میراث شاهزاده خانم - آکا


2 هزار و 140 سال پیش شاهزاده خانمی از چین با یکی از پادشاهان آسیای میانه ازدواج کرد و تخم نوغان و بذر توت را زیر موهای ابریشمی و بلندش پنهان کرد و به خانه شوهر برد.آن روزها خروج بذر توت و نوغان از چین ممنوع بود اما شاهزاده خانم آنها را با خود به سوغات آورد و از آن به بعد پرورش کرم ابریشم و کشت درخت توت از باغچه کوچک خانه شاهزاده آغاز شد و کم کم در کل ایران رواج پیدا کرد. شاید آن روز، شاهزاده چینی فکر نمی کرد با همین چند دانه بذر ایران تبدیل به کارخانه تولید پارچه‌های حریر و مخمل برای بازار جهانی شود!

به این ترتیب حدود 2 هزار سال ابریشم خام از شرق وارد ایران می‌شد و پارچه‌های زری و مخمل، تولید و به غرب صادر می‌شد. این صنعت، یکی از پیشرفته ترین صنایع ایران بود که اقتصاد کشوری مثل ایران را پر رونق تر از همیشه می کرد.

بیشترین کارگاه‌های ابریشم‌بافی در ایران، به ترتیب در شهرهای کاشان، یزد، ‌اصفهان، هرات، تبریز، رشت و مشهد بوده‌اند که امروز از آن همه کارگاه بافندگی، ‌فقط 9 دستگاه زری‌بافی و 3 دستگاه مخمل‌بافی در کارگاه‌های میراث‌فرهنگی کاشان و اصفهان و تهران و 20 دستگاه شعربافی در کوچه‌پس‌کوچه‌های کاشان باقی مانده که همه بافندگان آنها هم بالای 70 سال دارند.

 

قصه های کوتاه ابریشمین

 

- فردوسی مخترع ابریشم‌بافی را جمشید می‌داند و می‌گوید: ز کتان و ابریشم و موی قز / قصب کرد پرمایه دیبا و خز...

 

تاریخ صنعت ابریشم بافی در ایران باستان,صنعت ابریشم بافی,ابریشم بافی با قلاب,شهرهای استان اصفهان - دیدنی های استان اصفهان

 

- با ارزش‌ترین سوغاتی که یک غربی می‌توانسته با خود به کشورش ببرد تکه‌ای از همین پارچه‌ها بوده است؛ پارچه ابریشمی، پارچه ابریشم زربفت و مخمل ابریشمی. به طوری که هرودوت – مورخ یونانی – می‌نویسد: رومیان به خاطر زیبایی زربفت‌های ایرانی همه‌ساله مبالغ هنگفتی می‌پردازند. 

 

 

- در عصر صفوی فقط در کاشان 30 کارخانه در کار تهیه خلعت‌ها و پارچه‌های گرانبها بوده‌اند و در آران فقط هزار نفر ابریشم می‌بافته‌اند. تقریبا یک‌سوم مردم کاشان در سال‌های نه‌چندان دور، شعرباف بوده‌اند. شعر به معنای مو است و به خاطر شباهت  تارهای ابریشم به مو  این اسم را رویش گذاشته‌‌اند. در حقیقت شعربافی بعد از قالی‌بافی رایج‌ترین حرفه در کاشان بوده است و هنوز کارگاه‌هایی در محلات قدیم باقی مانده که پیرمردها در آنها پشت دستگاه‌های شعربافی تارها را می‌بافند و هرچندبار که شکل کار دستگاه را توضیح می‌دهند کمتر می‌فهمی؛ دستگاهی به ظرافت یک دستگاه پیانو و پیچیدگی دستگاه چاپ. به هر دستگاه شعربافی یا مخمل‌بافی کارخانه می‌گفتند.  مصرف‌کننده فعلی  این پارچه‌ها کردهای ایران و عراق هستند که به عنوان سربند یا کمربند از آن استفاده می‌کنند.

 

- دارایی‌بافی نیز نوع دیگری از شعربافی است که در لاتین به آن «ایکات» می‌گویند. از دارایی به عنوان پرده استفاده می‌شده و می‌گویند به خاطر رنگ‌های شفاف و تند قرمز و سبزش ضدحشره بوده است.

 

تاریخ صنعت ابریشم بافی در ایران باستان,صنعت ابریشم بافی,ابریشم بافی با قلاب,شهرهای استان اصفهان - دیدنی های استان اصفهان

 

- مخمل، نوعی پارچه ابریشمی  پرزدار و نوع پیشرفته‌تر و پرکارتر آن، مخمل برجسته است که از زری هم قیمتی‌تر است.استاد سیدخلیل‌الله یکی از چند مخمل‌باف باقیمانده در ایران است که در کارگاه میراث فرهنگی کاشان 2 دستگاه مخمل‌بافی دارد؛ می‌گوید: «تا 60  سال پیش در همین محله «دروازه اصفهان» کاشان حدود 800کارگاه مخملبافی بود. من شاگرد محمدصادق بوستانی بودم و خارجی‌هایی که می‌آیند اینجا، به من تعظیم می‌کنند؛ به من که نه، به قدمت چندهزارساله مردم هنرپیشه ایران».

 

 

 

 

 

تاریخ صنعت ابریشم بافی در ایران باستان,صنعت ابریشم بافی,ابریشم بافی با قلاب,شهرهای استان اصفهان - دیدنی های استان اصفهان

- این هم عکسی است از استاد حبیب‌الله طریقی- استاد زری‌بافی- که در سال 1309 به همراه شاگردانش از کاشان به تهران فراخوانده شده بودند. استاد طریقی در سال 1308 شمسی برای رضاشاه یک پارچه زری بافت خود را می‌فرستد و رضاخان خوش‌اش می‌آید (جدش استاد محمدتقی نقشبند هم برای فتحعلی‌شاه پارچه‌ای زربفت فرستاده بود و توجه شاه را جلب کرده بود و زری‌ بافی را از انقراض نجات داده بود). بعد از آن استاد طریقی با شاگردانش به تهران احضار می‌شوند. او ابتدا در کاخ گلستان 4 دستگاه زری راه می‌اندازد و بعد به اداره صنایع قدیمه می‌رود و 18 دستگاه زری‌بافی را راه می‌اندازد. بعد از او هم پسرش استاد محمد طریقی راهش را ادامه می‌دهد.

 

 

- پارچه زری‌بافت شما را یاد موسیقی ایرانی می‌اندازد. هماهنگی رنگ‌ها و ترکیب گلابتون و ابریشم مثل گوشه‌ها و نغمه‌های موسیقی ایرانی است. برای بافت یک پارچه زری، یک استاد نقشبند و یک بافنده و یک شاگرد گوشواره‌کش که بالای دستگاه می‌نشیند لازم است. نقشبند نقش را روی کاغذ پیاده می‌کند و چگونگی بافت را به بافنده می‌گوید و گوشواره‌کش نقشه را جابه‌جا می‌کند.

 

- در سال 1809 شارل ماری فرانسوی دستگاه ژاکارد را به جای شاگردی که بالای دستگاه باید می‌نشست اختراع می‌کند. با این همه نمی‌شود روزانه از 6 سانتی‌متر بیشتر زری بافت. قیمت پارچه زری تا متری یک میلیون تومان است و دلیل بالابودن قیمت آن هم بیشتر از آنکه به خاطر نخ گلابتون باشد به دلیل دقت و حوصله زیادی است که صرف بافتن آن می‌شود. این پارچه‌ها برای تن‌پوش درباریان به کار می‌رفته و همچنین هدیه همیشگی پادشاهان ایران برای نمک‌گیرکردن پادشاهان دیگر کشورها بوده است.

 

تاریخ صنعت ابریشم بافی در ایران باستان,صنعت ابریشم بافی,ابریشم بافی با قلاب,شهرهای استان اصفهان - دیدنی های استان اصفهان

 

 

- این زربفت احتمالا در کارگاه غیاث‌الدین نقشبند بافته شده و الان در موزه واشنگتن است. غیاث‌الدین نقشبند از یزد و محمدتقی نقشبند از کاشان 2 استاد عمده زری‌باف ایران بوده‌اند؛ اولی در زمان شاه‌عباس و دومی در دوره فتحعلی‌شاه برای دربار کار می‌کرده‌اند و هر دو احیاکننده این هنر بعد از رکودی چندین‌دهه‌ای بوده‌اند.

 

 

 

 

 

تاریخ صنعت ابریشم بافی در ایران باستان,صنعت ابریشم بافی,ابریشم بافی با قلاب,شهرهای استان اصفهان - دیدنی های استان اصفهان

 

 

- این دستگاه گلابتون‌سازی است. گلابتون‌سازی برای خودش کاری است که در 2 نوع زرین و سیمین و با دستگاه جالب گلابتون‌سازی انجام می‌گیرد. ماجرا از این قرار است که چله یا تار پارچه زربفت از ابریشم خالص است و پودهای آن از ابریشم رنگی. یکی از پودهای این نوع پارچه نخ گلابتون است که نخی ابریشمی است که با طلا یا نقره روکش می‌شود.

 

 

 

 

 


گروه گردشگری تبیان

منبع: همشهری

گردآوری ایران شناسی آکاایران
میراث شاهزاده خانم گردآوری توسط بخش شهرهای استان اصفهان - دیدنی های استان اصفهان سایت آکاایران
zavaran
تبلیغات