کویر ، آنجا که زمین و آسمان به هم می پیوندند - آکا

کویر ، آنجا که زمین و آسمان به هم می پیوندند

,شهرهای استان تهران- دیدنی های استان تهران

بیابان یا نام زیباتر آن که در گوش خوش آوا و در دل تاثیر گذار است : کویر، با پهنه های وسیعی که هیچ ساختمانی وسعت آن را محدود نمی سازد و آسمانی که تا چشم کار می کند عمیق است و پرستاره . کویر با سکوت عمیق و بی هیاهو با دشتهای وسیع و نامحدود و با مرگ رنگ . کویر ندایی است که به خود می خواند به عمق و به جان . آدمی را از سطح که پرفریب و بس خالی است به عمق که جان بخش و بی ریاست می برد . روز و شب کویر جمع ضدینند ، روزهای کویر آتش خیز و شبهایش ستاره ریز است . آفتاب کویر می سوزاند و مهتاب آن جان به تنگنا آمده را با آسمان صمیمیت وصداقت پیوند می زند . کویر در پس چهره خشک وخشن خویش آبی به زلالی شبنم پنهان دارد ، کویر آرام و بی ادعاست . از دل قنات و کاریز آن زندگی می جوشد بی آنکه ادعایی داشته باشد ، کویر فروتن است و در افتادگی خویش چه یادگارهای جاوید و چه رازهای سربه مهر که پنهان ندارد . از عمق واعجاز و زیبایی کویر هرچه گفته آید باز هم گویای آنچه آن است نخواهد بود.

,شهرهای استان تهران- دیدنی های استان تهران

کویر از جمله معدود ساخت های طبیعی است که انسان در جستجوی معنا ، برای آن معنایی قائل شده و رازهایی  نهفته در آن یافته است . با توجه به تعاریف اکولوژیکی می توان تعریف زیر را از کویر ارائه داد : " کویر یک اکوسیستم زوال یافته است که استعداد تولید طبیعی گیاهی (بیوماس) در آنها کاهش یافته و یا بکلی از بین رفته است. تشکیل بیابان به عوامل متعددی از جمله اقلیم، ساختارهای زمین شناسی و توپوگرافی، کیفیت منابع آب و خاک و خاصه دخالتهای تخریبی انسان در محیط بستگی دارد. به همین دلیل بیابانها را به دو دسته کلی یعنی بیابانهای تاریخی یا طبیعی با منشاء محیطی و بیابانهای جدید با منشاء انسانی تقسیم میکنند."(1) کشور ما از معدود کشور هایی است که پهنه های وسیعی از آن توسط بیابان و کویر پوشیده شده است به طوریکه " طبق آخرین آمار حدود 65 درصد سرزمین ایران را اقلیم های خشک و فراخشک پوشانده است که دارای شرایط بیابانی هستند."(2) این پدیده معلول واقع شدن  در عرض جغرافیایی خاصی است که در این عرض ها میزان تبخیر بسیار بیشتر از میزان بارش است ، عبور توده های هوایی بسیار خشک تبخیر آب وحتی رطوبت موجود در خاک را سبب می شود ، تبخیر شدید رطوبت خاک باعث برجای ماندن املاح در سطح خاک شده و در نتیجه آنچه بر جای می ماند شوره زارهایی است که سطح زمین را می پوشاند. این زمین ها به دلیل اشباع بودن از املاح قابلیت پرورش گیاهان را ندارند وتنها گونه های گیاهی خاص که با خاک های شور سازگاری یافته اند در این خاکها رشد می کنند . لذا عریان بودن کویر از پوشش گیاهی از ویژگی های مهم آن است . واژه بیابان اگر چه معادل کویر به کار می رود ولی از نظر علمی با کویر متفاوت است . کویر فاقد هر گونه پوشش گیاهی است در صورتیکه بیابان واجد پوشش گیاهی بسیار تـُنُک است . در کشور ما به جز سواحل دریای خزر و منطقه محدودی در شمال غرب کشورمان بقیه مناطق یا کویری است مانند کویر مرکزی ولوت ، یا بیابانی است مانند بسیاری از اراضی بایر و مراتعی که تحت چرای بی رویه دام قرار گرفته است و یا در معرض خطر بیابان زایی قرار دارد. شرایط اقلیمی ایران در طی هزاره های گذشته تغییر نکرده است و مردمی که در این سرزمین می زیسته اند همواره با این مشکل یعنی زمینهای خشک وفرا خشک مواجه بوده اند . لذا خود و شرایط زندگی خود را با شرایط اقلیمی محیط ، سازگار کرده بودند ؛ به طوریکه می دانید قنات با قدمتی چند هزارساله ابتکار ایرانیان برای بهره گیری از آبهای زیرزمینی در مناطق بیابانی بوده است . " اراضی بیابانی به عنوان پدیده ای ملموس در کنار سرزمینهای آباد، از گذشته های دور وجود داشته است و مردم ساکن و همجوار آن، راز و رمز چگونه زیستن با آن را آموخته و از توانمندیهایش بهره گرفته اند. نحوه زندگی در کاشان ، آران و بیدگل در گذشته نمونه بارزی از یک نوع همزیستی با کویر بوده است که از جمله میتوان به موارد ذیل اشاره نمود:

- دستیابی به منابع عظیم آب زیرزمینی با حفر 120 رشته قنات که طول آنها به کیلومترها می رسد. متأسفانه با حفر چاههای عمیق و بهره برداری بی رویه از آبهای زیرزمینی تعداد زیادی از آنها خشک شده به طوریکه اکنون 40 تا 50 رشته آن فعال است.

,شهرهای استان تهران- دیدنی های استان تهران

- معماری سازگار با شرایط بیابانی و خشک ، نمونه دیگری از همزیستی با کویر در این مناطق میباشد.

- احداث آب انبارها ، یخچالها، کشت دیم صیفی جات در شنزارهای اطراف آران و بیدگل، با بهره گیری از منابع آب زیرزمینی و سطحی و پرورش و نگهداری شتر و بز بعنوان دامهای سازگار با این مناطق از نمونه های دیگر سازگاری با شرایط بیابانی است."(3)

ولی متاسفانه بهره وری بیش از حد انسان از منابع طبیعی ، به عنوان نمونه حفر چاههای عمیق و خشک شدن قناتهای بسیار، و همچنین در بعضی مناطق رهاسازی زمینهای کشاورزی روند بیابان زایی را در کشورمان سرعت بخشیده است ." در ایران از حدود 50 سال پیش با افزایش جمعیت و آغاز توسعه اقتصادی و اجتماعی بدون رعایت اصول توسعه پایدار، پیوسته بخشهایی از ثروت ملی و منابع طبیعی تحت الشعاع قرار گرفته است. بررسیها نشان میدهد که این سیاست ها در گذشته سبب شده است سالانه یک درصد بیابان زائی در سطح کشور صورت گیرد."(4) چنانکه پیشتر آمد جز سواحل جنوبی دریای خزر و مناطق محدودی در شمالغرب کشور ، بقیه مناطق در معرض خطر بیابان زایی قرار دارند و از جمله فعالیتهایی که روند بیابان زایی را در کشورمان سرعت می بخشد شامل : " افزایش جمعیت بعنوان یک عامل اصلی، تخریب جنگل، تخریب مرتع، تخریب سرزمینهای کشاورزی، تخریب منابع آب، برداشت از معادن و توسعه شهرها و روستا "(5)است . و متاسفانه فعالیتهای فوق الذکر به شدت به کار خود ادامه می دهد و لزوم به کارگیری روش های علمی برای متوقف ساختن این روند را الزامی می نماید هم اینک با روش هایی از جمله : "- نهالکاری با استفاده از گونه های مقاوم به خشکی از قبیل تاغ، اسکنبیل، آتریپلکس، دم گاوی، اشنان، قره داغ ؛

- مبارزه با گسترش اراضی بیابانی با احداث بادشکن ، جهت تجدید حیات طبیعی و استقرار پوشش گیاهی "(6)می توان تا حدودی از گسترش بیابان جلوگیری کرد . ولی  برای پیشرفت بیشتر در این زمینه نیاز است که همزیستی مسالمت آمیز با بیابان را تبلیغ و آن را مرگ زندگی معرفی نکنیم .

,شهرهای استان تهران- دیدنی های استان تهران

بهتر آن است که به این پهنه های وسیع سادگی و بی آلایشی به عنوان یک معضل ننگریم . بلکه از ورای چهره خشک کویر، گذشته و گنج های درونی آن را استخراج کنیم . آنکه در خشونت صورت کویر گرفتار می آید باید راه هایی را برای تحدید کویر بیابد. اگر چه تمام این اقدامات درست وبه جاست ولی حکایت از نشناختن کویر دارد کسی که شیفته کویر و جاذبه های آن است ، کسی که از دل کویر خشک آبی به زلالی شبنم بیرون می کشد ، اوست که می تواند از کویر یک جاذبه دیدنی و فراتر از آن یک تور درونی بسازد سفری توامان در آفاق و انفس . متاسفانه در دنیایی که صنعت گردشگری یکی از راههای افزایش ثروت ملی است و دولت ها از اندک جاذبه های دیدنی کشورشان برای جذب گردشگر استفاده می کنند ، ما از پهنه های وسیع کویری و جاذبه های آن غافل مانده ایم . گردشگر اروپایی که نگاهش آکنده از چشم اندازهای سبز اروپاست مطمئناً کویر ایران را شاهکاری طبیعی خواهد دید . کویر گسترده لوت می تواند با جاذبه های خود به یک مرکز جذب گردشگر تبدیل شده و از این طریق هزاران شغل ایجاد نماید ." توسعه و رونق توریسم آفتابی و گردشگری در بیابان‌ها به ویژه بیابان لوت، نیازمند سرمایه‌گذاری زیادی نیست و بسیاری از امکانات مورد نیاز برای جهانگردی این منطقه، به طور بالقوه در خود منطقه وجود دارد. این بیابان ، علاوه بر جذابیت‌های طبیعی خود، محل به وجود آمدن تمدن‌های بزرگی بوده که به دلیل نامساعد بودن شرایط اقلیمی از بین رفته‌اند. از جمله این آثار باستانی می‌توان به بقایای شهر "خبیص" با قدمت 3500 ساله در غرب لوت و قلعه "نهبندان" در شرق لوت اشاره کرد که آثار تاریخی فروانی در آن‌ها نهفته است."(7) جاذبه های دیدنی کویر های ایران – مرکزی و لوت – به این دو منطقه محدود نمی شود بلکه با اندکی دل سپردن به کویر می توان مناطق و بناهای تاریخی بسیاری را در این منطقه یافت ، از جمله کاروانسراهایی که از روزگار رونق جاده ابریشم و مسیرهای تجاری از اروپا به آسیای میانه یادگار مانده و حتی تا پایان دوره صفویه نیز رونق و اعتبار خود را حفظ کرده بود . از جمله این مناطق به دو کاروانسرا می توان اشاره کرد.

" دیر گچین کاروانسرای استوار و پرشکوه که به مادر کاروانسراهای ایران معروف است در ۴۰ کیلومتری جنوب غربی ورامین در دل پارک ملی کویر واقع شده و قدمت آن به دوره ساسانیان نسبت داده می شود"(8)

" کاروانسرای مرنجاب در ارتفاع ٨١٠ متری از سطح دریای آزاد در حاشیه جنوبی دریاچه قم واقع شده است.مرنجاب از دهستان کویرات شهرستان آران و بیدگل و در ٥٠ کیلومتری شمال شرق مرکز این شهرستان قرار دارد."(9)

زیارتگاه فیض آباد در کویر آران و بیدگل ، قلعه نوش آباد مسجد قدیمی نقشینه و قلعه های پراکنده دیگر در کویر از دیگر آثار دیدنی منطقه کویر ایران است .

,شهرهای استان تهران- دیدنی های استان تهران

از جمله مناظر طبیعی که در کویر می تواند نظر گردشگران را به خود جلب کند تاغزارهای حاشیه کویر آران وبیدگل است ، این درختان سربرآورده از شوره زار با شاخ وبرگ بسیار و در هم تنیده حیرت هر بیننده ای را بر می انگیزد. " مقاومت حیرت آور تاغ در برابر نامساعدترین شرایط بوم شناختی ( خشکسالی ، هجوم آفات و ...) از ویژگی های منحصر به فرد این درخت ا ست. به عبارت دیگر تاغ را می توان در شرایط آب و هوایی شدیداً کویری ( زیر 50 میلی متر باران در سال ) هم برای بازسازی و احیاء با موفقیت بکار گرفت.به این ترتیب تاغ با ایجاد شبکه وسیعی از سیستم ریشه ای قادر است علاوه بر جلوگیری از فرسایش و حرکت شنهای روان ، رطوبت مورد نیاز خود را از اعمال خاک جذب و ادامه حیات دهد."(10)با نگاهی به سفرنامه ناصرخسرو در می یابیم که حد فاصل شهرهای کاشان ، آران و بیدگل و ورامین پوشیده از جنگلهای طبیعی بوده است و  اینک از آن جنگل وسیع که به مدد سفرنامه ناصر خسرو در حافظه تاریخ ضبط شده جز " 120 هکتار جنگل دست کاشت تاغ " باقی نمانده است . تاغزارها یکی از مناظر طبیعی کویرهای ایران است ، و در کنار آن نباید از مناظر طبیعی بادساخت که حاصل فرسایش بادی در صخره ها و سنگ های سخت کویر است غافل ماند . به هر صورت کویر را می توان گنجی ناشناخته و سرشار دانست که با توجه و جدی گرفتن آن به گنجی بی پایان تبدیل خواهد شد . کویر در انتظار کشف شدن توسط جانهای جستجو گری است که حقیقت را می طلبند و مطمئناً آن را خواهند یافت حتی اگر در صورت به ظاهر خشک وخشن کویر . جایی که آب کم است ، آبادی نیست ولی زندگی در اعماق آن جریان دارد و مصمم و استوار هر آنچه را می طلبد ، می یابد . " کویر تاریخی است که در صورت جغرافیا در آمده است "

 

منابع :

از 1 تا 6 : بر گرفته ازمقاله " بیابان، بیابانزائی و بیابانزدائی در ایران"نوشته " مهندس سید مرتضی ابطحی"

7- بر گرفته از سایتwww.persiadesert.com

8- همان

9- بر گرفته از مقاله " کاروانسرای مرنجاب در قلب کویر " نوشته"دکتر سید هدایت الله نوری"

10- بر گرفته از مقاله " نقش تاغزارها در بازسازی کویر منطقه آران و بیدگل"از " مهندس محمد خاکسار"

منبع : tebyan.net

  • اشتراک
  • گزارش تخلف
  • 0 محبوب
zavaran

اخبار اکاایران