.
آکاایران: نبود فرهنگ و پیشینه کُنش دموکراتیک بر ایجاد فساد سیستماتیک تاثیر می گذارد انحراف و لیبرالی شدن دولت در تاریخ معاصر ایران، فساد سیستماتیک ایجاد کرده است، نه خود دولت
امتیاز خبر: 18 از 100 تعداد رای دهندگان 1
روزنامه شهروند - ماهرخ ابراهیم پور: مطالعه تاریخ تمدن‏ های باستان، نشانه هایی دیرینه از وجود فساد را در جوامع بشری بیانگر است و به آن پیشینه ای به اندازه تمدن انسانی می دهد.
 
فساد اما اکنون نیز یکی از مسائل مهم و اساسی در سراسر جهان به شمار می آید. این پدیده ویرانگر، نابسامانی‏ هایی بسیار برای جوامع بشری در پی آورده است؛ جنگ‏ های پی‏درپی، خشونت‏ ها و خیزش و شورش بر دودمان ها و دولت های حاکم، نابودی و فروپاشی سازمان‏ ها و برهم ریختن نظم اجتماعی، همواره از گسترش فساد در تاریخ تمدن بشری برآمده است.
 
فساد در مجموع، در کنار دیگر عوامل، از عوامل مهم فروپاشی تمدن‏ ها و حکومت ها در سراسر تاریخ به شمار می آمده است. ابن خلدون، اندیشمند و تاریخ نگار پرآوازه تونسی در سده های هشتم و نهم هجری درباره عوامل ظهور و سقوط تمدن‏ ها معتقد است که اسراف، تبذیر و فساد دولت‏مردان و حاکمان در دستگاه حکومتی، عامل اصلی فروپاشی و زوال حکومت ‏ها به شمار می آید. رابطه ای همواره معکوس میان بهره گیری درست و بجا از قدرت با گسترش فساد در گذر هزاره ها و سده های تاریخ وجود داشته است. آنگونه که برگ های تاریخ نشان می دهد زمانی که قدرت به گونه ای مطلوب به کارمی رفته، میزان فساد کاهش می‏یافته است.
 
پدیده فساد، در بسیاری از دوره های تاریخ، گریبانگیر دولت‏ ها و دغدغه فکری بسیاری از اندیشمندان و متفکران تاریخ، اجتماع و سیاست بوده است؛ دکتر ناصر فکوهی، استاد انسان شناسی دانشگاه تهران، توصیف و تحلیلی جذاب درباره چگونگی پیدایش و گسترش فساد در تاریخ جوامع بشری به ویژه ایران دارد. او که دکترای انسان شناسی سیاسی خود را در سال ۱۳۷۳ خورشیدی از دانشگاه پاریس گرفته، آثاری گوناگون در حوزه انسان شناسی دارد.
 
از مهم ترین نوشته های وی می توان به کتاب های «تاریخ اندیشه و نظریه های انسان شناسی»، «انسان شناسی شهری» و «پاره های انسان شناسی» اشاره کرد. او همچنین مدیریت موسسه انسان شناسی و فرهنگ را برعهده دارد. با فکوهی درباره پیشینه شکل گیری و تداوم فساد در تاریخ ایران گفت وگو کرده ایم.
 
 
بررسی پیشینه فساد در تاریخ ایران -

آکاایران: بررسی پیشینه فساد در تاریخ ایران


بسیاری از اندیشمندان در حوزه های گوناگون، حتی کنشگران گستره سیاست برآن اند که فساد سیستماتیک در ایران توانسته است به رشدی چشم گیر دست یابد. از نظریه پردازی ها در این حوزه که بگذریم، چندی پیش احمد توکلی، اقتصاددان و فعال سیاسی اصولگرا نسبت به این مساله هشدار جدی داد. این مساله می تواند دستاویزی برای بررسی پیشینه شکل گیری و گسترش فساد در تاریخ ایران به شمار آید. با این دستاویز، تا کجای تاریخ ایران می توانیم به گذشته برویم؟

پیش از هر چیز بگویم، آنچه در این گفت وگو به آن می پردازم، جز اشاره هایی کوتاه، به دوران معاصر یعنی از مشروطه تا امروز با تاکید بر دوره پنجاه سال اخیر مربوط است. در جهان نیز این دوره را می توان در زمانی دویست ساله در نظر گرفت که از انقلاب صنعتی و تشکیل دولت- ملت های جدید آغاز شده است و تا امروز ادامه دارد. پرداختن به فساد در معنای معاصر، با مفاهیم و ابعادی که امروز از آن ها سخن می گوییم در دوره های تاریخی قدیم، به نظرم کاری درست نیست زیرا بحث های انحرافی پدید می آورد که دارای ظاهری منطقی اند، اما مشکل ریشه ای در هستی شناسی خود دارند. شرایط جدید یعنی قرارگیری دولتی در راس سیستم های اجتماعی که به درست یا نادرست قدرت خود را از منشأ دموکراتیک و مشروعیت یافته با اراده مردم خود می داند، داده های مساله فساد را تغییر می دهد.
 
بنابراین این که در دوره های باستان از گونه ای «سوء استفاده» از قدرت، از «خیانت در امانت»، از «رشوه خواری» و غیره سخن بگوییم، هرچند به خودی خود نادرست نیست اما این کنش ها در زمان های پیشین، یعنی در زمان هایی که قدرت رابطه ای غیر مستقیم و از بالا به پایین با مردم داشته و خود را در مقام سلطه دیده، با شرایط کنونی متفاوت است.
 
امروزه وقتی به منطق دیکتاتوری ها و رژیم های آمرانه جهان سومی وارد می شویم، گاه به شرایط پیش مدرن نزدیکیم، اما فساد را باید عمدتا در موقعیت های مدرن بررسی کرد، زیرا در این موقعیت ها است که به یک پدیده گسترده با تبعات عظیم اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و غیره تبدیل می شود؛ من در این گفت وگو نیز به این بُعد می پردازم، اما روشن است از زمانی که قدرت، سلسله مراتب، روابط پایین دستی و بالا دستی در جامعه ما مثل هر جامعه ای وجود داشته و از زمانی که انباشت ثروتی هم بوده که بتوان از آن بهره برد، ما فساد را داشته ایم و البته این فسادی بوده که عمدتا در بخش اقلیتی از طبقه حاکم متمرکز بوده است یا در برخی از مشاغل که با پول سروکار داشته اند، وگرنه اکثریت مردم عادی   پول  و قدرت نداشته اند برای آن که به فساد کشیده شوند.

فساد دولتی در تاریخ ایران چگونه بروز یافته است؟

فساد دولتی، باز اگر مبنای خود را از دوره معاصر بگیریم، با نپذیرفتن قدرت مردم به وسیله پادشاهان قاجار ظاهر می شود، با وجود آن که فرمان مشروطه به امضا رسیده بود. مشروطه برای آخرین پادشاهان این سلسله، «لطفی» بود که به رعایای خود روا داشته بودند و اصولا نمی توانستند معنای یک انقلاب مردمی و از آن کم تر معنای قانون و تنظیم امور و اموال و غیره را بفهمند. سردمداران نظام پادشاهی البته دیدگاهی عام داشتند از آنچه در سنت اسلامی «بیت المال» نامیده می شد، اما اغلب چون خود را «ظل الله» (سایه خداوند) و «مرکز عالم» می پنداشتند، «نمایندگی» خداوند را در حکم برخورداری از عقل کل در برابر بی عقلی، صغیر بودن، داشتن حق کفالت و قدرت بی حد و مرز بر رعایا می پنداشتند، از این رو هر استفاده ای را تمایل داشتند، از این ثروت می کردند.
 
فساد برای آن ها بیش تر در معنای «خیانت در امانت» بود که ممکن بود از زیردستان حکومتی شان سر بزند یا برای برخی از حاکمان، فساد، درست حکومت نکردن بر مردم به وسیله حاکمان زیرفرمان شان به شمار می آمد که ممکن بود کار را به شورش بکشاند. در این دیدگاه، درک نسبت به «عدالت حکومتی» به مرزهای شورش نکردن مردم علیه حاکم کل محدود می شد. زمانی که اما انقلاب مشروطه رخ داد، پادشاهان و دولتیان باید رفته رفته حساب ها و کتاب هایی رعایت می کردند؛ آن ها اما این را هرگز نپذیرفتند یا بسیار بد پذیرفتند، به گونه ای که این مشکل تا پایان نظام های سلطنتی قاجار و پهلوی به گونه ای حاد در ایران ادامه داشت و البته با روی کارآمدن جمهوری اسلامی، تغییری اساسی کرد که به آن اشاره می کنم.
 
در دوره های شاهی، مساله تمرکز هرچه بیش تر قدرت و ثروت در راس نظام حکومتی و وفاداری همگی به این سرسپردگی، معنای سالم بودن را می داد و خیانت نسبت به قدرت فوقانی معنای فساد را با خود می آورد. با معیارهای امروزی اما اگر خواسته باشیم راس قدرت بسنجیم، خود، فاسدترین بخش جامعه به شمار می آمد زیرا بیشتر، افرادی بودند که اگر دو سه نسل به عقب بازمی گشتیم می دیدیم از گروه های فقیر غیر شهری ریشه گرفته بودند و به محض آن که به قدرت می رسیدند، به شدت به غارت همه چیز دست می زدند و از قدرت خود نیز به بی رحمانه ترین شکل و با بدترین حیله ها بهره می بردند تا موقعیت تازه به دست آورده را حفظ و تقویت کنند.
 
این مساله در دوره قاجار و در عصر هر دو پهلوی وجود داشت؛ تنها در دوره ای کوتاه میان سقوط پهلوی اول در سال ١٣٢٠ و کودتای ٢٨ مرداد ١٣٢٢ خورشیدی در ایران، یعنی دوره نهضت ملی شدن نفت که گونه ای دموکراتیزاسیون کوچک داشتیم، نگاه به فساد، شکل مدرن به خودش می گیرد و می کوشند دولت از عناصر فاسد پاک شود. این دوره اما چندان طولانی نیست و پس از کودتا، منطق فساد، سازمان یافته شده و به گونه ساختاری به دولت بازمی گردد.

این فساد در چه بخش هایی گسترش یافته و نفوذ کرده است؟

دامنه فساد در سال های ١٣٣٠ تا ١٣٤٠، خورشیدی محدود و روش های آن هنوز شبیه به دوران رضاشاهی بود اما با افزایش قیمت های نفتی، فساد در ایران نیز به شکلی حیرت آور در همه حوزه ها نفوذ کرد و دموکراتیزه شد. قدرت پادشاهی با وجود این، مانع آن است که کنترل بالادستی کاملا از میان برود، تا پس از آغاز واپسین دهه سلطنت؛ ثروت در آن برهه عملا به اندازه ای رسید که همه مرزها شکسته شد و مدیریت و کنترل بالادستی از میان رفت و همین نیز از جمله عوامل انقلاب به شمار می آید. فساد ریشه کرده در دستگاه های دولتی، آن ها را از کار انداخت و با شروع حرکات انقلابی این ساختارهای پوسیده شده از فساد، شتابان فروپاشیدند.
 
بررسی پیشینه فساد در تاریخ ایران -
 

فساد سیستماتیک معمولا در چه شرایطی شکل می گیرد؟

سیستماتیک بودن فساد در دولت های استبدادی مدرن، به دلیل بهره گیری سیستماتیک از فساد برای مدیریت سیاسی کشور است. مثلا در مجموعه کشورهایی که در منطقه خاورمیانه پس از جنگ دوم جهانی به «استقلال» و «خودمختاری» رسیدند، از آنجا که این قدرت ها در حقیقت نتیجه قدرت های استعماری بیرونی بودند، توزیع امتیازات میان شان از راه ساختارهای قبیله ای انجام گرفت؛  قبیله ای که بدین ترتیب به قدرت می رسید باز منابع را بر اساس روابط فسادانگیز میان  اعضای خود تقسیم می کرد تا بتواند امور را در دست گرفته و مملکت را در ترکیبی از حفظ امتیازها برای قبیله خود و سرکوب وحشیانه قبایل دیگر اداره کند.
 
در برخی دیگر از کشورهای جهان سوم که عموما با جنبش های آزادی بخش بر سر کار آمدند، معمولا دستگاه حزبی و همین بوروکراسی سیاسی بود که پس از موفقیت امتیازات را تقسیم می کرد و همان روند را بر پایه تبعیت ایدئولوژیک و دارودسته سازی های سیاسی انجام می داد. در کشورهای توسعه یافته اما دو گروه از پهنه ها را داشته ایم؛ نخست گروهی که پس از جنگ کوشیدند با وضع قوانین و اتخاذ سیاست های دولت رفاه، به سالم سازی گسترده دستگاه های دولتی خود دست زده، فساد و خلاف های درونی دولت را به کمترین اندازه ممکن برسانند.
 
عموما دوره ١٩٥٠ تا ١٩٨٠ میلادی از این لحاظ برای این کشورها موفقیت آمیز بود. بیشترین موفقیت ها که تا امروز هم ادامه یافته است را در اسکاندیناوی و سپس آلمان و کشورهای اروپای شمالی می بینیم و بدترین وضعیت را در آمریکا که از دهه ١٩٨٠، چرخشی محافظه کارانه از سرمایه داری بازار مبتنی بر رفاه طبقه متوسط در آن، جای خود را به یک سرمایه داری وحشی پولی مبتنی بر سودجویی اقلیت کوچک راس جامعه داد. روشن است فساد در این شرایط نیز به اوج خود می رسد؛ همچنان که در میان کشورهای توسعه یافته گروه نخست، آمریکا امروز بدترین وضعیت را دارد و عملا گروهی میلیاردر دزد و غارتگر وابسته به وال استریت آن را اداره می کنند و گویا همین ها امروز در حال به دست گرفتن همه کرسی های دولت جدید زیر نظر دونالد ترامپ اند. گروهی دوم از کشورهای توسعه یافته هم البته داریم که عمدتا باید در این زمینه به کشورهای لاتین و مدیترانه ای، در راس آن ها ایتالیا، یونان، اسپانیا و پرتغال و تا اندازه ای هم فرانسه اشاره کرد.
 
مافیا در این کشورها شکلی بسیار گسترده دارد و درون نظام های دولتی جا خوش کرده است. همین وضعیت را در زمان کمونیسم در شوروی و کشورهای اروپای شرقی زیر سلطه شوروی داشتیم. این وضعیت پس از سقوط کمونیسم نیز به گونه ای گسترده در روسیه و کشورهای منطقه قفقاز و جنوب روسیه و در اروپای شرقی تا اندازه ای زیاد ادامه یافت. تفاوت این کشورها با گروه نخست  آن است که ساختار دولتی یا به شدت از سازوکارهای فساد ضربه خورده و زیر نفوذ آن ها بوده، همچون ایتالیا، یا مانند روسیه، اصولا با آن ها یکی است؛ در حالی که ساختار دولتی در کشورهای گروه نخست استقلال نسبی خود را تا اندازه ای زیاد حفظ کرده، یا با وضعیت آمریکا شاید بهتر است بگوییم حفظ کرده بود.
 
فساد اساسا بر چه بسترهایی شکل می گیرد؟ بذر فساد در کدام زمین رشد می کند؟

فساد در نظام های مدرن را باید پیش از هر چیز از وجود دلایل زمینه ای برگرفته دانست که عبارت اند از یک، وجود ثروت، به ویژه ثروت های سهل الوصول همچون استخراج منابع معدنی و طبیعی، کمک ها و سرمایه گذاری های خارجی و بازارهای پول شویی؛ دو، وجود قدرت آمرانه، مشخصا نظام های دیکتاتوری، شبه دیکتاتوری یا دموکراسی های ضعیف)؛ سه، سرانجام نبود شفافیت و آزادی های رسانه ای و ضعف دستگاه قضائی و نبود دستگاه کنترل کننده دولتی بر مبادلات مالی و اقتصادی و تنظیم بازار. پس از این موارد برای آن که به  فساد سیستماتیک برسیم باید آسیب هایی جدی به نظام دولتی را شاهد باشیم.
 
این آسیب ها ممکن است از هنگام زایش پدید آمده باشند به عنوان نمونه کشورهای بیرون آمده از نظام های استعماری، یا حتی در یک دموکراسی قدیمی به دلایل ساختاری و اشتباهات راهبردی بروز کند مانند وضعیت کنونی آمریکا که دستاورد فرآیندی دست کم سی ساله و انحراف های راهبردی است. در یک کلام، نبود وجدان کاری و نگاه به ثروت به مثابه حاصل زحمت و نبود ارزش کار و زحمت کشی از یک سو و نبود فرهنگ و پیشینه کُنش دموکراتیک یا نبود موانع قانونی و اخلاقی و رسانه ای برای یورش ایدئولوژی های خطرناک نولیبرالی، آمرانه و فاشیستی را از سویی دیگر باید مهم ترین دلایل بروز فساد سیستماتیک دانست.  

فساد سیستماتیک در تاریخ ایران از چه ابزارهایی بهره جسته که توانسته است تداوم یابد؟

مهم ترین دلایل تاریخی فساد در ایران منشأ غیر شهری قدرت سیاسی و منشأ غیر داخلی آن بوده است. اگر آغاز دولت مدرن در ایران را دوره پهلوی اول در نظر بگیریم، می بینیم او هم فردی کاملا بیگانه با مفاهیم و ارزش های جهان مدرن است که ریشه غیر شهری دارد و تنها زبان زور، قدرت و استبداد را می فهمد؛ همچنین خاستگاه حکومت او یک منشأ بیگانه بوده، از  قدرت هایی برآمده است که زمانی تصمیم می گیرند او را بر تخت نشانده، زمانی دیگر او را از تخت برداشته و پسرش را بر جایش بگذارند. روشن است با چنین پیشینه ای نمی توان انتظار داشت با ابزارهایی جز فساد و استبداد بنای دولت بالا رود؛ همچنین از چنان پیشینه ای نتیجه ای بهتر از دولت پهلوی دوم نمی توان انتظار داشت.
 
انقلاب تنها شانس ما برای برون آمدن از این منطق و میراث شوم استعمار، استبداد و فساد بود که این شانس را نباید از دست می دادیم؛ هرچند دولتمردان ما از دهه ١٣٧٠ خورشیدی در همه دولت ها کارها را به اقتصاددانان نولیبرال سپردند و آن ها نیز با «خصوصی سازی» های فسادانگیز کشور را به وضعیت کنونی رساندند. اوج این قضیه البته ورود سرمایه بزرگ نفتی در دوره دولت های نهم و دهم، کاهش قدرت رسانه ها و شفافیت در همین زمان و سرانجام از میان رفتن سازمان مدیریت و برنامه ریزی و شورای پول بود و همه دست به دست هم دادند و گودالی را کندند که هنوز درون اش هستیم و بی شک تا زمانی که اقتصاددانان نولیبرال را برای همیشه از قدرت دور نکنیم و به اصلاحات ساختاری اساسی در نظام اقتصادی کشور برای تامین خدمات ضروری همه یعنی بهداشت، آموزش و مسکن دست نزنیم، نمی توانیم به بهبود اوضاع امیدی داشته باشیم.

فساد سیستماتیک آیا پدیده ای مربوط به دنیای مدرن و صنعتی است یا آن را در تاریخ نیز می توان به تماشا نشست؟

نشانه هایی فراوان در گزارش های جهانگردان و سفرنامه نویسان از ریشه دوانیدن فساد دولتی و سیستماتیک، دست کم از دوره های صفوی بدین سو به چشم می آید. همان گونه که اشاره کردم آنگونه فساد، از جنسی کاملا متفاوت با فساد مدرن به شمار می آید زیرا پدیده ای درون مدارهای قدرت دولت یا حاکمیت بوده است؛ یعنی به دلیل نبود جریان گسترده پولی و قدرت در نظام های غیردموکراتیک نمی توانسته است در سطح اجتماعی زیاد رشد کند. این که جهانگردان از وجود رشوه و بی قانونی و غیره سخن می گویند، درست است اما این جهانگردان، بیش تر، از آنچه در کشورهای خودشان در زمینه های مشابه وجود داشته است یا بی خبر بوده یا تعمدا به آن ها اشاره نکرده اند. جوامع اروپایی در آن برهه، در فساد از جوامع شرقی دست کم نداشتند، همان گونه که امروز هم ندارند، اما نوع، مدارها و سازوکارهای آن متفاوت بوده است.

گسترش فساد، آیا نشانه یک دولت و کشور عقب مانده یا در حال توسعه است یا خود، عامل آن وضعیت به شمار می آید؟

فساد و توسعه نیافتگی، رابطه ای چرخه ای دارند که به نظرم بیهوده است در این چرخه همچون هر چرخه ای به دنبال «مرغ و تخم مرغ» بگردیم. واقعیت آن است که این دو یکدیگر را تقویت و ضمانت می کنند؛ هر جا پهنه های توسعه نیافتگی وجود داشته باشد، بروز سیستم های گسترده فساد و مافیا را می توان شاهد بود؛ به بخش بزرگ خاک کشورهای روسیه، چین، آفریقای سیاه و اروپای شرقی و  ایتالیای جنوبی بنگرید!. با آن که این پهنه ها همگنیِ فرهنگی، سیاسی و اقتصادی با یکدیگر ندارند، همگی رشد پدیده مافیایی و فساد سازمان یافته را شاهد بوده و هستند زیرا در آن ها توسعه نیافتگی وجود دارد و این توسعه نیافتگی با فسادی که در آن نقاط پدید می آید، تقویت می شود و باقی می ماند، تا زمانی که این چرخه به گونه ای شکسته شود.  

نشانه های فساد دولتی و سیستماتیک در تاریخ ایران چیست؟

مهم ترین نشانه بروز فساد، از کارافتادن سیستم های قانونی، قضائی و اجرایی یعنی غیر کارا شدن سه قوه است. از کارافتادن این سه دستگاه، همراه با پولی شدن همه روابط، مهم ترین نشانه های فساد در ایران بوده اند که از دهه ١٣٤٠ خورشیدی گسترش می یابند. غیر کارا شدن این دستگاه ها در امواج بعدی خود البته همه سیستم را به فساد، انفعال و کندی دچار  و آن را غیر کارا می کنند.

آیا می توان در دگرگونی ساختار جامعه و دولت، از سنتی به مدرن و صنعتی، فساد دولتی و سیستماتیک را نیز به دو دوره سنتی و مدرن بخش کرد؟

بی شک چنین است! ما منطقی کاملا متفاوت در دوران سنتی داریم که آن را تشریح کردم. این حوزه جز از لحاظ شناخت تاریخی نمی تواند چندان به کار ما بیاید. کاملا بی مورد است بخواهیم مثلا از روی مدل های ساختاری فساد در دربارهای باستانی یا تاریخی ایران به نتایجی برای امروز برسیم. ما در سیستم های مدرن بیش تر با رابطه امر محلی، جهانی و نظام های دولتی نورماتیو و نظام های غیر دولتی و غیرنورماتیو سروکار داریم که فساد را در مدارهایی بسیار پیچیده از روابط پدید می آورند. افزون بر این، کنشگران اجتماعی، هم خود بخشی از سازوکار فساد هم قربانی آن اند، به همین دلیل مقایسه این دو دوره بیهوده است؛ برای ریشه یابی فساد به مطالعات جدی در حوزه سازوکارهای جدید نیاز داریم.
 
بررسی پیشینه فساد در تاریخ ایران -
 

دولتی بودن و سیستماتیک شدن فساد از جنبه های تاریخی چه پیامدهایی می تواند بر جامعه بگذارد؟ پیامدهای فساد دولتی و سیستماتیک آیا جبری است؟

برخلاف این تصور بسیار رایج در ایران، فساد نتیجه انحراف و لیبرالی شدن دولت بوده است، نه خود دولت؛ این دولت نیست که فساد ایجاد می کند، که، سوء مدیریت دولتی و از آن بدتر انحراف در کارکردهای دولت است که چنین می کند. دولت مدرن برای آن ایجاد می شود و برجای می ماند که بتواند شرایط زیست مناسب و تجمیع یافته انسان ها را در شهرها پدید آورد. دست کم این شعارها است که به انقلاب های سیاسی سده های هجده تا بیستم میلادی دامن می زند.
 
این دولت اکنون هرچه بیش تر خود را در اختیار نظام های اقلیت اشرافی جامعه قرار داده، اکثریت افراد همه جوامع را به فقر و نگون بختی نسبی کشانده است و انتظار دارد مردم باز هم به سیاست اعتماد داشته باشند. روشن است مردم اعتماد خود را به طور کلی به سیاست از دست داده اند، اما آنچه اینجا زیر سوال است، دولت به خودی خود نیست، که، انحراف لیبرالی و نولیبرالی در آن است که دغدغه منفعت جمعی را به دغدغه منفعت فردی و اقلیتی و نیز سرمایه داری اجتماعی با تکیه بر طبقه متوسط را به سرمایه داری مالی با تکیه بر اقلیت اشرافی جامعه تبدیل می کند. این همان رخدادی است که در دهه ١٣٧٠ خورشیدی آغاز شد و در دولت های نهم و دهم به اوج رسید و البته در دولت یازدهم نیز با وجود برخی کوشش ها ادامه یافته است.

آیا این گونه فساد در زندگی اجتماعی مردم در تاریخ تاثیرگذار بوده است؟

بی شک چنین است! نتیجه اینگونه فساد، شکل گیری دو موقعیت است که هر دو خطرناک اند؛ یکی در کوتاه مدت و دیگری در درازمدت. یکی، موقعیت انفعال است مثل آنچه امروز در بیش تر کشورهای جهان می بینیم؛ مردم برای آن که از فشار فساد و بی عدالتی حاکمان رهایی یابند، ترجیح می دهند در خود فروروند و انفعال را برگزینند.
 
این عمل ممکن است در کوتاه مدت اوضاع را آرام نشان دهد، اما بی شک یک تنش را درآینده دور یا نزدیک آماده می کند. نوع دیگر برخورد مردم فعالانه است؛ یا به شورش یا به واکنش های پوپولیستی دست می زنند، شبیه آنچه امروز در آمریکا می بینیم، یعنی یا خود همه چیز را تخریب می کنند یا قدرتی کاریزمایی بر سر کار می آورند تا با سفسطه گری و نادانی خود چنین کند. هر دو واکنش خطرناک اند؛ هر دو را باید از فسادی برآمده دانست که دستگاه های دولتی را از کار می اندازد و جای آن ها را به فرآیندها و چرخه های فساد می دهد.

منبع :

تبلیغات