.

آکاایران: امواج زیاده خواهی روسیه بر پیکره کاسپین

امواج زیاده خواهی روسیه بر پیکره کاسپین

آکاایران: امواج زیاده خواهی روسیه بر پیکره کاسپین

هرمیداس باوند، استاد روابط بین الملل:

براساس عهدنامه سال۱۹۲۱ ایران و شوروی در دریای کاسپین دارای حقوق مساوی هستند

 

همچنین ۱۰مایل نیز به عنوان منطقه انحصاری ماهیگیری پیش بینی شده و الباقی دریا، مشاع است در عهدنامه۱۹۲۱ از ایران خواسته شده بود که امتیاز شیلات آب های جنوبی برای ۲۵سال به روسیه داده شود

 

در دایرۀ المعارف بین المللی دو نام برای این دریا به رسمیت شناخته شده است؛ نخست، کاسپین و دوم هیرکانی و نام خزر، غیرایرانی است

 

عباس کوچ نژاد، استاد حقوق بین الملل:

اگر توافقی وجود نداشته باشد، می توان از قاعده عام حقوق دریاها بهره برد

 

چرا از سال۱۹۰۴ دولت های مختلف ایران از قاجار و پهلوی تا جمهوری اسلامی در خصوص حق ۵۰ درصدی ایران اظهارنظر نکردند؟

در عرصه بین المللی وقتی یک کشور در قبال موضوعی سکوت کند، برای طرف مقابل حق مکتسبه به وجود می آورد

 

مهم ترین دلیل از دست رفتن حق ایران از دریای کاسپین، از دست رفتن مناطق گسترده ای از جمله اران یا همان آذربایجان بوده است

 

پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، یکی از مهم ترین مسائل بین المللی در منطقه میانی آسیا تبیین ابعاد رژیم حقوقی دریای کاسپین است؛ به نحوی که هنوز بر سر آن اتحاد نظری میان کشورهای ساحلی این دریا پدید نیامده است. برخی باور دارند که بر اساس عهدنامه سال۱۹۲۱ سهم ایران از دریای کاسپین ۵۰درصد است زیرا در آن زمان مقرر شده بود که این دریا میان ایران و شوروی مشترک است. شاید بتوان اشتراک را نسبی در نظر گرفت اما وقتی تنها سخن از دو کشور باشد و عنوان مشارکت مطرح شده باشد، باید قایل به تنصیف بود زیرا اصل عقلانی چنین اقتضا می کند.

 

از سویی برخی باور دارند که در مناسبات امروزی تفاوت یافته و شرایط حاکم بر آن عهدنامه دیگر موجود نیست اما به هر روی باید دانست که اگر قرار بود کشورهای جداشده از شوروی دارای سهمی باشند، باید از ۵۰درصد مقرر برای شوروی بهره مند می شدند؛ هرچند این نظر نیز با انتقاداتی رو به روست و آن اینکه در درجه نخست اگر بر دریاچه ها توافق کشورهای ساحلی حاکم است، چهارکشور شرایط امروزی حاکم بر کاسپین را می پذیرند و در عمل توافق وجود دارد؛ از سوی دیگر قواعد دریایی اقتضا می کند که هر کشور به میزان طول ساحل خود از دریا استفاده کند و آب دریا میان کشورها مشاع باشد. تمام این ها در حالی عنوان می شود که شاید اگر در طول تاریخ دولت های ایران اعم از قاچار، پهلوی و نظام فعلی سیاستی اصولی را در پیش می گرفتند می توانستد با استناد به عهدنامه۱۹۲۱ سهم ایران را ۵۰درصد نگه دارند که متاسفانه چنین نشد.

 

دیگر آنکه علاوه بر مناقشات حقوقی مطرح شده سابقه کشوری چون روسیه در میل به کشورگشایی بر هیچ کس پوشیده نیست زیرا حافظه تاریخی ملت ایران فراموش نمی کند که چه هزینه های سنگینی را برای رسیدن به آب های آزاد بر ایران تحمیل کرد یا آنکه به چه میزان جریان ها و افراد جدایی طلب مانند پیشه وری را حمایت کرد تا در ایران آشوب به پا کنند. همچنین اگر به پیشتر نیز بازگردیم در می یابیم که اران یا همان آذربایجان از پس جنگ با روس ها از ایران جدا شد. گفتن تمام این ها نشان می دهد که نباید و نمی توان به طرح اخیر روسیه در خصوص تغییر نسبی شرایط حاکم بر دریای کاسپین دلخوش بود؛ از این رو لازم است که با اشراف به موازین حقوق بین الملل و نیز شناخت از سابقه طرف مقابل با قضیه رو به رو شویم.

 

سهم۵۰درصدی ایران از دریای کاسپین

داود هرمیداس باوند، استاد روابط بین الملل باور دارد که اگر قرار باشد به عهدنامه سال۱۹۲۱ بازگردیم، می توان سهم ایران از دریای کاسپین را ۵۰درصد دانست. او به «قانون» گفت: «در خصوص بحث های حقوقی دریای کاسپین با دو عهدنامه سال های ۱۹۲۱ و ۱۹۴۰ روبه رو هستیم. براساس عهدنامه سال۱۹۲۱ ایران و شوروی در دریای کاسپین دارای حقوق مساوی هستند. همچنین ۱۰مایل نیز به عنوان منطقه انحصاری ماهیگیری پیش بینی شده و الباقی دریا، مشاع است.

 

جالب است بدانید در عهدنامه۱۹۲۱ از ایران خواسته شده بود که امتیاز شیلات آب های جنوبی برای ۲۵سال به روسیه داده شود تا آنکه در زمان مرحوم دکتر مصدق از تمدیدش خودداری شد. بنابراین در عهدنامه۱۹۲۱ میزان آزادی کشتی رانی برای هر دو کشور یکسان است. پس از فروپاشی شوروی و ایجاد چند کشور نوین، بر سر اجرای عهدنامه های ۱۹۲۱ و ۱۹۴۰ مناقشه پدید آمد. کشورهای نوین باور داشتند که آن عهدنامه ها مربوط به گذشته است و نباید اجرایی باشد و در مقابل ایران و روسیه قایل به اعتبار آن ها بودند.

 

روسیه از همان ابتدا با ایجاد کنسرسیوم نفت وگاز در آذربایجان مخالفت می کرد و اما در عین حال دو شرکت مهمش در این کنسرسیوم شرکت داشتند. یعنی روسیه از یک سو مخالف آن بود و از سوی دیگر دو شرکت مهمش در آن حضور داشتند. از سوی دیگر روسیه با قزاقستان در سال۱۹۹۸ بستر شمالی دریای کاسپین را تقسیم کردند و مشابه این توافق را با آذربایجان نیز انجام داد و همچنین آذربایجان و قزاقستان هم به چنین توافقی دست یافتند. در زمان ریاست جمهوری آقای خاتمی ایران گفت که سهم هرکشور ۲۰درصد قرار تعیین شود که مورد استقبال قرار نگرفت اما ایران گفت که در این ۲۰درصد اجازه فعالیت کشورهای دیگر را نمی دهم.

 

از آن تاریخ ۲۰درصد مطروحه پایدار است و همچنین در طرح پیشنهادی اخیر روس ها ۱۵مایل به عنوان دریای ساحلی و ۱۰مایل به عنوان منطقه ماهیگیری تعیین شده است. تنها تغییری که با این طرح ایجاد شده، تعیین ۱۵ مایل دریای سرزمینی است. ۱۰مایل نیز که درگذشته وجود داشته است اما معلوم نیست که این ۱۰مایل از مبداشروع می شود یا از ماورای آن ۱۵ مایل».

 

نقش ایران در طرح روس ها

باوند در پاسخ به این پرسش که آیا ایران در شرایط فعلی می تواند به عهدنامه سال۱۹۲۱ استناد کند وچه قواعد بین المللی در خصوص چنین مناقشاتی بر سر دریای کاسپین وجود دارد، گفت: «به نظر می رسد که جزییات طرح روس ها مورد قبول کشورهای ساحلی دریای کاسپین قرار گرفته است؛ یعنی به نوعی می توان گفت که ایران نیز تا حدی در تصویب این طرح مشارکت داشته است. البته باور دارم که با این طرح نیز تغییر چندانی در وضعیت دریای کاسپین رخ نخواهد داد».

 

اولویت، تصمیم مشترک کشورهای ساحلی

این استاد روابط بین الملل افزود: «اگر بخواهیم بر اساس قواعد بین المللی سخن بگوییم، باید قایل به تقسیم دریا براساس طول ساحل هرکشور باشیم. با این خوانش سهم شوروی حدود۵۰درصد بوده است اما برخی باور دارند که کشورهای جداشده از روسیه باید سهم خود را از آن۵۰درصد اخذ کنند و ایران در این موضوع نباید مورد بحث باشد. اما باید بدانیم که این موضوع هیچگاه از سوی ایران به طور رسمی مطرح نشد. از سوی دیگر نظام حقوقی بین المللی در خصوص دریاچه ها موجود نیست و اراده و قراردادهای کشورهای ساحلی حاکم خواهد بود و در حال حاضر نیز دست کم- اگر ایران را موافق سهم ۵۰درصدی بدانیم که این نیز محل بحث است- روسیه، آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان نظری مشترک دارند.

 

خزر، نامی غیرایرانی

باوند در خصوص نام اصلی دریای کاسپین نیز گفت: «در دایره المعارف بین المللی دو نام برای این دریا به رسمیت شناخته شده است؛ نخست، کاسپین و دوم هیرکانی. در قرون وسطی در ادبیات ایران نام های دیگری برای این دریا بیان شد؛ نام هایی ازجمله دریای مازندران، دریای گیلان، دریای رشت، دریای گرگان و...، بنابراین تنها دونام از لحاظ بین المللی مورد پذیرش است؛ کاسپین و هیرکانی. نام خزر از امپراطوری های خزرها به جای مانده است که اعراب تمایل داشتند از این نام استفاده کنند. در زمان انوشیروان امپراطوری خزر تشکیل شد. خاقان های خزر نمی خواستند مسلمان یا مسیحی باشند زیرا در این صورت یا باید زعامت خلیفه یا زعامت بیزانس را می پذیرفتند؛ از این رو یهودی شدند. آن ها تنها قومی هستند که غیر یهودی الاصل محسوب می شوند و صدالبته غیرایرانی نیز بودند.

 

کاهش حق دریایی به دلیل از دست دادن مناطق ایران

عباس کوچ نژاد، استاد حقوق بین الملل در خصوص ابعاد حقوقی این موضوع به «قانون» گفت: «براساس عهدنامه سال۱۹۲۱ منطقه انحصاری ماهیگیری برای ایران و روسیه وجود داشت. علاوه بر این شوروی روسیه تزاری از دریای کاسپین نفت استخراج می کرد. پس از فروپاشی شوروی و تشکیل چهارکشور، گویی که ایران از خوابی ۹۰ساله بیدار شد و برخی اظهار کردند که باید به قرارداد۱۹۲۱ بازگردیم. هرچند در آن قرارداد نیز بحث۵۰ درصد سهم ایران موجود نیست و تنها از دریای ایران و روسیه سخن گفته شده است.

 

به نظر می رسد که پذیرش چنین موضوعی چندان منطقی نیست زیرا در آن صورت چیزی برای آذربایجان باقی نمی ماند. البته ایران می گوید ۵۰درصد به طور مشاع برای من است زیرا اگر قرار به تقسیم فیزیکی باشد، چنین امکانی موجود نیست. از سوی دیگر نمی توان پذیرفت که قزاقستان و ترکمنستان درحالی که به دریا دسترسی دارند، حق بهره مندی از آن را نداشته باشند. به باور من مهم ترین دلیل از دست رفتن حق ایران از دریای کاسپین، از دست رفتن مناطق گسترده ای از جمله اران یا همان آذربایجان بوده است. وقتی یک منطقه به یک کشور مستقل تبدیل می شود، دریای آن منطقه نیز از دست می رود. می دانیم که در قراردادهای گلستان و ترکمنچای، بخش مهمی از خاکمان از دست رفت ودریای آن محدود ه ها نیز از ید اختیار ایران خارج شد.

 

شاید اکنون سخت باشد که بخواهیم بر حق دریایی جمهوری آذربایجان یا همان اران-نام فعلی آذربایجان غلط است- ادعایی داشته باشیم زیرا دریای اران بخشی از آن است. از سوی دیگر اگر ایران به ۵۰ درصد باور داشت، چرا طی سالیان متمادی سکوت کرد و در زمان شوروی سابق حتی یک اعلامیه نداد. چرا از سال۱۹۰۴ دولت های مختلف ایران اعم از قاجار، پهلوی نخست و دوم و جمهوری اسلامی در خصوص حق ۵۰ درصدی ایران اظهارنظر نکردند؟ در عرصه بین المللی وقتی یک کشور در قبال موضوعی سکوت کند، برای طرف مقابل حق مکتسبه به وجود می آورد. البته عدم اعتراض ایران نیز دلیل واضحی داشت و آن از دست دادن کشورها بود.

 

در مقطعی ایران سهم ۲۰درصدی را مطرح کرد. آن نیز اساس حقوقی نداشت. از نظر حقوق بین الملل هرکشور باید به اندازه ساحلش از دریا بهره مند شود. ساحل ایران مقعر است؛ یعنی در دوطرفش ترکمنستان و آذربایجان قرار دارند. سهم ایران با درنظر داشتن ساحل مقعر حدود ۱۳درصد می شود که چنین حالتی با انصاف منطبق نیست؛ بر این اساس کشورهایی که ساحل مقعر دارند، به اندازه طول ساحل می توانند از دریا بهره مند شوند که با چنین شرایطی سهم ایران باید ۱۶درصد باشد. آذربایجان یا همان اران به این حالت نیز نقد دارد و می گوید که بر اساس قرارداد پرواز مرز دریایی ایران باید از بندر حسین قلی تا بندر آستارا باشد.

 

فارغ از ادعای این کشور باید دانست که قواعد حقوقی در این موضوع بیش از همه چیز اهمیت دارد و باید طول ساحل فرض شود. در مقام عمل نیز ایران اجازه نمی دهد که کشورهای دیگر از خودخوانده ۲۰درصدی بهره مند شوند و تمام این موضوعات باعث لاینحل ماندن بحث دریای کاسپین شده است. پیشنهاد اخیر روسیه نیز برخلاف توافق های پیشین نیست و تغییر عمده ای ایجاد نمی کند. بازهم تاکید می کنم که وقتی سرزمینی را از دست دادیم باید فکر چنین مواقعی را نیز می کردیم.

 

در آخر باید اشاره کنم که قواعد خاص بین المللی بر دریاچه ها حاکم نیست اما اگر توافقی وجود نداشته باشد، می توان از قاعده عام حقوق دریاها بهره برد؛ به خصوص آنکه دریاچه کاسپین به میزان یک دریا وسعت دارد».در پایان باید اشاره کرد که اگر در وهله نخست ایران در طول تاریخ با استناد به عهدنامه۱۹۲۱ از حق خود دفاع می کرد، حق مکتسبه برای کشورهای دیگر به وجود نمی آمد. از سوی دیگر اگر ایران با کاهلی زمامداران خود بخش های مهمی چون اران(آذربایجان) را از دست نمی داد، اکنون فاقد هیچ مناقشه ای از حق مسلم خود بهره می بردیم و در نهایت هنوز نیز اگر با دیپلماسی قوی و داشتن ارتباطات مثبت و گسترده با سایر کشورها مواجه شویم، می توانیم حق ۲۰درصدی خود را از دست ندهیم. در طول تاریخ حاکمان ایران چندان به چنین موضوعاتی توجه نداشته اند؛ امیدواریم امروز که به بهانه طرح اخیر روسیه بازهم موضوع حق ایران از دریای کاسپین بر سر زبان ها افتاده، مسئولان به خودشان آیند و از حق تاریخی ملت ایران دفاع کنند.

 

مهرشاد ایمانی

 

ghanoo​ndaily.‎​ir
.

منبع : sarpoosh.com

تبلیغات