.

آکاایران: کارشناس روابط بین الملل: افزایش تنش های لفظی ایران و امریکا، شرایط را ملتهب می کند

کارشناس روابط بین الملل: افزایش تنش های لفظی ایران و امریکا | شرایط را ملتهب می کند

آکاایران: کارشناس روابط بین الملل: افزایش تنش های لفظی ایران و امریکا، شرایط را ملتهب می کند

گفت و گو با سید داوود آقایی، استاد دانشگاه و کارشناس روابط و حقوق بین الملل پیش از اظهار نظر رئیس جمهوری امریکا درباره تمایل اش به گفت و گو با رهبران ایران انجام شد. گرچه  ترامپ این وضعیت دو قدم به پیش و یک قدم به پس را از زمان ریاستش بر کاخ سفید بارها بروز داده است. با این حال آنچه در این گفت و گو مورد توجه قرار دارد بالا گرفتن تنش کلامی میان مقامات ایران و امریکا، تأکید حسن روحانی بر ضرورت بهبود روابط با همسایه های جنوبی و نیز بررسی مواضع اعلام شده درباره تنگه هرمز است.

 

جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده امریکا طی هفته های اخیر یکی از پر تنش ترین دوران های خود را از حیث مجادله کلامی میان رؤسای جمهورشان تجربه کردند، این وضعیت به عنوان یک نقطه عزیمت، رابطه معلق دو کشور را به کدام سو رهنمون خواهد شد؟

امریکا بعد از انقلاب و بویژه بعد از گروگانگیری در سفارت این کشور در تهران مواضع تند و خصمانه ای علیه ایران داشته و تمام اقداماتی که از عهده اش برمی آمده انجام داده است؛ از تحریک عراق به ورود جنگ علیه ایران تا سرنگون کردن هواپیمای ایرباس، از توطئه های متعدد تا تحریم های متداوم. همه اینها در کارنامه رابطه خصومت آمیز امریکا با ایران مشاهده می شود.

 

مسائلی که در گذر زمان بر عمق اختلافات و کینه ها افزود با وجود این اوج این دشمنی ها با اقدام دونالد ترامپ علیه برجام و با خروج امریکا از توافقی که سال ها مذاکره در فضای بین المللی بود هویدا شد و آنچه از سوی ترامپ، وزیر امور خارجه اش و دیگر مقامات دولت او مطرح می شود در ذیل این سیاست تعریف می شود. با وجود این رویکرد موضع گیری های بعضاً شدیداللحنی که از سوی رئیس جمهوری ایران در دو سخنرانی یکی در سفر ایشان به اتریش و دیگری در جمع رؤسای نمایندگی های ایران در کشورهای دیگر مطرح شد واکنشی طبیعی به وضعیتی بود که دولتمردان امریکا فراهم آورده اند.

 

با وجود این نباید فراموش کنیم که آقای روحانی سخنان خود را با تأکید بر صلح طلبی ملت ایران و تلاش جمهوری اسلامی برای حفظ و برقراری روابط صلح آمیز با کشورهای پیرامونی خود آغاز کرد و اگر تهدیدی مطرح کرد در خلال جمله ای بود که جنگ و صلح را همزمان مورد اشاره داشت. روحانی خطاب به امریکا اعلام کرد که اگر قرار است صلحی انجام شود صلح با ایران مادر صلح ها است و اگر قرار است جنگی انجام شود جنگ با ایران مادر جنگ ها خواهد بود.

 

خب ترامپ هم در مقابل این هشدار رئیس جمهوری ایران که «با دم شیر بازی نکنید» آن توئیت تهدید آمیز را نوشت که «دیگر هرگز امریکا را تهدید نکنید، در غیر این صورت پیامدهایی را خواهید دید که کمتر کسی در طول تاریخ دیده است» اینها نشانه عمق اختلاف و تخاصم بین امریکا و ایران است و طبیعتاً این فضا می تواند روابط را روز به روز تیره تر کند. بطوری که موضع گیری های عمیق تر، دشمنانه تر و آثار بدتری برای طرفین در پی داشته باشد و فضای تنش را تشدید کند. اما به هر حال ما همچنان از سمت خودمان توانایی مدیریت این فضا را داریم.

 

البته در خلال این فضای تهدید و تنش گاه پیشنهاداتی برای گفت و گو میان دو کشور مطرح می شود. با این حال همچنان غلبه با رویکرد تخاصم آمیز است. چطور می شود چنین فضایی را مدیریت کرد؟

به هر حال مقامات کشور باید در موضع گیری های خود سیاست خارجی را همزمان با مسائل داخلی کشور در نظر دارا باشند. زیرا این دو از یکدیگر منفک نیستند. ضعف و قوت شان بر یکدیگر اثر می گذارد. ما علاوه بر تنگناهای ژئوپولتیکی با مسائل زیست محیطی و مشکلات اقتصادی نیز مواجهیم. عبور از گردنه این مشکلات نیازمند تصمیم گیری بر اساس عقلانیت است. مردم ایران همیشه مردمی آرمانخواه و صلح طلب بوده اند و خواهند بود. در مورد امریکا هم این درست است که دو کشور در سال های پس از انقلاب همواره دچار اختلاف های عمیق بوده اند.

 

با این حال مقام های کشورمان بارها از امریکایی ها برای اصلاح مواضع شان دعوت کرده و تأکید کرده اند که اگر امریکایی ها مواضع و رفتارشان نسبت به ایران را بهبود ببخشند و تغییر دهند ما حداقل برای مذاکره آمادگی داریم. اما امریکایی ها نشان دادند سرمست از غرور هستند و براحتی آمادگی این را ندارند که شرایط و وضعیت را بپذیرند. در چنین شرایطی آنچه اهمیت پیدا می کند بهبود بخشیدن به شرایط داخلی است تا مبادا آنها گمان کنند می توانند از این طریق به موفقیت هایی در برابر ایران دست یابند. ما نباید بهانه به دست دشمن بدهیم که بتواند از آب گل آلود فضای ایجاد شده ماهی بیشتری بگیرد.

 

موضع گیری مبتنی بر بستن تنگه هرمز از طرف ایران در مقابل ممانعت امریکا از صادرات نفت ایران از جمله مواضعی بود که بازتاب گسترده ای یافت و خب می توانست علاوه بر امریکا منافع دیگر کشورها را نیز تحت الشعاع قرار دهد. شما این موضع گیری را از منظر کارکرد بین المللی و در چارچوب منافع ملی ایران چگونه ارزیابی می کنید؟

به نظر من هر چقدر موضع گیری ها تشدید شود و تنش ها افزایش پیدا کند فضا را ملتهب تر می کند و می تواند زمینه جنگ و پیچیدگی بحران را در پی داشته باشد. به نظر من در چنین فضایی ما باید کارکردهای خودمان را داشته باشیم در مسیری که متضمن منافع بیشتر و بهتر ما باشد. به هر حال امریکا شرکت های معظم کشورهای دیگر را که ناچار از همکاری با امریکا هستند تهدید کرده است. می بینیم هنوز تحریم ها شروع نشده تعدادی از این شرکت ها ایران را ترک کردند. تکرار این مواضع کارکردی دوسویه دارد و سمت منفی آن این است که می تواند موجب تشدید بحران شود و خدای نکرده زمینه رویدادهایی را فراهم کند که نباید...

 

منظورتان رویارویی نظامی است؟

نمی توان نتیجه گرفت که بیان این مواضع تند می تواند لزوماً جنگ را در پی داشته باشد. اما موجب تشدید تنش خواهد شد.

 

ایران نوعی یارگیری بین المللی را با سفرفرستادگان ویژه به کشورهای مختلف پیگیری می کند. امریکا هم کمابیش همین رویه را دارد. فضای بین المللی برای همراهی با کدام نگاه مستعد تر است؟

امریکایی ها با خروج شان از برجام یک تفاهمنامه بین المللی که پای آن را امضا کرده بودند عملاً قطعنامه شورای امنیت را نقض کردند. حال آنکه آنها مدعی هستند که در عرصه بین المللی باید به معاهدات بین المللی و قطعنامه های شورای امنیت پایبند بود. سعی شان بر این بود که در خروج از برجام اروپایی ها را هم با خود همراه کنند که موفق نشدند. خروج از برجام نقض بارز قوانین بین المللی است. طبیعتاً کشورها از این منظر امریکا را حمایت نکرده و نمی کنند.

 

ولی چون در فشار و تنگنا هستند و امریکا در خصوص توان اعمال تحریم ها دست برتر را دارد و شرکت ها وابسته به امریکا هستند و منافع شان گره خورده به همکاری با امریکا، ناگزیر از همکاری با آن هستند. بحث اینکه فضا به نفع کیست یک بحث است و اینکه در عمل مسیر به  کدام سو پیش می رود بحث دیگری است. باید گفت که متأسفانه مسیر به نفع امریکا و به ضرر ما در حال هموار شدن است. ولی فضای بین المللی فضای حمایت کننده از مواضع امریکا نیست. دولت های اروپایی علاقه مندند و اصرار هم دارند که همه هم و غم شان را صرف پایداری برجام کنند. اما از طرف دیگر علناً اعلام می کنند که توان کنترل شرکت هایشان را ندارند. این شرکت ها باید به سهامداران شان پاسخگو باشند. این است که فضای عمومی بین المللی به نفع ما است اما در عمل خواست امریکایی ها دارد تحقق پیدا می کند. مگر آنکه ما راهکارهای تأثیرگذارتری اتخاذ کنیم.

 

مقامات ایران البته بارها به طور ضمنی با یادآوری اینکه ایران امنیت تنگه هرمز به عنوان یک آبراه بین المللی را تأمین کرده است خواسته اند میان آنچه در برابر تهدید امریکا برای قطع صادرات مطرح می شود با آنچه تهدید کننده فروشندگان و خریداران نفت خاورمیانه است خط افتراقی رسم کنند. این تفریق چگونه ممکن است؟

به هر حال همان طور که آقای روحانی هم در سفر به اروپا اشاره کردند صادرات نفت یا برای همه است یا برای هیچ کس نیست. اینکه ایران به عنوان کشوری که کنترل کننده تنگه استراتژیک هرمز است، بزرگ ترین مرز ساحلی را در کنار خلیج فارس دارد و دومین کشور تولید کننده عضو اوپک است؛ نتواند نفتش را صادر کند دلیلی نیست که دیگران بتوانند از این آبراه حیاتی نفت شان را صادر کنند و منافع شان حفظ شود. بنابراین بیان به حقی بوده و هست.

 

منتها عملاً ما قصد مان از بیان این مواضع به خطر انداختن کشورهای منطقه نیست. بلکه امریکا یا کشورهایی که همراه امریکا هستند را تهدید می کنیم، کشورهایی که ممکن است از کشورهای منطقه هم باشند. طبیعی است که اگر هر کسی بخواهد در این مسائل منافع ما را به خطر بیندازد تهدیدی جدی علیه ما و منافع کشور ما است. هر کس که همراهی کند در این زمینه طبیعی است که باید مورد تهدید قرار بگیرد. پاسخ تهدید تهدید است و کشورها هم باید این مسائل را درک کنند.

 

درهمین شرایط آقای روحانی تأکید کردند که ایران در این مقطع باید روابطش را با بحرین و امارات و عربستان مورد تجدید نظر قرار بدهد و ترمیم کند، منتها این گفته همیشه از طرف مقامات ایران مشروط می شود به تغییر نگرش عربستان و دست بر داشتن مقامات از لجاجت با ایران است. تقریباً طی یک سال گذشته موضع گیری های مهمی در این باره مطرح شده است. تحقق این خواسته وابسته به تغییر چه پارامترهایی است؟

آقای روحانی این موضع را در یک جمع دیپلماتیک مطرح کرد. خطابش به دیپلمات ها بود که ما می توانیم از طریق دیپلماسی تهدید ها را رد کنیم و با کشورهای همسایه رابطه نزدیک تر و دوستانه تری داشته باشیم. این امر ضروری و طبیعی است که کشورهای همسایه هر چقدر بیشتر در فضای مسالمت آمیز به سر ببرند و همکاری هایشان عمیق تر و گسترده تر باشد منافع و امنیت شان بهتر و بیشتر تأمین می شود. ما در منطقه پر تنش خاورمیانه قرار داریم.

 

ایران و عربستان چه بخواهیم چه نخواهیم بازیگران مؤثر این منطقه اند. هر چقدر روابط شان بهتر باشد طبیعتاً هم امنیت و منافع منطقه هم بهتر تأمین می شود. منتها باید این را هم در نظر گرفت که اگر آقای روحانی دعوت می کند به اینکه ما حاضر هستیم روابط مان را با عربستان و امارات و بحرین اصلاح کنیم؛ این پیام را دارد یعنی ما آمادگی داریم با کشورهای همسایه با وجود اختلافات عمیق گفت و گو کنیم. روحانی در صحبت هایش منکر این نمی شود که ما با عربستان یا امارات اختلاف داریم اما می گوید با وجود این اختلافات می توانیم با هم همکاری داشته باشیم. در واقع مصداق آن اصطلاح انگلیسی ها است که ما با کشورهای خارجی نه دوست دائمی نه دشمن دائم هستیم.

 

بلکه آنچه برای ما دائمی است منافع است. ما هم باید در نظر بگیریم که در سایه همکاری با کشورهای همسایه می توانیم منافع بهتر و امنیت بهتری داشته باشیم. لذا پیام آقای روحانی این است که در این فضای تب آلود وملتهب شده اختلافات مان را کاهش بدهیم و کنار بگذاریم. هر چند باید پذیرفت که این یک آرمان است و روابط ما با عربستان بویژه اختلافات ما بسیار عمیق تر از این است که ما در سایه دعوت از سعودی ها یا اماراتی ها بلافاصله بنشینیم و اختلافات مان را حل و فصل کنیم. با این حال این اختلافات می تواند کاهش پیدا کند و تنش ها تا حدودی مرتفع شود.

 

چنانکه در گذشته هم ما این شرایط را داشتیم. در سال ۱۳۶۶ زمانی که سعودی ها بیش از ۴۰۰ نفر از حجاج ایرانی را قتل عام کردند حضرت امام اعلام کردند که ما از هر کس بگذریم از آل سعود نمی گذریم اما درعین حال بعد از آن روابط بهبود یافت کرد. سالیان سال هم روابط ما با عربستان روابط خوبی بود که دوباره طی سال های اخیر متأسفانه اختلافات تشدید شد؛ در سایه توطئه هایی که عربستان علیه ایران تدارک دید، در سایه حمله به یمن، حمایت از داعش و موضع گیری های تندی که علیه ایران داشت. اما درهر حال این دعوت، دعوت عاقلانه و قابل قبولی است که از سوی عالی ترین مقام اجرایی کشور صورت گرفته و در واقع باید آنها بر اساس یک سیاست عاقلانه پا پیش بگذارند و سعی نکنند که اختلافات را عمق ببخشند بلکه در جهت حل اختلافات قدم بردارند.

 

گفت و گوی فاقد پیش شرط پیشنهاد بسیاری از چهره های دیپلماتیک است. احتمال شکل گرفتن این گفت و گو ها تا چه حد محتمل است؟

دور از ذهن نیست. کشورهایی بوده اند که در اوج تخاصم یا حتی جنگ اعلام آمادگی کردند برای مذاکره، مذاکراتشان هم به نتیجه انجامیده است. ما با عربستان به طور مستقیم درگیر جنگ نیستیم. حالا هر چند به طور نیابتی و غیرمستقیم در حمایت هایی که سعودی ها از سلفی ها دارند در عراق، سوریه، یمن و لبنان به نوعی در مقابل ما هستند و اینها جنگ های نیابتی هستند اما خوشبختانه به طور مستقیم درگیر جنگ نیستیم و در گذشته هم تجربه تاریخی نشان می دهد که اختلافات گاه بسیار عمیق بوده اما در عین حال انسان های هوشیار و خردمند وارد معرکه شدند و توانستند طرفین را پای میز مذاکره بنشانند و با هم گفت و گو کنند و اختلافات تا حدودی رفع شده.

 

این امکانپذیر است ،منتها عقلانیت می طلبد که در واقع آن طرف بیایند و این دعوت ایران را بپذیرند و امکان حل و فصل اختلافات حداقل در برهه ای از زمان فراهم شود. به هر حال آنها هم به قدر ایران از حل این اختلافات منتفع می شوند.آنها از مخمصه یمن که چهار سال است در بحران آن گیر کرده اند وشاید به دنبال فرصتی هستند که از این مهلکه نجات پیدا کنند، رها می شوند. زیرا نه راه پیشرفتی برایشان باقی مانده و نه بهانه ای فراهم شده است که عقب نشینی کنند. شاید این بستری باشد برای اینکه سعودی ها به نحو مدبرانه از یمن خارج شوند.

 

در آن صورت سعودی ها می توانند به جای تشدید اختلافات با ایران و سایه ایران هراسی که حالا یک مقدار خودشان ایجاد کردند و یک مقدار غربی ها به آن دامن زدند و باعث شده که میلیاردها میلیارد دلار صرف هزینه های خرید تسلیحات کنند سرمایه کشورشان را در جهت ساختن زیرساخت ها و توسعه صنعت و اقتصاد سرمایه گذاری کنند یا چنان که ادعا دارند در جهت پیشرفت مسلمانان هزینه کنند. باید امیدوار بود که مقامات سعودی و به طور ویژه محمد بن سلمان ولیعهد عربستان که سکان امور این کشور را به دست گرفته بر اساس عقلانیت تصمیم بگیرد. در هر حال هر دو حالت ممکن است، هم بی توجهی به خواسته هایی که ایران مطرح کرده و تداوم همان روندهای خشونت آمیز چندساله اخیر و هم رفتن به راه صحیح تر و عاقلانه تری که می تواند متضمن تأمین منافع ملی طرفین باشد.

 

 

 

حل مسائل منطقه ای تا چه حد می تواند در حل مسائل بین المللی ما به طور ویژه با امریکا تأثیر بگذارد؟

امریکایی ها باید برای رسیدن به خواسته هایشان بسترهای لازم را فراهم کنند. یکی از بسترهای مناسب برای تحقق خواست امریکایی ها در سیاست های متخاصمانه علیه ایران، زمینه سازی در منطقه است. اینکه امریکایی ها موفق شوند ایران را تنها بگذارند و دولت ها را از ایران دور نگه دارند و بر طبل اختلافات بکوبند یا اختلافات را تشدید کنند زمینه مناسب تری را برای تحقق اهداف خودشان فراهم کرده اند. در غیر این صورت اگر احساس شود دولت هایی هستند بویژه دولت عربستان یا امارات یا دیگر کشورهای همسایه که با ایران همکاری می کنند طبیعتاً امریکا نمی تواند سیاست هایش را در خلأ اجرا کند.

 

در منطقه در سایه همکاری و همبستگی دیگر کشورهای منطقه علیه ایران است که می تواند موفق باشد و طبیعی است که اگر ایران موفق شود با عربستان سعودی و دیگر کشورهای منطقه رابطه داشته باشد امریکا هم به همین نسبت ناکام خواهد بود و اگر موفق نشود امریکایی ها زمینه مناسب تری برای تداوم رقابت ها و اعمال سیاست های خصمانه شان علیه ایران پیدا خواهند کرد.

 

مهراوه خوارزمی

 

iran​-newspaper.‎​com
.

منبع : sarpoosh.com

تبلیغات