خواص ریحان از زبان خوراکیها - آکاایران

خواص ریحان در طب سنتی


 مرا ریحان مى نامند، به معنى گل و سبزه ! برابر این لغت در فارسى اسپرم است كه به صورت اسپرغم - اسپرهم و اسفرم نیز گفته شده است . اسم اصلى من شاه اسپرم است كه آن را شاه اسپرغم - شاهپرهم - شاهسفرم نیز گفته اند.
بعد از اسلام مرا به عربستان بردند و كلمه ى شاه اسپرم را به سلطان الریا حین ترجمه كردند و از آن جا به اروپا رفت و به زبان لاتین به آن بازیلیك ، یعنى سبزى سلطنتى لقب دادند. لقب آن از روى افسانه اى است كه در فرهنگ عامیانه (فولكلور) فارسى وجود دارد و پیدایش مرا در زمان سلطنت انوشیروان مى رساند و با اینكه این داستان صورت افسانه دارد، معذلك تكرار آن خالى از لطف نیست . اینك شرح داستان به همه صورت كه در كتب قدیم آمده است :

((گویند اسپرغم پیش از انوشیروان نبود. روزى انوشیروان بار عام داده ، و به دیوان قضاوت نشسته بود. ناگاه مارى بزرگ از زیر تخت در آمده ، حاضران را از دیدن او ترس به هم رسید. قصد او كردند، شاه فرمود بگذارید شاید شكایتى داشته باشد. به دنبال او برفتند تا به كنار چاهى رسیدند. مار بر كنار چاه حلقه زد، آنگاه به درون رفت و بر آمد، چون در آن چاه نگاه كردند، مارى دیدند مرده افتاده و عقربى نیش بر او بند كرده ، نیزه اى از بالاى چاه بر پشت عقرب فرو بردند و چون یك سال بگذشت ، هم در آن روز شاه نشسته بود و به شكایات مردم رسیدگى مى كرد. همان مار به نزدیك سریر آمد و از دهن خود قدرى تخم سیاه بریخت و برفت ، كسرى فرمود آن تخم را كاشتند. از آن شاه اسپرغم بر آمد و انوشیروان كه پیوسته زكام داشت از بوییدن و خوردن آن زكامش برطرف شد.)) شكى نیست كه این داستان به این شكل صحت ندارد و بعید نیست كه بذر مرا یكى از شاكیان كه به حق خود رسیده بود، به عنوان هدیه آورده باشد.



عده اى از لغت نویسان عربى مرا ضیمران نوشته اند. این خود یك اشتباه است . زیرا ضیمران گیاه دیگرى از خانواده ى ماست كه در صحراى عربستان مى روید و بسیار خوش بو و نافع است . در خانواده ى ما بیش از 160 نوع گیاه خوشبو وجود دارد كه چند نوع آن بیشتر در ایران كاشته نمى شود. بذر یك نوع آن تحت عنوان تخم شربتى زیاد مصرف دارد.
بارى من مقوى معده ، بادشكن ، ضد عفونى كننده دهان و دستگاه گوارش ، مدر و ضد تشنج مى باشم . به علت داشتن سبزینه و اسانس مخصوص كه خود مخلوط از چند اسانس است ، بوى پیاز و سیر را از دهان مى برم و روى همین اصل است كه یك پاى ثابت سینى نان و كباب شده ام و چون به كباب بازارى پیاز زیاد مى زنند، و مقدارى هم با آن مى خورند، ناگزیر نیز مقدارى از سبزى من تناول مى نمایند تا بوى پیاز برطرف شود. من دماغ را باز مى كنم . عصاره ى من با شیر براى درمان زكام و سینه درد و سرفه به كار مى رود. مضمضمه جوشانده ى غلیظ و جویدن خود من جهت رفع آفت دهان و بو كردن من براى رفع سر درد مفید است .



كسانى كه هنگام مسافرت در اتومبیل - هواپیما و كشتى حالشان بهم مى خورد و دچار درد سر و دل بهم خوردگى مى شوند، مى توانند از من استفاده كنند، و با بو كردن من و جویدن برگ هاى نازك من خود را تسكین بدهند، من میكرب هاى اسهال و وبا را مى كشم . بوى من پنبه و مگس را فرار مى دهد. چند شاخه از من در باغچه منزل خود بكارید و به این ترتیب با این حشرات مزاحم مبارزه نمایید. خوردن بذر من مقاومت بدن را در برابر سموم زیاد مى كند. پزشكان قدیم ایران كوبیدن بذر مرا براى ساختن تركیبات دارویى منع كرده اند و این از آن جهت است كه لعاب ما دانه هاى گیاهى در موقع كوبیدن از بین میرود و بهتر است ، تخم مرا بطور مستقیم به كار برید، من داراى ویتامین ((كا)) بوده و براى خون دماغ و بواسیر خونى سودبخش مى باشم ، سابقا تخم مرا با شكر كوبیده ، جهت رفع بوى زیر بغل استعمال مى كردند، به نظر من تنها ساییدن آن كافى است و احتیاج به شكر ندارد!
شاهسپرم
در تبریز و اخیرا در ایران نوعى از مرا كه بسیار خوشبوست كاشته و عرق برگ آنرا براى رفع دل درد و تقویت معده تجویز مى نمایند.
غیاث الدین جزایری