سدها و بندهای معروف استان فارس - آکا

بند امیر

سدها و بندهای معروف استان فارس
,شهرهای استان تهران- دیدنی های استان تهران

این بنا در40 کیلومتری شمال شرقی شیراز و 15 کیلومتری جنوب مرودشت، روی رودخانه کر و کنار قریه" بندامیر" احداث شده و از شاهکارهای معماری و مهندسی قرون اولیه اسلامی محسوب می شود. این بنا علاوه بر ویژگی های فنی برجسته ای که سبب ماندگاری بسیار خوب آن شده، دارای کارکردهای مهمی است.

در مسیر رودخانه کـُر، از پل خان دوره صفویه تا مصب رودخانه در دریاچه طشک، در دوره آل بویه سیستمی متشکل از شش سد ایجاد شد که بند امیر یکی از مهم ترین آنهاست. آب حاصل از این سدها برای آبیاری زمین های زراعی، راه اندازی آسیاب های آبی و غیره مورد استفاده بود. این سدها همچنین طغیان رودخانه را مهار می کرد. تعدادی از آنها نیز که به صورت پل بند ساخته شده بود ، تردد از روی رودخانه را ممکن می ساخت. به گواهی منابع تاریخی، بندامیر به دستور "امیرعضدالدوله دیلمی" در سال 365 ه. ق بنا شد و از این رو در گذشته به بندعضدی نیز شهرت داشت.

ساختمان بند امیر از دو قسمت بند و پل روی آن تشکیل می شود. این بند در یک خط مستقیم ساخته شده و از نوع سدهای وزنی است که برای ذخیره و بالابردن سطح آب جهت انتقال آن به سطح مرتفع تر ساخته شده است. مصالح مورد استفاده در بند، قطعات سنگ تراشیده در پوشش خارجی ، لاشه سنگ در هسته بند و ملات ساروج است. در اتصال قطعات سنگ ها، از بست های آهنی استفاده شده است. این تکنیک از روزگار هخامنشیان به بعد در ساخت بناهای سنگی منطقه فارس مورد استفاده بود. در سمت غربی بند امیر، مجرای عمیقی با مقطع مستطیل به عرض 10 و عمق حدود 7 متر وجود دارد که به منزله تونل انحرافی آب مخزن سد محسوب می شود. زمانی که این مجرا باز باشد، تمام آب رودخانه کـُر می تواند در آن جریان یابد. براین اساس به نظر می رسد این مجرا که به کانال گاوشیر معروف است، به عنوان تونل انحرافی ، به هنگام ساختمان بند حفر شده باشد. این کانال به طول 40 متر امتداد داشته و سپس حدود 90 درجه به سمت چپ پیچیده و پس از طی 800 متر و گذشتن از زیر پل گاوشیر، به رودخانه می پیوندد. کنترل و تنظیم عبور آب در کانال گاو شیر ، به وسیله دو دریچه به ابعاد تقریبی 3×60/1 متر که در سال های اخیر در دهانه کانال مزبور تعبیه شده، صورت می گیرد. بر روی این کانال و در امتداد بند، در سال 1317 پلی دو دهانه احداث شده تا به هنگام طغیان آبی که روی دشت سوار می شود و روستاها را تهدید می کند ، سیلاب حاصل را از زیر خود عبور دهد. به علت انتخاب محل مناسب برای برپایی بند، آب تا فاصله نسبتاً طولانی در پشت سد جمع می شود. به این ترتیب، انشعاب آب برای بیش از 24 قریه اطراف رودخانه کـُر، ممکن شده است. عمق دریاچه پشت بند به بیش از هفت متر می رسد.

سد ایزدخواست

سد قدیمی ایزدخواست در هفت کیلومتری شهر ایزدخواست در تنگه ای موسوم به "گلوگاه" که کم عرض ترین برش رودخانه است، احداث شده است. این سد قدیمی به نام سد سربند نیز معروف است. این سد از نوع کمانی است که بخش میانی آن شکسته شده و از این رو امروزه تنها دو قسمت از آن در کرانه راست و چپ رودخانه باقی مانده است. دکتر مهدی فرشاد این سد را نخستین سد قوسی جهان دانسته و ساخت آن را به دوره ساسانی منتسب می دارد.

طول این سد 42 متر، ارتفاع متوسط آن 15 متر و از جنس سنگ آهکی به صورت سنگ لاشه وملات گچ و ساروج در هسته است. نمای سد از سنگ تراشیده با ساروج ( مخلوطی است از آهک و خاکستر یا ریگ که در آب به مرور جذب انیدرید کربنیک کنند و آهکش به صورت سنگ آهک که محکم و پایدار است در می آید و از آن در جهت ساختن بنا استفاده می کنند) پوشش یافته است. طرح مرمت این سد توسط اداره کل میراث فرهنگی تهیه وبا هماهنگی سازمان آب اجرا شده است.

بند بهمن ( کوار)

,شهرهای استان تهران- دیدنی های استان تهران

ابن بند روی رودخانه" قره آغاج" سر راه شیراز- فیروزآباد و در هفت کیلومتری غرب شهر کوار بنا شده و به نظر می رسد از آثار دوره ساسانی باشد. این بند به بهمن پسراسفندیار منسوب است.

بند بهمن برای بالا بردن سطح آب و انحراف جریان آن از طریق کانالی به دشت کوار برپا شده است. درازای بند به 130 متر و ارتفاع آن در مرتفع ترین نقطه به 9 متر می رسد. مصالح مورد استفاده در بنا، قطعات سنگ طبیعی کوهستان و ملات ساروج است. بند در محلی بنا شده که دو رشته کوه به هم نزدیک می شود؛ به صورتی که بخشی از بند بر بدنه سنگی کوه و بخش دیگر آن بر بستر سنگی رودخانه قرار گرفته و همین امر موجب استحکام و ماندگاری آن در طی دو هزار سال گذشته شده است. سیلاب های شدید رودخانه بعد از برخورد با دماغه ای که در مسیر سد وجود دارد، وارد مخزن پشت سد می شود و در این مسیر بخش قابل توجهی از سرعت و نیروی تخریبی خود را از دست می دهد.

مجرایی که آب سد را به دشت کوار منتقل می کند، در گوشه شرقی سد و در بدنه سنگی کوه احداث شده است. این آب بعد از تأمین آب کارخانه قند، وارد دشت کوار شده و مورد استفاده حدود 20 روستا قرار می گیرد.

سد درود زن

سد درود زن که به نام "سنگ دختر" نیز نامیده می شود، در ایران منحصر به فرد است. برای جلوگیری از انهدام بنای این سد باستانی که در محوطه ساختمان سد جدید داریوش کبیر قرار داشت، آن را منتقل و با فاصله سه کیلومتر از محل اصلی، دوباره برپا کردند. این سنگ از دوره هخامنشی برجای مانده است.

بند فسا

این بند در 14 کیلومتری جنوب غربی فسا و دامنه کوه، برای جمع آوری و نگهداری آب سرازیر شده از ارتفاعات ساخته شده است. به نظر می رسد بند فسا از آثار دوره ساسانی ، یا اوایل دوره ی اسلامی باشد. دیواره سد تقریباً در یک خط مستقیم و در دو بخش شرقی و غربی قرار گرفته و دو قسمت آن با یک برآمدگی طبیعی به هم می پیوندند. طول دیواره غربی 101 و طول دیواره شرقی بیش از 67 متر است. ضخامت دیواره غربی نیز در رأس ، حدود 6 متر است و در بخش های پایین تر به 30/7 متر می رسد. ارتفاع این بخش از دیواره که به طور متوسط 5 تا 6 متر است، در اصل بیش از 12 متر بود. دیواره غربی در قسمت پایین رود یا زیر آب دارای دو جرز پشتیبان است که بخش اصلی آنها تخریب شده است.

بخش اصلی آب، از شکاف دیواره غربی و از میان این دو جرز جاری است و به نظر می رسد که در اصل، دریچه خروجی آب نیز از همین محل بوده است. مصالح مورد استفاده در دیواره، تخته سنگ های بزرگ و کوچک و ملات آهکی مستحکم است.

بند فیض آباد

این بند در50 کیلومتری شرق شیراز و نزدیک روستای فیض آباد، روی رودخانه کـُر قرار دارد. بنای اولیه بند فیض آباد به دوره آل بویه تعلق دارد که بعدها به دست تعمیر ( و تجدید بنا ) سپرده شده است. این بند که گویا در قدیم " قصار" نامیده می شد، توسط " اتابک چاولی" در اوایل قرن ششم بازسازی شد. بند فیض آباد چون دیگر سدها، دیواره ای در مقابل جریان رودخانه نبود؛ بلکه آب رودخانه را با نقشه و تمهیدات خاصی به دو بخش تقسیم می کرد و علاوه بر انتقال آب به زمین های اطراف، از آب رودخانه برای راه اندازی آسیاب ها نیز استفاده می شد. هر چند رویه دیواره بند تخریب شده، اما دیواره از ماندگاری خوبی برخوردار است. در گذشته در کناره سد بیش از 20 آسیاب آبی وجود داشت که امروزه تنها بقایای تعدادی از آنها هویدا است.

سد قطب آباد

این بند در30 کیلومتری جهرم، در مسیر کاروان رو شیراز- جهرم و لار- بندرعباس واقع شده و ظاهراً از آثار دوره صفویه است. دیواره بند، از صخره شیب دار یک کناره، به صخره شیب دار کناره دیگر کشیده شده تا آب های سرازیر شده از این صخره ها در پشت آن جمع شود. به نظر می رسد این دیواره تنها برای حفاظت جاده کاروان رو در مقابل سیلاب های فصلی ساخته شده باشد.

سد گمپو

این سد در جنوب منطقه لارستان، در شمال بخش بیرم و 5 کیلومتری جنوب شرقی آبادی" محمد زینا"، در تنگه ای معروف به " گولی گمپو" واقع شده است. در مورد تاریخ بنای سد اطلاع دقیقی در دست نیست؛ لیکن با توجه به آثار باستانی برجای مانده در منطقه، به نظر می رسد از ساخته های دوره ساسانی باشد.

سد گمپو روی رودخانه فصلی بنا شده و آب حاصل از بارش باران که از ارتفاعات بر دامنه ها سرازیر می شود، بعد از گذشتن از تنگه گمپو، وارد دشت می شود. سد گمپو در دهانه تنگ این تنگه و برای جمع آوری و استفاده بهینه از آب ساخته شده است. دیواره سد در نما با سنگ های تراشیده به اشکال منظم و با استفاده از ملات آهکی- بدون استفاده از بست های فلزی- و در میانه، با قطعات سنگ لاشه و قلوه و ملات آهکی یا ساروج ساخته شده است. دیواره سد در اصل با لایه ای از ملات  ساروج مرغوب به ضخامت دو سانتی متر اندود می شد که امروزه قطعاتی از این اندود باقی مانده است.

سدهای هخامنشی قادرآباد

بقایای دو سد که به فاصله یک کیلومتری از یکدیگر ساخته شده اند، در شش کیلومتری شمال شرقی قادرآباد- از توابع شهرستان خرم بید -  بر بستر رودخانه پلوار در دره "دیدگان " واقع شده و از نوع سدهای خاکی دوره هخامنشی است.

دیواره خاکی سد اول به طول 225 متر و پهنای پایینی 35 متر و ارتفاع حدود 8 متر، در دره ای قرار گرفته و امروزه 40  متر از طول آن به دلیل جریان رودخانه و احداث جاده از بین رفته است. سد از شمال غرب به سمت جنوب شرق احداث شده و آبگیرآن در شمال شرق قرار دارد. در ضلع جنوب شرقی سد، بقایای دیواره ای از سنگ های بزرگ مکعب شکل دیده می شود که شیوه ساخت آن به آثار دوره هخامنشی شباهت دارد. ظاهراً این بقایا، قسمتی از کانال آب گذری بود که آب سد را به خارج انتقال می داد. سد دیگر قادرآباد در دره دیگری به موازات دره قبلی قرار گرفته است ودیواره آن 230 متر طول و 50 متر ضخامت در پایین دارد. ارتفاع کنونی سد حدود 7 تا 8 متر است، و نشانه ای از ارتفاع اصلی آن بر جای نیست. هر دو سد دارای برآمدگی هایی است که کارکرد آنها هنوز مشخص نیست. با توجه به مقطع سدهای قادرآباد می توان به ساخت و مصالح مشترک آنها-  علی رغم اختلاف در ابعاد – پی برد. هر دو سد دارای روکش سنگی و یک لایه عایق رُسی است. در کنار سد  دوم، قطعاتی از سنگ های تراشیده ، کشف شده که از جایگاه اصلی خود جا به جا شده اند. با توجه به شیوه تراش و کنده کاری ، و نیز استفاده از بست های دم چلچله ای در اتصال آنها به یکدیگر، می توان آنها را به دوره هخامنشی منسوب کرد. بین قطعات یافت شده، مواردی وجود داشته که با توجه به اشکال و نوع تراش به نظر می رسد که احتمالاً اجزای دریچه ی کشویی و خروجی سد باشند.

کتاب میراث فرهنگی استان فارس

زهره پری نوش - سایت تبیان

منبع : tebyan.net

سدها و بندهای معروف استان فارس گردآوری توسط بخش شهرهای استان تهران- دیدنی های استان تهران سایت آکاایران

اخبار اکاایران

تبلیغات