صنایع دستى ایرانى در ورطه فراموشى - آکا

صنایعى دستى ایران براى ماندن، در کشاکشى سخت با صنایع مدرن دست و پنجه نرم مى کند، گاه برمى خیزد و گاه افت مى کند، هر بار که بر زمین مى خورد چنان خرد شده و سنگین جلوه مى کند که صداى مرگ هنر و فرهنگ بومى ایران را به ارتعاش درمى آورد. آنچنان که این صداها را مى توان در میان سخنان یک هموطن به وضوح درک کرد، «کالاهاى چینى به جاى صنایع دستى ایرانى در بازارهاى شمال به فروش مى رسد.» چه چیز دردناک تر از این جمله براى هنر ایران مى تواند باشد؟!

بحث برانگیزتر این است که دختران و پسران جوان ما در اوج بیکارى نیز به کار در این صنعت علاقه اى نشان نمى دهند!

راستى «صنایع دستى» در میان صنایع مدرن چه جایگاهى دارد و مشکلات رشد و توسعه آن را در کجا باید جستجو کرد؟


چرا سرمایه گذارى در صنایع دستى؟

این که گفته مى شود، در زمانه اى که تکنولوژی هاى مدرن روز به روز پیچیده تر مى شود چرا ما از صنایع دستى و سنتى سخن به میان مى آوریم، علت هاى مختلفى دارد. قبل از هر چیز باید از به صرفه بودن سرمایه گذارى در این گونه صنایع اشاره کرد. به اعتقاد دکتر تالع ماسوله، کارشناس بازاریابى، «اشتغال زایى براى یک نفر در صنعت پتروشیمى نیازمند سرمایه گذارى شش میلیارد تومانى است در حالى که در صنایع دستى با یک هزارم این رقم مى توان براى یک نفر اشتغال ایجاد کرد.»

موضوع دیگرى که درباره سؤال بالا مطرح مى شود این است که صنعت توریسم، به گفته کارشناسان جهانى، در آینده اى نه چندان دور، به عنوان یکى از مهمترین صنایع درآمدزاى دنیا به شمار خواهد رفت و این در حالى است که در اقتصاد بسیارى از کشورها صنعت توریسم جایگاه ویژه اى دارد.

حال ببینیم صنعت توریسم چه ارتباطى با صنایع دستى پیدا مى کند. «عبدالحمید شریف زاده»، مدیر پژوهش هنرهاى سنتى سازمان میراث فرهنگى و گردشگرى معتقد است: «هنرهاى سنتى ایران که شامل بخش هاى مختلفى چون هنرهاى صناعى، کتابت و نگارگرى، موسیقى سنتى و مقامى، نمایش هاى سنتى و آیینى و همچنین هنرهاى وابسته به معمارى است هر یک به تنهایى مؤلفه هاى بسیارى را براى جلب و جذب گردشگران داراست.»

وى مى گوید: «گستردگى هنرهاى سنتى ایران فراتر از آن چیزى است که ما از آن یاد مى کنیم و همین تنوع و گستردگى یکى ازمزایاى ویژه به کارگیرى هنرهاى سنتى و صنایع دستى در توسعه گردشگرى فرهنگى است.»

شریف زاده خاطر نشان مى کند: « ما معتقدیم آثار هنرى و صنایع دستى ایران، سفیران فرهنگى ما در کشورهاى مختلف هستند، به همین دلیل است که بر تعامل تمامى دستگاه هاى دست اندرکار با سازمان میراث فرهنگى و گردشگرى براى مدیریت صحیح این هنرها و نمایش و توانایى بالاى آنها تأکید داریم.»

وى با بیان این که هنرهاى سنتى و صنایع دستى هر یک با مفهوم خاص خودشان یکى از مهمترین وجوهات فرهنگى و اقتصادى گردشگرى کشورمان محسوب مى شوند ادامه داد: «استقبال خاص گردشگران داخلى و خارجى براى داشتن یکى از آثار هنرى یا صنایع دستى هر شهر یا استان نشان مى دهد، قابلیت بهره بردارى اقتصادى از هنرهاى سنتى و مخصوص استان هاى مختلف کشورمان، یکى از اصلى ترین مزایاى پرداختن به صنعت گردشگرى و تقویت بخش فرهنگى آن است.»

در این راستا، اگرچه قدم هایى براى توسعه صنایع دستى برداشته شد، اما به واقع باید گفت که مشکلات، نارسایى ها و کمبودهایى که بر این مقوله اقتصادى و فرهنگى رخنه کرده به اندازه اى بوده است که حتى در مدیریت این بخش مشکلاتى پیش آمد که سازمان مدیریت و برنامه ریزى خواستار انحلال سازمان صنایع دستى استانها شد که با واکنش نمایندگان مجلس روبرو شد.


ریشه مشکلات

صنایع دستى در زمره صنایع کوچک و زود بازده نیز به شمار مى رود و در برنامه سوم و چهارم توسعه نیز بر اهمیت آن تأکید شده است با این همه این صنعت همچنان از رسیدن به جایگاه خویش بازمانده است.

عبدالحمید شریف زاده، در زمینه عدم توسعه این صنایع مى گوید: «متأسفانه برنامه ریزان اقتصادى کشور، کمترین توجه را به وجوه اقتصادى هنرهاى سنتى و صنایع دستى دارند به طورى که گاهى نسبت به این حوزه دچار فراموشى شده و آن را از یاد برده اند».

وى با انتقاد از نوع مدیریت این هنرها و صنایع دستى از سوى دست اندرکاران دولتى آنها اظهار مى دارد: «شناخت ما نسبت به هنرهاى سنتى و صنایع دستى و مزایاى ویژه فرهنگى و اقتصادى آنها بسیار کم و ناچیز است، به طورى که همین عدم شناخت موجب بازماندن ما از حضور در بازارهاى رقابتى و اقتصادى شده است.»

به نظر وى «ضعف مدیریت هنرهاى سنتى و صنایع دستى و سپردن آن به دستگاه هاى مختلف دولتى موجب شده است تا بلاتکلیفى و معضل بزرگى در بازارهاى اقتصادى این هنرها به وجود آید.»


براى صنایع دستى، صادرات همچون یک رؤیاست

در حالى که صنایع دستى در بازارهاى داخلى از رونق چندانى برخوردار نیست، رؤیاى تسخیر بازارهاى خارجى کمى بلند پروازانه به شمار مى آید. مشکلات پیش رو، عدم استقبال در بازار داخلى، و ناتوانى در رقابت با کالاهاى خارجى، ظرافت در خلاقیت ها را آزرده مى سازد، انگیزه ها را سست مى کند و روح ها را براى فعالیت هایى نوین به خستگى مى کشاند. وقتی جستجو براى لقمه اى نان از پناه این تردستى ها، به جایى نمى رسد، منجر به پى گرفتن زندگى در راه هاى دیگر مى شود؛ اما چرا نباید دسترنج زرین این انسان هاى پاک در سرزمین هاى دیگر درخشش داشته باشد؟

دکتر «جمشید عدالتیان شهریارى»، نایب رئیس اتاق بازرگانى صنایع و معادن در خصوص مشکلات مطرح در برابر صادرات صنایع دستى مى گوید: «در حال حاضر صنایع دستى کشور در حدى نیست که بتوان براى آن بازاریابى وسیعى انجام داد و این صنعت دچار بهره ورى پایین و تولید کمى است.»

وى با تأکید بر لزوم صدور صنایع دستى مى گوید: «صنایعى مى توانند صادرات گرا باشند که علاوه بر تولید بیشتر داراى مدیریت علمى باشند و بیش از 70 درصد محصولشان به کشورهاى دیگر صادر شود.»

او با بیان این که دولت طى هشت سال گذشته حمایت مطلوبى از سازمان هاى غیرانتفاعى داشته است، اظهار مى دارد: «در حال حاضر 70 تشکل صادراتى در کشور داریم و این در حالى است که هیچ تشکل صادراتى در زمینه صنایع دستى وجود ندارد و این امر نشان دهنده عملکرد منفعلانه تولید کنندگان صنایع دستى است.»

عدالتیان در ادامه با اشاره به ایجاد سایتى جهانى به منظور بازاریابى صنایع دستى مى گوید: «حدود 80 هزار شرکت در این سایت معرفى شده اند که سهم شرکت هاى ایرانى در آن بسیار کم است.»

«مصطفى کمیلى» مدیر کل صنایع دستى استان مرکزى، نیز با بیان این که «آموزش و تبلیغات در کنار حمایت از هنرمندان و افزایش اعتبارات، بستر توسعه صنایع دستى است» مى گوید: «تاکنون هیچ بودجه اى در زمینه تبلیغات به صنایع دستى اختصاص نیافته است.»


چه باید کرد؟

در هر نقطه اى از سرزمین ایران که پا بگذاریم، نمودهایى از فرهنگ و هنر اصیل ایرانى را مى توان دید. هنرهایى که سرشت و ذوق پاک و زیباى انسان هاى این مرز و بوم خلق مى کند، اما چه بى رحمانه، آثار پرنقش و نگار و باارزش آنها با ارزان ترین قیمت مبادله مى شود. اینجاست که این انسان هاى پرانگیزه و پرعشق و اندیشه، مى مانند با آثارى که روى دستشان مانده است.

مصطفى کمیلى حمایت و رشد تربیت هنرمندان در صنایع دستى را یک ضرورت می داند و مى گوید: «ایجاد کانون هاى صنایع دستى در سطح دانشگاه ها که در استان مرکزى در دانشگاه اراک، دانشگاه پیام نور و دانشگاه آزاد فعال هستند در کنار ایجاد رشته هاى دانشگاهى در دانشگاه جامع علمى کاربردى زمینه رشد و ارتقاى این رشته را تضمین مى کند.»

به اعتقاد، دکتر تالع ماسوله نیز، ساماندهى درست صنایع دستى و تدوین استراتژى منابع گرا نقش مؤثرى در بازاریابى محصولات صنایع دستى در سطح بین المللى خواهد داشت. وى با تأکید بر این که حمایت از صنایع دستى تنها وظیفه سازمان صنایع دستى نیست گفت: «حمایت از این صنعت نیازمند یک نگرش ملى است و رسیدن به این همگرایى نیازمند فعالیت همه جانبه از سوى دولت، مجلس و مردم است.»

این کارشناس بازاریابى مى افزاید: «توسعه این صنعت، نیازمند برنامه ریزى کلانى است تا تولید کننده به دلیل مناسب نبودن شرایط بازار به شغل دیگرى روى نیاورد.»

«عبدالمجید شریف زاده» نیز درباره ارتقاى صنایع دستى مى گوید: «براى نجات هنرهاى سنتى و صنایع دستى از ورطه فراموشى و منسوخ شدن، باید مدیریتى صحیح، متخصص و کارآمد به کار گرفته شود».

آیا دستانى که رو به کم توانى مى روند باز قادر خواهند بود آثار شگفت انگیزى را بر پهنه تاریخ وهنر و فرهنگ ایران بیافرینند؟ دستانى که در درازاى تاریخ با زیبایى، یکرنگى و خلاقیت خو گرفته است.

یوسف بهمن آبادى


لینک ها

 صنایع دستى؛ جاذبه اى براى گردشگران 

 نگاهی علمی به صنعت جهانگردی 

کتاب های « تاریخی » ، « اسلامی »، « متفرقه » در فروشگاه اینترنتی تبیان

منبع : tebyan.net

صنایع دستى ایرانى در ورطه فراموشى گردآوری توسط بخش شهرهای استان تهران- دیدنی های استان تهران سایت آکاایران

اخبار اکاایران

تبلیغات