانده اما ساختار کنونی بازار که تعدادی راسته و چهارسوق و سرا و تیمچه را شامل می شود، یادگاری است از دوره صفویه و بعدها در دوره قاجار بخش هایی به آن افزوده شده است.
 مثلا راسته نو بازار، چنان که از نامش برمی آید در دوره ناصرالدین شاه قاجار ساخته شده است. بنابراین بازار قم به طور کلی به دو بخش بازار کهنه و بازار نو تقسیم می شود که با خیابان کشی های  جدید از هم جدا افتاده اند.
یکی از زیباترین بخش های بازار نو، تیمچه بزرگ آن است که سقف زیبایش از سه طاق گنبدی بزرگ تشکیل شده و با تزییناتی که دارد، چشم ها را به خود خیره می سازد.
 این تیمچه کاری است از معماری به نام استاد حسن قمی، مشهور به معمارباشی. از معماری بازار و ساختمان هایش که بگذریم، حال و هوای سنتی آن نیز برای گردشگران جالب توجه است و آنها را به یاد بازارهای کهن ایرانی همچون بازارهای اصفهان و شیراز و یزد و کرمان می اندازد. افزون بر این، تعدادی مسجد در بازار قم وجود دارد که در جای خود زیبا و دیدنی هستند.
,قم؛ نهاد بزرگان و جای م‍ِهان قم,گردشگری,شهرهای استان تهران- دیدنی های استان تهران


 خیابان طالقانی
مساجد پنجه علی و میدان کهنه
دو مسجد دیگر قم که از نظر تاریخی اهمیت دارند و دیدن شان باب طبع علاقه مندان به معماری تاریخی ایران است عبارتند از مسجد پنجه علی و مسجد میدان کهنه. مسجد پنجه علی طبق کتیبه ای که در  ایوان آن نقش بسته و سال 886 هـ.ق را نشان می دهد، دست کم حدود 600 سال عمر دارد.
 از این گذشته، سنگی بر محراب مسجد نصب شده که جای پنجه یک دست روی آن به چشم می خورد و محلی ها می گویند که منسوب به حضرت علی(ع) است. مسجد میدان کهنه نیز از آثار دوره سلجوقی با اضافاتی از دوره قاجار است.  کنار این مسجد یک مناره آجری به ارتفاع 25 متر وجود دارد که سال 291 هـ.ق ساخته شده و از کهن ترین مناره های  تاریخی در ایران و جهان اسلام به شمار می آید. 
,قم؛ نهاد بزرگان و جای م‍ِهان قم,گردشگری,شهرهای استان تهران- دیدنی های استان تهران

پنجه علی:خیابان انقلاب،کوچه گذر پنجه علی
میدان کهنه: خیابان آذر
خانه های  «حاج قلی خان قرار» و «حاج علی خان زند»
این دو خانه تاریخی که هر دو در دوره قاجار ساخته شده اند و هر دو در محله قدیمی «چهارمردان» و در کوچه گذر قلعه جای گرفته اند، از جمله مهم ترین خانه های  تاریخی قم هستند که از نظر معماری و تزیینات وابسته به آن حائز اهمیت تلقی می شوند.
فضاها و عناصر متعدد این خانه ها از قبیل هشتی و دالان و حیاط و بادگیر و ایوان و زیرزمین و تالارهای پذیرایی و اتاق های نشیمن، حال و هوای جالبی به آنها بخشیده است. بخشی از تشکیلات اداره میراث فرهنگی و گردشگری استان قم در این خانه ها مستقر شده است و از این رو بازدید از آنها در ساعات فعالیت اداری امکان پذیر خواهد بود.
,قم؛ نهاد بزرگان و جای م‍ِهان قم,گردشگری,شهرهای استان تهران- دیدنی های استان تهران

خانه امام خمینی
خانه امام خمینی یکی از مهم ترین جاذبه های  گردشگری قم است که خصوصا گردشگران خارجی و طلاب غیرایرانی حوزه علمیه قم علاقه وافری به دیدن آن دارند؛ زیرا روایتگر فرازهایی سرنوشت ساز از تاریخ معاصر ایران است. خانه امام معماری ساده و بی آلایشی دارد و گمان می رود که در اوایل دوره پهلوی اول ساخته شده باشد.
 این خانه سال 1335 از سوی امام خمینی خریداری شد و ایشان تا آبان سال 1343 که از ایران تبعید شد، در آن زندگی می کرد. خانه امام خمینی هم اکنون به حالت موزه نگهداری می شود.
,قم؛ نهاد بزرگان و جای م‍ِهان قم,گردشگری,شهرهای استان تهران- دیدنی های استان تهران

  خیابان معلم، محله یخچال قاضی
خانه آیت الله بروجردی
آیت الله بروجردی، بانی مسجد اعظم قم و آخرین مرجع تقلیدی بود که در زمان حیاتش همه شیعیان جهان از او تقلید می کردند. خانه ایشان در بافت تاریخی قم در دوره مظفرالدین شاه قاجار و به وسیله بازرگانی به نام «سید علی اکبر بلورفروش» ساخته شده است.
بعدها که مرحوم حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی، موسس حوزه علمیه قم به این شهر آمد، بیش از هفت سال در این خانه ساکن بود و پس از ایشان از سال 1324 تا 1339 خورشیدی، آیت الله بروجردی در این خانه اقامت داشت.
 آیت الله بروجردی این خانه را ثلث مال خود قرار دارد تا عواید آن پس از فوت ایشان صرف عزاداری امام حسین(ع) شود. خانه بروجردی هم از حیث معماری و هم از نظر تاریخی اهمیت دارد.
,قم؛ نهاد بزرگان و جای م‍ِهان قم,گردشگری,شهرهای استان تهران- دیدنی های استان تهران

خیابان آذر، کوچه تکیه آقا سید حسن
امامزاد گان قم
از آنجا که شهر قم در سده های  نخستین اسلامی، مأمن و سکونتگاه بسیاری از سادات و علویان و بزرگان شیعه بود، عده زیادی از نوادگان امامان معصوم در این شهر به خاک سپرده شده اند و مزارهای آنان عموما از نظر معماری و جاذبه های  زیارتی و گردشگری اهمیت دارد. شمار بقاع متبرکه قم زیاد است و ما ناچاریم که به معرفی چند تایی از آنها بسنده کنیم.
    شاهزاده اسحاق
احمد بن اسحاق از نوادگان امام موسی کاظم(ع) است. بقعه او در میدان کهنه قم در اصل از آثار دوره صفویه است که در دوره مظفرالدین شاه قاجار بازسازی شده است.
,قم؛ نهاد بزرگان و جای م‍ِهان قم,گردشگری,شهرهای استان تهران- دیدنی های استان تهران

    چهل اختران
چهل اختران مدفن موسی مبرقع، فرزند امام محمد تقی(ع) و تعدادی دیگر از امامزادگان از جمله چهل اختران و امامزاده زید است. ساختمان امامزاده زید از همه قدیمی تر و متعلق به حدود 600 سال پیش است . دو ساختمان دیگر نیز در دوره صفویه ساخته شده اند و هنرهای تزیینی جالب توجهی در آنها به کار رفته است. این زیارتگاه در خیابان آذر قرار دارد.
,قم؛ نهاد بزرگان و جای م‍ِهان قم,گردشگری,شهرهای استان تهران- دیدنی های استان تهران

    شاهزاده ابراهیم
این زیارتگاه که ساختمان 600 ساله آن به صورت هشت گوش و با گنبد هرمی 16 ترک ساخته شده، مدفن یکی از نوادگان امام هفتم(ع) است.
,قم؛ نهاد بزرگان و جای م‍ِهان قم,گردشگری,شهرهای استان تهران- دیدنی های استان تهران

    شاه احمد قاسم
احمد بن قاسم از نوادگان امام جعفر صادق(ع) است. قدمت مزار او به سده هفتم هجری، یعنی دوره ایلخانان مغول می رسد و ساختمان کنونی اش حدود 700 سال قدمت دارد. محراب زرین فام بسیار نفیس این امامزاده، اکنون در مجموعه هنرهای اسلامی موزه برلین نگهداری می شود.
,قم؛ نهاد بزرگان و جای م‍ِهان قم,گردشگری,شهرهای استان تهران- دیدنی های استان تهران

    بقعه علی بن جعفر
بقعه علی بن جعفر، معروف به در بهشت، یکی از نفیس ترین زیارتگاه های قم و به عبارتی زیباترین آنها پس از آستان حضرت معصومه(س) است.
 در این زیارتگاه یکی از فرزندان امام جعفر صادق(ع) به خاک آرمیده است. تزیینات این زیارتگاه به قدری نفیس هستند که قطعات زیادی از آن از محل خارج شده و در موزه های  مختلف ایران و جهان به نمایش درآمده اند. برای نمونه، محراب زرین فام این بقعه در مجموعه دوران اسلامی موزه ملی ایران نگهداری می شود.
,قم؛ نهاد بزرگان و جای م‍ِهان قم,گردشگری,شهرهای استان تهران- دیدنی های استان تهران

منبع :

قم؛ نهاد بزرگان و جای م‍ِهان گردآوری توسط بخش شهرهای استان تهران- دیدنی های استان تهران سایت آکاایران

اخبار اکاایران

تبلیغات