تاریخ باغ های ایرانی - آکا


هزاران سال قبل اولین محل‌های سکونت کم و بیش ثابت در جاهایی به‌وجود آمدند که انسان‌های کوچنده شروع به کشت گیاهان کرده بودند و تا وقت برداشت محصول مجبور به توقف در محل بودند. بنابراین اولین کشاورزان برخلاف پیشینیان خود مجبور به پذیرفتن یکجانشینی شدند. در نتیجه کشاورزی و استقرار دائمی مقدمه احداث باغ و بوستان شدند.دومین انقلاب متحول‌کننده فرهنگی پیدایش شهرها و در پی آن شکوفایی تمدن‌های بزرگ در حوالی رودهای پر آب باستانی و چشمه‌سارهای بزرگ بود.

 

 

پردیس‌ها

افسانه‌های کهن، منوچهر‌ پیشدادی را نخستین کسی می‌دانند که در جهان به احداث و آفرینش باغ و بوستان پرداخت. اقوام ایرانی با تجربه‌ای که در زمان دراز به دست آوردند، جوی‌ها و کانال‌های بسیاری از رودهای خروشان حفر کرده و دشت‌های خشک را به کشتزار و درخت‌زار تبدیل میکردند. بعدها آب‌یاب‌های متبحر به کندن قنات‌ها روی آوردند و در این زمینه پیشتاز شدند تا شهرهای ایران بیش از گذشته از موهبت آب و سرسبزی برخوردار شوند.

باغ,تاریخ باغ سازی درایران,باغ سازی,شهرها و دیدنی های استان فارس

آغاز انتظام بخشی باغ‌ها در ایران و حتی جهان را باید در زمان هخامنشیان جستجو کرد، چراکه با توجه به قراین، ناحیه پارس که مقر فرمان‌رانی این شاهان بوده، باغ‌های مصفا و انبوه داشته است. باغ سلطنتی کوروش کبیر حدود قرن 6 قبل از میلاد با شبکه‌ای منظم و مسیری سنگفرش و آب‌روهای متعدد از نمونه‌های اولیه روی کار آمدن این پدیده در عالم است. پس از وی عموزاده‌اش داریوش اول، پایتخت بهاره‌اش، تخت‌جمشید را برای برپایی مراسم عید نوروز بر پا ساخت و آن را پر از باغ‌های خرم کرد.

نقوش متعدد درختان سرو حجاری شده روی پلکان کاخش نیز بیانگر آنند که کاخ مزبور در محوطه‌های سبز پهناوری واقع شده بود و نوادگانش هم درخصوص پی‌ریزی مقرهای حکومتی‌شان از همان رویه جدشان پیروی کردند.

صدها سال بعد، در دوران ساسانیان باغ‌سازی گسترش فراوانی پیدا کرد و جایگاه طبیعت در تفکر زرتشت به ویژه پرستش آب موجب شد باغ قصرهایی از این دوره مانند تخت‌سلیمان در بستر طبیعی جذاب، همچون دریاچه مکان‌یابی شوند.

باغ,تاریخ باغ سازی درایران,باغ سازی,شهرها و دیدنی های استان فارس

البته بسیاری از محققین با شکوه‎ترین عصر باغسازی در ایران را در دوره صفوی می‎‎دانند. در این دوران باغات به عنوان عنصر شکل‎دهنده ساختار فیزیکی شهر بودند و مثل یک منظومه سبز تمام ساختار شهر را تحت تاثیر قرار می‎دادند.

باغسازی در دوران صفویه از قزوین شروع شد. این شهر به عنوان پایتخت صفوی انتخاب شد و به صورت باغ شهر سازمان یافته بود که اکنون از باغ های درباری به جز چند ساختمان چیزی باقی نمانده است. در زمان شاه عباس، پایتخت از قزوین به اصفهان تغییر مکان داد.

در اصفهان از همنشینی فضاهای شهری، خیابان، میدان و باغ ساختار هندسی این باغ شهر شکل گرفت. میدان نقش جهان به شکل مستطیل و خیابان چهارباغ به صورت خطی عمود بر رودخانه زاینده رود، 2 عنصر اصلی شکل دهنده شهر اصفهان بودند. در واقع نظام کالبدی شهر از تقاطع دو محور چهار باغ و رودخانه شکل گرفت.

باغ,تاریخ باغ سازی درایران,باغ سازی,شهرها و دیدنی های استان فارس

سیر تحول طراحی باغ در دوره صفویه نیز هماننده زنجیره‎ای به دورة تیموریان مرتبط بوده و در دوران قاجاریه به علت ارتباطات فرهنگی گسترده ایران با اروپا نشانه‎هایی از الگوی باغ‎سازی اروپایی در باغهای ایران نفوذ کرد و در دوران پهلوی به علت سهولت تردد بین ایران و دیگر کشورهای اروپایی احداث باغها و پارکهای اروپایی و یا آمیخته ای از آنها رواج یافت.

طراحی دقیق

نظم و تناسبات موزون در طراحی، احداث باغ در زمین شیب‌دار، فضاهای داخلی و عمارت یا کوشک در مرکز یا بلندترین قسمت باغ و ارتباط این بناها با آب، گیاه و زمین، استفاده از یک حوض یا استخر دائمی و اصلی برای تامین آب و زیبایی چشم‌انداز و تامین روشنایی از طریق انواع قندیل‌ها و فانوس‌ها در اطرافشان، محورهای اصلی و فرعی و سود جستن از خطوط راست، محصور بودن، استفاده از سنگ‌های تراشدار در کف جوی‌ها، ترکیب‌های متفاوت از انواع گیاهی، وجود چشم‌اندازهای وسیع و باز در محورهای اصلی باغ از جمله ویژگی‌هایی هستند که در جوار یکدیگر باغ ایرانی را شکل می‌دهند.

باغ,تاریخ باغ سازی درایران,باغ سازی,شهرها و دیدنی های استان فارس

باغ‌های دوره اسلامی

با گرویدن ایرانیان به اسلام، ترویج باغ‌سازی ایرانی تمام قلمروی اعراب را فراگرفت. از شبه‌قاره هند تا اسپانیا. به طوری که در این زمان باغ‌های گسترده سکونتگاهی، حکومتی، سکونتگاهی ـ حکومتی، میوه، باغ‌های واقع در کنار رودخانه‌ها و انواع دیگر شکل گرفتند.

در نتیجه معماران و شهرسازان الگویی از باغ، معماری و شهر را در قالب شهر باغ ارائه دادند. آنها به کمک آنچه از محیط در اختیار گرفتند و با در نظر داشتن اصول هندسه و هنجارهای معماری ایرانی نمادی از بهشت برین را به وجود آوردند.

معماری

مهم‌ترین ویژگی معماری پردیس‌ها و شهر باغ‌ها، شکل چهار بخشی زمین بود که از اشکال مربع و مستطیل در ساخت خود استفاده می کرد و در پی آن کاربرد وسیع نوعی از باغ‌ها تحت عنوان چهارباغ به وقوع پیوست که طبق برخی نظرات، نتیجه ابعاد تمثیلی چهار نهر بهشتی در قرآن است.

باغ,تاریخ باغ سازی درایران,باغ سازی,شهرها و دیدنی های استان فارس

فرم چهار وجهی ظاهرا سهل‌ترین راه برای شخم‌زدن زمین و حرکت آن در جهت مستقیم و موازی هم و همچنین آسان‌ترین راه برای آبرسانی با طی کردن مسافت کمتر و جلوگیری از هدر رفتن آب به نظر می‌رسد و شاید زمانی که انسان شروع به کشاورزی نمود، برای آماده ساختن خاک به این قاعده هندسی دست یافته باشد.

از نگاه علمی، پیشینه این نوع باغ‌ها به دوران کوروش هخامنشی (به دلیل خصایص کاخ و باغش) و حتی قبل‌تر می‌رسند. با استناد بر کاسه‌ سفالی کشف شده از میان رودان (2000 سال قبل از میلاد) یا حتی درفش فلزی به دست آمده از شهداد کرمان از هزاره چهارم قبل از میلاد، شواهدی از استفاده از این هندسه در باغ‌های پیشین مشهود می شود. این طراحی و معماری در گذر زمان آنچنان قوام یافت که 400 سال پیش به احداث شهر باغ اصفهان انجامید؛ مجموعه‌ای از معماری، طبیعت و انسان که اوج زیبایی‌شناسی در این عرصه است.

 

 

بخش گردشگری تبیان


برگرفته از همشهری، جام جم

 


گردآوری ایران شناسی آکاایران
zavaran

اخبار اکاایران