آکاایران: در طول تاریخ بناها و سازه های زیادی ساخته شده اند، هر کدام به دلیلی و برای هدفی؛ بعضی از آنها پرستشگاه خدایان شده و برخی به خدمت مردم در آمده و به شکل پل یا کاروانسرا اسباب راحتی را برای همگان فراهم آورده اند. گاه کاخی شکوهمند بوده اند و گاه دروازه ای برای محافظت از شهر. برخی هنوز به صلابت گذشته بر جای مانده اند و از بعضی تنها نام و آوازه ای باقی مانده است. تعدادی در ابتدا ماهیتی دیگر داشته اند و در طول دوران شکل و هویتشان تغییر یافته است. هر چه که بوده و هست، در گذر سالها غبار ایام بر چهره‌شان نشسته و قدمت و اهمیت بیش از پیشی به آنها داده است. در پنهان و پیدای این بناها که بروید و در معماری و گذشته آن ها که دقیق شوید، داستان ها و رازهای فراوانی را خواهید خواند. 

امروز با شما در کارناوال می خواهیم به یکی از این سازه های تاریخی سر بزنیم و با بخش های مختلف و داستانهای پیرامون آن بیشتر آشنا شویم. مقصد تبریز است، شهر اولین ها، شهر سربلند ایران که روزگاری در مسیر جاده ابریشم میزبان مردمان دیگر دیارها بوده و زمانی مفتخر به پایتختی ایران بزرگ شد. از میان بناهای تاریخی فراوان این شهر کهن، ارگ علیشاه را برگزیده ایم تا تحقیقی در مورد آن داشته و بر دانش مان از تاریخ سرزمین عزیز ایران بیافزاییم.  

"لازم است یادآوری شود تاریخچه و معماری ارگ علیشاه تبریز به دلیل کمبود کاوش های انجام شده و حجم بالای تخریب های صورت گرفته، با شک و شبهه های فراوانی روبرو است. به همین دلیل ممکن است در مطلب پیش رو با تناقضات تاریخی و دلایل مختلف برای ساخت ارگ مواجه شوید. تیم تحقیقی و تحریریه کارناوال سعی نموده تا از تمام جنبه ها به بررسی پیشینه و معماری ارگ علیشاه بپردازد و آن را از منظر و نظرهای متفاوت بررسی کند."

>

ورود به صفحه اختصاصی اماکن و بناهای تاریخی ایران

رزرو هتل
نقشه و مسیریابی آنلاین
وضعیت آب و هوا

ارک علی شاه

ارگ علیشاه تبریز | یادگار شکوهمند معماری ایلخانی

یادگار شکوهمند معماری ایلخانیارگ علیشاه تبریز

آکاایران: ارگ علیشاه تبریز | یادگار شکوهمند معماری ایلخانی

 

چرا ارگ علیشاه تبریز؟


  • تبریز دیار اولین هاست و ارگ علیشاه تبریز نیز یکی از نمادهای تاریخی این شهر دلپذیر است که در بافت تاریخی و قدیمی آن قرار گرفته و لذت گردش در تبریز قدیم را به شما می دهد. 
  • چنانچه به تاریخ ایران و به ویژه دوره ی ایلخانی علاقه مند هستید، ارگ علیشاه از نمونه های خوب معرفی پیشینه ی معماری و تاریخی از این دوران و زمان های بعد از آن است. 
  • متاسفانه ارگ تبریز به واسطه ی ساخت و سازهای اطراف آن در معرض تخریب و نابودی قرار دارد. بنابراین چنانچه به تاریخ ایران زمین و سازه های باشکوه آن علاقه دارید، یا قصد دارید تحقیقی پیرامون این بنا انجام دهید، بهتر است برای بازدید از ارگ، زمان را از دست نداده و هرچه سریعتر بار سفر به تبریز را ببندید. 
ارگ علیشاه تبریز | یادگار شکوهمند معماری ایلخانی

تخریب ارگ علیشاه تبریز

 

آشنایی با ارگ علیشاه تبریز | طاقی بزرگتر از ایوان مدائن 

در قلب شهر تاریخی تبریز، بقایای بسیاری از بناهای تاریخی را می توان یافت کرد؛ سازه هایی که در دوران مختلف ساخته شده و بر غنای تاریخی و معماری این شهر دلپذیر افزوده اند. یکی از معروف ترین این بناها ارگ علیشاه بود که در سده هشتم هجری در میان بافت تاریخی تبریز و میدان قدیم آن، قامت راست کرد و بر شکوه و جلال آن افزود. البته آنچه که اکنون در تبریز مشاهده می شود، تنها بازمانده های ایوان جنوبی سازه ی علیشاه است که با 33 متر ارتفاع، تنها گوشه ای از عظمت بنای اولیه را نشان می دهد.

روایت های متفاوتی از هدف ساخت این بنا وجود دارد؛ برخی دلیل ساخت آن را ایجاد مسجدی عظیم به دستور تاج الدین علیشاه گیلانی (وزیر مقتدر سلطان محمد خدابنده الجایتو، که بیشتر به نام جیلانی معروف است) در دوره ی ایلخانی می دانند. اما برخی بر اساس تحقیقات دیگری که بر پایه ی کاوش های دکتر سرفراز (1) انجام شده، سازه ی کنونی ارگ را نه یک مسجد که یک آرامگاه قلمداد می کنند.

ارگ علیشاه بلندترین بنای آجری شهر تبریز است که عرض دهانه ی ایوان آن 30 متر و دیواره هایی با عرض 10.5 متر دارد. مهمترین ویژگی ارگ علیشاه که با نام های طاق علیشاه، مسجد علیشاه، ارگ تبریز و یا ارک علیشاه نیز شناخته می شود، طاق بزرگ آن است که عرضی بیشتر از طاق کسری (2) دارد و آن را از دیگر بناهای تاریخی ایران متمایز کرده است. 

در پانزدهم دی ماه 1310 خورشیدی، ارگ تبریز و محوطه ی باستانی آن با شماره 170 و با عنوان مسجد علیشاه در فهرست آثار تاریخی ملی ایران به ثبت رسید و به تاریخ 29 خرداد 1357 نقشه ی حریم استحفاظی قانونی و ضوابط حفاظتی و نگهداری از آن، مورد تایید شورای حفاظت آثار تاریخی اداره کل حفاظت آثار تاریخی قرار گرفت.

پاورقی


1- دکتر علی اکبر سرفراز متولد سال 1306 هجری شمسی در همدان هستند. این عالم گرانقدر در رشته ی باستان شناسی تحصیل کرده و بعد از انقلاب به سمت مدیریت موزه ی ایران باستان منصوب گردید؛ وی برای یک دهه مدیر گروه باستان شناسی دانشگاه تهران و تربیت مدرس و نیز از پیشگامان باستان شناسی عهد ایلخانی است. چهار اثر تخت سلیمان، رصدخانه ی مراغه، ارگ علیشاه و ربع رشیدی با کاوش های این دانشمند به مردم ایران معرفی شده اند. 

2- طاق کسری یا ایوان مدائن یا ایوان خسرو از شاهکارهای معماری و مهندسی دوران ساسانی است و در تیسفون جای دارد. مکان کنونی این بنا در عراق فعلی است و طاق آن عرضی 25 متری، ارتفاعی 37 متری و طولی 50 متری دارد.

ایوان مدائن یا طاق کسری، سازه ای که گفته می شود طاق ارگ علیشاه در زمان ساخت از آن بلندتر بوده است
ارگ علیشاه تبریز | یادگار شکوهمند معماری ایلخانی

ارگ علیشاه تبریز

 
ارگ علیشاه تبریز | یادگار شکوهمند معماری ایلخانی

ارتفاع ارگ تبریز

 
ماکتی که از ارگ علیشاه تبریز در پارک مینیاتوری تبریز قرار دارد
ارگ علیشاه تبریز | یادگار شکوهمند معماری ایلخانی

پلان ارگ علیشاه

 

تاریخچه ارگ علیشاه تبریز

ارگ علیشاه در اوج قدرت سلسله ایلخانی و برای به رخ کشیدن هنر معماری و دانش مهندسی در آن زمان ساخته شد. در مطلب پیش رو با فضای تاریخی شهر و دلیل ساخت این بنا بیشتر آشنا می شویم. البته منبع این مطلب وبسایت های تاریخی و تحقیق های باستان شناسان معروف مانند علی اکبر سرفراز است. ایشان و دیگر محققان با استفاده از تحقیقاتی جامع در سفرنامه های سیاحان، مورخان و کاوش هایی که خود به انجام رسانده اند مقالات و مطالب متعددی در زمینه ی معماری و تاریخچه ی ارگ علیشاه منتشر نموده اند. لازم است یادآوری شود، تاریخچه ای که میراث فرهنگی ارائه داده در قسمتی جداگانه شرح داده شده است.

*فضای حاکم بر تبریز در زمان ساخت ارگ علیشاه | حکمرانی ایلخانان بر ایرانِ آن روزگار

تقریبا چهل سال از حمله ی ویرانگر مغول به ایران می گذرد. سالهای 700 هجری قمری (مابین سالهای 670 تا 680 ه.ش) مردم کم کم با خاطره ی تلخ ویرانگری ها، حمله و تصرف چنگیز مغول کنار آمده اند و سعی دارند دوباره ایران را از نو بسازند؛ خبرهای تازه ای در راه است. فرزندان مغول باز در راه ایران هستند تا دوباره در خاک آن بتازند و حکومت خود را مستحکم تر کنند. اما قدرت فرهنگ، دانش و تمدن ایرانی، فلز سخت مغول ها را نرم کرده و این بار از آن غارتگری ها و به آتش کشیدن ها چندان خبری نیست. پسر چنگیز مغول، هلاکو خان، به فرمانروایی ایران انتخاب شده است. او سلسله ایلخانان را تاسیس کرد؛ سلسله ای که تا تقریبا 100 سال به حکمرانی اش بر ایران ادامه داد. مراغه و تبریز در ابتدای سلطنت آنها به عنوان پایتخت انتخاب شدند اما بعد از آن، سلطانیه زنجان به عنوان مرکز فرماندهی و سیاست گذاری انتخاب شد. 

نوبت سلطنت هشتمین ایلخانی (لقب پادشاهان این سلسله)، سلطان محمد خدابنده الجایتو، پادشاه مقتدر ایلخانیان و صادر کننده فرمان ساخت گنبد سلطانیه رسیده است. تاج الدین علیشاه جیلانی از فرصت به سلطنت رسیدن او استفاده کرده و خود را به سلطان محمد نزدیک می کند. او انسان باهوش و زرنگی است و وظایف محوله‌ی خود را در هر جایی به خوبی به سرانجام می رساند تا بتواند به چشم سلطان بیاید و مقام و منزلتی به دست آورد. با حمایت های خواجه رشیدالدین فضل الله (1) علیشاه تا مقام وزرات در دربار بالا رسیده است. اما هیچ گاه دو پادشاه در یک اقلیم نخواهند گنجید. با بالا گرفتن اختلاف میان علیشاه و خواجه رشیدالدین، کشور برای وزارت میان آن دو تقسیم شد و تبریز، مراغه، دیاربکر، کوفه، بصره، بغداد و نواحی اطراف آنها به علیشاه جیلانی رسید. 

در سالهای صدرات او، در حوالی تاریخ 715 تا 739 هجری قمری (حدود 694 هجری شمسی تا 717 هجری شمسی)، علیشاه دستور ساخت بنایی را صادر کرد که دنیا پیش از آن نظیرش را ندیده باشد. بنایی که از تمام نقاط تبریز دیده شود و آوازه اش تا دور دست ها برود و هلالی بزرگتر از ایوان مدائن داشته باشد. برای این کار معمار بزرگ، استاد فلکی تبریزی به کار گرفته شد تا مسجدی در خور شأن تبریز بسازد. ساخت این مسجد بعد از مرگ سلطان محمد خدابنده و در زمان سلطنت ابوسعید بهادرخان، ایلخانی نهم، ادامه یافت. 

متاسفانه بدبیاری از ابتدا دامان ارگ را گرفت و در هنگام ساخت و ساز اولیه، سقف آن فرو ریخت. ساخت بنا بعد از این حادثه ادامه یافت اما با مرگ علیشاه، کار متوقف شد. جسد این وزیر زیرک، که تنها وزیر ایلخانی بود که به مرگ طبیعی درگذشت، در کنار بنای ارگ علیشاه دفن شد. حمدالله مستوفی در کتاب "نزهت القلوب" در سال 740 هجری قمری (حدود 718 هجری شمسی)، نوشته است که طاق عظیم صفه علیشاه ریخته است. این مقطع زمانی را پایان کار ساخت بنای ارگ می دانند. سازه ای که هیچگاه تکمیل نشد، اما همواره مورد توجه سیاحان و مورخان قرار گرفت. 

*عصر فرمانروایی سلسله ی قاجار | ارگ زیر سلطه اشغالگران

اما این پایان کار برای این سازه ی عظیم و با شکوه نبود. زمان گذشت و گذشت و روزگار قرعه قاجار را از چرخه ی سرنوشت ایران درآورد. سالهای حکومت فتحعلی شاه قاجار رسیده و بی کفایتی او کار دست ایران داده است. قوای روس از بی لیاقتی حاکمان ایران استفاده کرده و به مرزهای آن حمله نموده اند. در جریان جنگ های اول ایران و روسیه (2)، تبریز یکی از مراکز مقاومت شده و ارگ علیشاه با موقعیت خوب و ارتفاع بلندش از نقاط مهم دفاعی به حساب می آید و مکان بسیار مناسبی برای ذخیره مهمات و انبار آن محسوب می شود. عباس میرزا، ولیعهد با کفایت  فتحعلی شاه، در جریان این جنگ فرمان داد تا سربازخانه، ستاد فرماندهی جنگ ارتش ایران و کارخانه ریخته‌گری و توپ ریزی در محوطه ارگ تبریز ایجاد شود. در این دوره است که سازه علیشاه به نام ارگ علیشاه مشهور گشت. علاوه بر سازه های نظامی، عمارت کلاه فرنگی نیز در دوره ی قاجار به مجموعه اضافه شد.  

ارگ علیشاه کارکرد نظامی خود را بعد از این حفظ کرده و در جریان هجوم دوم روسیه به ایران (که به جنگ های دوم ایران و روس (3) معروف شد) و بعد از دوره ی مشروطه، مردم تبریز در برابر تهاجم نیروهای دشمن از این ارگ برای دفاع از خود و شهرشان استفاده کردند. برای مردم تبریز و خطوط مقاومت، بنای ارگ نقطه مرکزی دفاع از شهر است. در جریان این دفاع، توپ بزرگی بر بالای ارگ انتقال داده شده تا مواضع دفاعی آنها را حفظ کند. فلاندن و کوست، سیاحان معروف فرانسوی در جریان سفر خود به ایران و تبریز از محوطه ی ارگ تبریز به عنوان بازار اسلحه سازان و اسلحه فروشان یاد کرده اند. اما تمام دلاوری ها و مقاومت ها سرانجامی نداشت و تبریز سقوط کرد و تحت اشغال نیروهای روس درآمد. جهانگیر میراز قاجار در کتاب "تاریخ نو" نوشته است که ژنرال ارسطوف روس، پس از اشغال تبریز قوای روسیه تزاری را در ارگ تبریز مستقر کرده است. روس ها که از دفاع مردم تبریز ناخرسند بودند، ارگ را به توپ بسته و بر تن این بنای تاریخی زخم زدند. اما این نیز آنها را راضی نکرد. در هنگام جابه‌جایی گلوله های توپ با بی مبالاتی نیروهای روس بخشی از برج و باروی ارگ آتش گرفت و بر دردهای آن افزوده شد. پس از آن و با پایان یافتن اشغال ایران و تبریز، زمانی که ندای آزادی خواهی ایرانی ها در دوران مشروطه تا حدی به ثمر نشست و اوضاع ایران آرام شد، سازه های جدیدی در محوطه ی ارگ ساخته شد. در اواخر حکومت قاجارها، برج و باروهایی پیرامون ارگ اضافه گشت و آن را پادگان اصلی شهر کرد. مادام دولایوفوآ و نادر میرزا قاجار، در سفر خود به این شهر اشاراتی به این موضوع داشتند. از دیگر بناها می توان به مدرسه ی نجات، از نخستین مدارس به سبک امروزی ایران، و سالن تئاتر شیر و خورشید در محوطه ی پیرامونی ارگ اشاره کرد.

*دوران حکومت پهلوی | ثبت ملی ارگ علیشاه

دوران قاجار با تمام بدی ها و تلخی هایی که برای ایران زمین به ارمغان آورده بود با دخالت انگلیسی ها به پایان رسید و آخرین سلسله ی پادشاهی در ایران آغاز به کار کرد. در سال 1310 هجری شمسی بالاخره مسئولین ایرانی اهمیت تاریخی ارگ را درک کردند و آن را در زمره ی آثار ملی ایران ثبت نموده و به کاربری نظامی آن پایان دادند. آنچه دوره ی پهلوی برای ارگ داشت، تخریب پیوست هایی بود که در زمان حکومت قاجار ایجاد گردیده بود. پارک باغ ملت نیز در محوطه ی جنوبی ارگ در سال های 1353 هجری شمسی تا 1357 هجری شمسی در دوره ی محمدرضا شاه پهلوی به مجموعه اضافه شد.

*عاقبت ارگ علیشاه

با به پیروزی رسیدن انقلاب ایران، فضای متفاوتی بر جامعه حاکم شد و وجه اسلامی بسیار پر رنگ تر گردید. در همین حین بر تعداد مساجد و مصلی ها در سراسر کشور افزوده شد و تبریز نیز از این قاعده مستثنی نماند. مکانی که برای تاسیس مصلی نماز جمعه در این شهر انتخاب گردید، محوطه ی اطراف ارگ علیشاه بود. در سال 1360 هجری شمسی در راستای ساخت این مصلی، دیوار شمالی عهد ایلخانی ارگ به همراه پلکانی که در دوران قاجار به مجموعه اضافه شده بود با استفاده از مواد منفجره تخریب گردید و در سال 1376 هجری شمسی، مجری دیگرِ ساخت مصلی تبریز در محدوده شرقی بنا، شروع به خاکبرداری عمیق کرد و سازه را با تهدیدات جدیدی مواجه نمود.

زخم دیگری که بر بدنه ی نحیف ارگ تبریز در این زمان زده شد این بار نه به دست اغیار، که به دست سازمان متولی نگهداری آن صورت گرفت. مابین سالهای 1379 تا 1391 هجری شمسی، سازمان میراث فرهنگی ایران که باید پاسدار تاریخ و فرهنگ ایران باشد، از روی جهل یا عمد، باقیمانده علایم و نشانه های مرتبط با ساخت و سازهای دوران قاجار را از بنای ارگ پاک کرد. اینگونه شد که قسمتی از تاریخ با بی مبالتی از بین رفت. آنچه از عظمت ارگ علیشاه که روزگاری مسافران و سیاحان، قامت بلند آن را به یکدیگر نشان می دادند و بلندای آن نشان تبریز بود، باقی ماند، ایوان تنها و دو دیوار کناره ی آن است که ناملایمات روزگار را دیده و بار تخریب ها را بر دوش کشیده است.

پاورقی


1- خواجه رشیدالدین فضل الله، تاریخ نگار و وزیر ایرانی است که در دوران سه پادشاه ایلخانی وزارت کرد. از او بناها و نوشته های زیادی مانده که مشهورترین آنها بنای ربع رشیدی در تبریز و کتاب جوامع التواریخ است. 

2- روس ها در سال 1218 هجری قمری (حدود 1182 هجری شمسی) به مرزهای شمال شرقی ایران حمله کرده و نواحی گرجستان و قفقاز را از ایران گرفته و به سرحدات خود اضافه کردند. این جنگ ها تا سال 1228 قمری (1191 هجری شمسی) به طول انجامید و با معاهده ی ننگین گلستان به پایان رسید. 

3- با پایان یافتن جنگ های اول ایران و روسیه، ایرانی ها که احساسات ملی و میهنی خود را جریحه دار می دیدند، با استفاده از ضعف روس ها به دلیل بحرانهای داخلی در سال 1241 هجری قمری (1204ه.ش) به مرزهای روسیه حمله بردند. اما روس ها آماده تر از همیشه پاسخ حمله ی ایران را داده و حتی تبریز را به تصرف خود درآوردند. دو سال بعد شاه ایران مجبور به پذیرش عهدنامه ترکمنچای شد و جنگ دوم ایران و روسیه اینگونه با تلخی برای ایرانی ها پایان یافت. 

فلاندن و کوست دو سیاح فرانسوی از ارگ علیشاه با نام قصر زبیده خاتون یاد کرده اند، سال 1219 هجری شمسی
ارگ علیشاه تبریز | یادگار شکوهمند معماری ایلخانی

ارگ تبریز فولاد

photo by ّ
ارگ علیشاه در زمان قاجار
ارگ علیشاه تبریز | یادگار شکوهمند معماری ایلخانی

عکس ارگ علیشاه

 
پرچم روسها بر فراز ارگ علیشاه بعد از به اشغال درآوردن تبریز
ارگ علیشاه تبریز | یادگار شکوهمند معماری ایلخانی

پلان ارگ تبریز

 

تاریخچه ارگ به روایت سازمان میراث فرهنگی 

آنطور که از تابلو نوشته ها و تحقیقات سازمان میراث فرهنگی بر می آید و از توضیحاتی که راهنمای ارگ برای تیم تحقیقی کارناوال ارائه کرده است، تاریخ ساخت سازه ارگ علیشاه به سال 711 هجری قمری (حدود 689 هجری شمسی) باز می گردد. ایلخانان در آن زمان اقدام به ساخت بناهای باشکوه می کنند تا مرهمی باشد بر تخریب و ویرانی گسترده ای که مغولان در حمله به ایران بر جای گذاشته بودند؛ بلکه اینچنین و از این رهگذر، شکوه گذشته ی خود را به دست آورند. از نمونه ی این بناها ارگ علیشاه بود که با دستور تاج الدین علیشاه جیلانی کار ساخت آن آغاز گردید. او در ابتدا فرمان ایجاد مدرسه ای را می دهد اما کاربری آن در طول ساخت تغییر می یابد. بر اساس طرح و نقشه ی تغییر داده شده، در جبهه جنوبی، مسجد جامعی با سکویی بزرگی ساخته شده و به مرور در غرب مسجد، یک مدرسه، و در شرق آن خانقاهی بنا می گردد؛ ولی با مرگ تاج الدین در سال 724 هجری قمری کار ساخت این سازه ناتمام می ماند. در نهایت آنچه از این ابنیه باقی مانده و امروزه به عنوان ارگ علیشاه شناخته می شود، همان بخش جنوبی یا محراب مسجد است. 

تاج الدین علیشاه بنا بر گفته ی راهنمای ارگ علیشاه از اهالی تبریز بوده است؛ اما چرا از او با نام گیلانی یا جیلانی یاد می شود؟ دلیل آن به این موضوع باز می گردد که در آن روزگاران، دورانی که تاج الدین علیشاه در آن می زیسته، افراد با نام منطقه ای که بیشتر با آن دادوستد داشته یا رفت‌وآمد می کردند، شناخته می شدند و پسوند آن منطقه را می گرفتند.

حملات قوای بیگانه به ایران، زلزله هایی که چندین بار تبریز را به شدت لرزاند و دیگر عوامل نتوانست جلوی بازسازی ارگ توسط مردم را بگیرد و این مسجد تا دوران صفویه به عنوان مسجد و محلی برای آموزش تَشَیُع مورد استفاده قرار گرفت. از زلزله هایی که بنای ارگ را تا اندازه زیادی تخریب کرد، زلزله ای است که 240 سال پیش اتفاق افتاد و بنا به گفته ی راهنمای ارگ، عظیم ترین زلزله ی تاریخ ایران به شمار می آید. این زلزله به اندازه ای شدید بود که تا شعاع یک کیلومتری به ندرت دیواری به بلندی یک متری باقی ماند و تقریبا 95 درصد تبریز به طور کامل از بین رفت. بلایی طبیعی که طی آن مسجد کبود و بازار بزرگ تبریز در کنار ارگ به اندازه ی زیادی از بین رفتند. زلزله ای مهیب که به سال 1193 هجری قمری (1157ه.ش) اتفاق افتاد و بهانه ای برای بازسازی هرچه باشکوه تر تبریز گردید. از دیگر عواملی که سازه ی ارگ طی آن آسیب دید به دوران پس از مشروطه و اشغال تبریز (حدود صد سال پیش) باز می گردد. ستارخان و باقرخان که بنای ارگ را محکم می بینند، آن را به مقر دفاعی خود در برابر روس ها تبدیل کرده اما روس ها سازه ی ارگ را با توپ مورد حمله قرار می دهند. آثار این توپ ها به تعداد زیاد بر روی دیواره های کناری ارگ باقی مانده است. 

ارگ علیشاه تبریز | یادگار شکوهمند معماری ایلخانی
 

ارگ علیشاه در سفرنامه های تاریخی

تبریز از دوران قدیم تاکنون به واسطه ی هویت تاریخی، طبیعی و تجاری خود از شهرهای مورد علاقه سیاحان، جهانگردان و بازرگانان بوده است. از طرفی هم پایتخت بودن تبریز در دوره هایی باعث می شد افراد زیادی در آن رفت و آمد دارا باشند و برای کار و سیاست به این شهر سفر کنند. در این میان، بنای ارگ علیشاه با قامت بلند خود نظرها را به سوی خود جلب کرد و آن ها در سفرنامه ها و نقل قول های خود از این شهر دلپذیر و این بنای تاریخی نیز یاد کرده اند. برخی از آنها حتی به تونل ها و نقب های زیرزمینی موجود در ارگ علیشاه (امروزه نشانی از این تونل های زیرزمینی نیست) اشاره کرده اند. در اینجا تعدای از این نقل قول ها را برایتان بازگو می کنیم:

*حمدالله مستوفی | مورخ معروف قرن هفتم هجری شمسی

حمدالله مستوفی در کتاب مشهور خود "نزهت القلوب" شرح بازدیدش از ارگ علیشاه را اینگونه وصف می کند:

وزیر خواجه تاج‌الدین علی‌شاه جیلانی (فامنینی) در تبریز و در خارج محله نارمیان، مسجد جامع بزرگی ساخته که صحنش دویست گز در دویست گز و در صفحه‌ای بزرگ از ایوان کسری به مداین بزرگ‌تر، اما چون در عمارتش تعجیل کردند، فرو آمد و در آن مسجد انواع تکلفات به تقدیم رسانیده‌اند و سنگ مرمر بی‌مقیسا در او به‌ کار برده و شرح آن را زمان بسیار یابد. در سنه 1045 هجری با مرحوم سلطان مراد خان (رابع) سه روز متوالی در آنجا بودیم در حالیکه  آنجا را خراب می کردند برای العین دیدیم. باروها و حصارهای بنا بکلی خراب و اثری از آنها باقی نیست، تنها یک قسمت از بقیه بنای خراب شده که عبارت از یک طاق عالی مسجد جامع و صفه آن باقی مانده است.

*ژان شاردن | سیاح معروف فرانسوی قرن هفدهم میلادی

تعداد مساجد تبریز دویست و پنجاه است… مسجد علیشاه تقریباً بالتمام مخروبه و منهدم شده‌ است. قسمت‌های سفلی که به گزاردن نماز مردم اختصاص دارد و منارهٔ آن را که بسیار رفیع و بلند است، مرمت کرده‌اند. هنگام ورود از ایوان نخستین اثری که از تبریز مشاهده می‌شود، همین مناره‌ است. چهارصد سال می‌شود که این مسجد را خواجه علیشاه بنا کرده‌است. مشارٌ‌الیه صدراعظم غازان خان شاهنشاه ایران که مقر سلطنتش تبریز بود و در همان‌جا نیز به خاک سپرده شده است. هنوز هم مقبرهٔ وی در یک منار مخروبهٔ عظیمی که به نام او، منار «غازان خان» نامیده می‌شود، مشهود است.

*شفیع جوادی | نقل شده در کتاب تبریز و پیرامون، اثر این نویسنده

در زمان عباس میرزای قاجار این بنا به محل قورخانه و مخزن مهمات لشکر تبدیل یافت و به‌همین سبب نیز نام «ارگ» به آن دادند. از ارگ علی‌شاه اکنون ویرانه‌ای بیش نمانده‌است. بلندی ساختمان فعلی ۲۵–۲۶ متر و دهانهٔ محراب آن ۳۸ پا و ۶۹ پله بین دو دیوار از سمت خاور دارد که می‌توان به بالای بنا رفت. در زمان (رضاشاه) قسمتی از پهنهٔ اطراف آن را به صورت باغ و گردشگاه عمومی (باغ ملی) درآوردند و سالن نمایشی نیز در کنار آن بنا کردند. اخیراً نیز در برنامه‌های شهرداری تبریز این مسئله منظور شده و قرار است اطراف آن را به‌ صورت میدان و خیابان وسعت بدهند؛ به‌طوری که بنای باقی‌مانده که نماد تبریز است، در وسط میدان قرار گیرد.

*آبراهام جکسن | استاد دانشگاه کلمبیا 

در تبریز دو بنای تاریخی دیدنی سراغ داریم که تا حدی رو به ویرانی نهاده اند. یکی ارگ است که مردم تبریز آن را ’ارگ علیشاه‘ می خوانند. تاج الدین علیشاه وزیر اعظم غازان خان در آغاز قرن چهارم میلادی بود و به فرمان او مسجدی ساخته شد که روزگاری قسمتی از ساختمان ارگ را تشکیل می داد. دومین بنای تاریخی که از نظر هنر و معماری جالبتر از ارگ علیشاهی است مسجد کبود تبریز است. این نمونه ی زیبای هنر اسلامی که تاریخ بنای آن متعلق به نیمه ی قرن پانزدهم میلادی است که اکنون رو به ویرانی نهاده است- محتمل است که پیش از یکصد سال دیگر این بنا به کلی ویران گردد.

ارگ علیشاه تبریز | یادگار شکوهمند معماری ایلخانی
 
ارگ علیشاه تبریز | یادگار شکوهمند معماری ایلخانی
 
ارگ علیشاه تبریز | یادگار شکوهمند معماری ایلخانی
 

*نویسنده مجله هنر و مردم | ماهنامه‌ای هنری، فرهنگی و ادبی

وقتی که به کنار خیابان ارگ رسیدم دربش را باز دیدم همان جوی آبی که حمدالله مستوفی و ژان شاردن و دیگران از آن نام برده‌اند در وسط باغچهٔ بزرگی جلوی دیوار عظیم ارگ به‌چشم می‌خورد. زلال و روان و در دو سمتش درخت و چمن. به سمت چپ، ساختمانی بود که بر سردرش نوشته بود: «تئاتر آذربایجان». این قسمت را در زمان رضاشاه ساخته‌اند. روبه‌روی من صحنی بود میان سه دیوار که عظیم بالا رفته بود و سمت چپش ۶۹ پله با فاصله‌هایی بیش از ۲۰ سانتی‌متر که بالارفتن را دشوار می‌کرد و نفس را می‌راند. پله یک بار پیچ می‌خورد و بعد با همان فاصله می‌رسد به بالای دیوار. بلندی دیوار ۲۵ متر است و ضخامت آن حدود ۱۰ (دقیقاً ۱۰٬۴۰ متر) که شاید در گذشته با کاشی یا مرمر پوشیده بود؛ اما من که اثری از این دو ندیدم. دور سه دیوار را گشتم با جاهای قراردادن تفنگ که در اطراف دیدم به تمام بارویی عظیم به نظرم آمد و ظاهراً از زمان عباس میرزا که مسجد علیشاه را تبدیل به قورخانه و انبار مهمات کردند، همین شکل مورد استفاده را هم یافت کرد؛ به شکلی که هیچ‌کس ممکن نیست از ۶۹ پلهٔ بنا بالا برود و در و دیوارها را بگردد و بگوید که این‌جا مسجد بوده‌است و نه یک قلعه مستحکم نظامی. دور دیوارها -از بالا- حفره‌های بزرگی دیدم که به دهانهٔ چاه‌مانندی و کبوتران چاهی را دیدم که در عمق این حفره‌ها آمد و شد می‌کردند. بعد به تحقیق دریافتم که این حفره‌ها آغاز راه‌های زیرزمینی و دالان‌های بسیار پهن و بلندی بوده که در زمان‌های مختلف -به‌ویژه در دورهٔ قاجاریه و در جریان انقلاب مشروطه و شاید هم در دورهٔ مغول و زمان‌های پس از آن- به نوان راه‌های مخفی برای فرار و رسیدن سریع از این‌جا به جاهای دیگر به‌کار می‌آمده‌اند.

*احمد کسروی

غزوخان (عزت‌الله خان) از وضع آشفتهٔ دوران محمدعلی شاه بهره جسته و برای چپاول تبریز با مستبدان همکاری کرده و به تبریز حمله‌ور شده‌بود. آزادی‌خواهان هم از زیر همین نقب به پشت دشمن حمله کردند و پیروز شدند. در مسجد کبود تبریز پشت صحن دوم به دهانه‌ای برخوردم که دریافتم نقبی است که به ارگ علیشاه می‌رسد.

*بیت‌الله جمالی

قسمتی از دانشسرای دختران تبریز که در محوطهٔ مسجد استاد و شاگرد سابق بنا شده‌است، چند سال پیش فرو می‌نشیند و گودال یا تونلی بزرگ نمایان می‌شود؛ اما برای آن‌ که کاوش کنند، آن را پر کردند. احتمال می‌رود که تونل قسمتی از این را زیرزمینی بوده‌است؛ این راه به‌قدری بزرگ بود که می‌شد با درشکه از آن عبور کرد. پشت دیوار بلند ارگ تبریز در هر سه سمت ویرانه‌ است با تکه باغی و خانه‌ای و مدرسه‌ای. دهانهٔ محراب ۳۸ پا است و ۶۹ پله که از آن بالا رفتیم. بین دو دیوار از سمت خاور ساخته شده‌است که در زمان سلطنت رضاشاه قسمتی از تپهٔ اطراف ارگ را به‌صورت باغ و گردشگاه عمومی درآوردند که ساختن سالن تئاتر آذربایجان هم در همین برنامه بوده‌است… به‌طوری که مشهود است در زیر این بنا، سه نقب یا دالان زیرزمینی وجود دارد که یک رشتهٔ آن از ارگ به شنب‌غازان و رشتهٔ دیگر به باغمیشهٔ فعلی -محل سابق ربع رشیدی- و رشته‌ای نیز از وسط بازار گذشته و پس از عبور از زیر رودخانهٔ آجی‌چای به حوالی فرودگاه می‌رسد.

*علی‌اکبر سرفراز | باستان شناس معروف و پیشگام در کاوش های باستان شناسی عهد ایلخانی

بنای ارگ بنایی ناتمام است و به دو بخش قدیمی و نوین تقسیم می‌شود. بخش نوین توسط تاج‌الدین علی‌شاه به بخش قدیمی افزوده شده‌است. بخش قدیمی که در سال ۱۳۶۰ تخریب شد در شمال و بخش نوین در قسمت جنوبی که اکنون باقی‌مانده، ساخته شده‌است.

ارگ تبریز در دوران قاجار
ارگ علیشاه تبریز | یادگار شکوهمند معماری ایلخانی
 
پرچم آمریکا بر فراز کنسولگری این کشور در نزدیکی ارگ تبریز، 1329 هجری شمسی
ارگ علیشاه تبریز | یادگار شکوهمند معماری ایلخانی
 

*تاجر ونیزی

بسیاری از این مساجد تبریز را به طرزی ساخته اند که بینندگان را دچار شگفتی می کند. از جمله بنایی در وسط شهر است و به اندازه ای آن را دلپذیر ساخته اند که زبان من از وصفش عاجز است؛ اما به هر حال می کوشم با چند کلمه، حق مطلب را ادا کنم. این مسجد را عمارت ارگ علیشاه می خوانند. بنای به غایت بزرگی است که وسط آن هرگز پوشیده نبوده است. در آن سمتی که مسلمانان معمولا به نماز می ایستند، شبستانی ساخته اند که طاقی دارد بسیار بلند، چنان که اگر کمانکشی تیری در کمان مناسبی قرار دهد و رها کند، هرگز به زیر قوس آن شبستان نمی رسد. اما این بنا را تمام نکرده اند و دور آن را با سنگ های نفیس طاق بندی کرده اند و طاق بر روی ستون هایی از مرمر قرار دارد و مرمر به اندازه ای ظریف و فاف است که به بلوری نفیس می ماند. تمامی این ستون ها به یک اندازه و یک ارتفاع ضخامت دارد. بلندی هر ستونی تقریبا پنج یا شش گام است. این مسجد سه در دارد که از آنها فقط دوتا به کار می رود. هر در، قوسی شکل است، تقریبا چهار پهنا و بیست پا بلندی دارد. ستون های دو سوی درها از سنگ مرمر نیست، بلکه از سنگ هایی به رنگ های گوناگون است و حال آنکه بقیه طاق را با گچ مقرنس ساخته اند. در اطراف آن با سنگهای عالی طاقهایی ساخته شده که ستونهای مرمر آنها را نگاه داشته است. این ستونها بقدری عالی و شفاف است که به بلور شباهت دارند و ضخامت و ارتفاع همه آنها یکسان است و بلندی آنها در حدود پنج یا شش قدم است. در کنار در اصلی مسجد جویی زیر طاقهای سنگی جریان دارد. در وسط بنا حوض بزرگی است که یکصدم قدم طول و به همین اندازه عرض آنست و در وسط شش پا عمق دارد و در وسط آن حوض سکویی است که تازه ساخته شده است.

او درباره ی سردر مسجد این چنین سخن رانده است: این مسجد سه در دارد که فقط دوتای آنها مورد استفاده و دارای طاق هستند. این درها چهار قدم عرض و بیست قدم ارتفاع و یک ستون دارند که از مرمر نیست بلکه از سنگهایی به رنگهای مختلف است بقیه طاق با طبقات گچ تزیین شده است. در هر درگاه لوحه ای از مرمر شفاف است حتی از مسافت یک میل این لوحه‌ها را که از هر طرف سه یارد (قریب 3 متر) هستند می توان دید. دری که بازو بسته میشود سه یارد عرض و پنج یارد ارتفاع دارد واز الوارهای بلند ساخته شده و روی آن قطعات بزرگ برتر که صیقلی و معطلا شده کوبیده اند.

*جوان مصری 

یک جوان گمنام مصری که به همراه سفیر دربار قاهره (امیر ایتمیش المحمدی) به تبریز سفر کرده بود مسجد علیشاه را اینگونه توصیف کرده است. او از مسجدی کاشی کاری شده، مسقف، دارای صحنی مرمرین با استخری بزرگ و محرابی آراسته به طلا و نقره یاد می کند. 

*محمود بن محمد بن آقسرائی

وی در کتاب "مسامره الاخبار و مسایره الاخیار" که در 723 هجری تألیف کرده است اینگونه می نویسد: تاج الدین علیشاه وزیری صاحب خیر بود، و مسجد جامعی در تبریز اساس نهاده است که غیر از مسجد جامع دمشق مثل آن در جهان نیست، در هیچ اقلیمی نشان نمی دهند و نظیر ندارد.

*ابن بطوطه | جهانگرد معروف مراکشی

این بطوطه در سال 727 هجری قمری در زمان پادشاهی سلطان ابوسعید بهادر خان (نهمین ایلخانی) به تبریز سفر کرد. او در کتاب "رحله" خود مسجد علیشاه را اینگونه توصیف کرده است:

پس از آن به مسجد جامعی رسیدیم که آن را وزیر علیشاه معروف به جیلان بنا کرده است. در بیرون مسجد در دست راست روی به قبله مدرسه ای، و در طرف چپ زاویه ای که صحن آن از مرمر فرض شده و دیوارهای آن کاشی کاری بود وجود داشت این کاشیها صاف و لغزنده بودند. از میان آن مسجد نهر آب جاری بود، و انواع درختان (از قبیل) انگور و درخت یاسمین در آن رسته بود. رسم و عادت ایشان آن بود که هر روز سوره (یس) و (الفتح) و (عم) را پس از نماز عصر در آن مسجد می خواندند و اهل شهر در صحن مسجد برای استماع آن گرد می آمدند.

*کاتب چلبی | حاج خلیفه 

کاتب چلبی معروف به حاج خلیفه در تاریخ 1045 هجری قمری از تبریز دیدن کرد. او شرح بازدید از ارگ علیشاه را در کتاب جهان نمای خود آورده است: وزیر خواجه تاج الدین علیشاه در طرف جنوب غربی شهر تبریز در محله نیارمیان مسجد جامع عظیمی بپا کرده که بزرگتر از ایوان کسری است. صفه ای دارد لیکن حالا بهمان اوصاف مذکوره نیست.

طرحواره ی ارگ تبریز به سال 1266 هجری شمسی
ارگ علیشاه تبریز | یادگار شکوهمند معماری ایلخانی
 
اشیایی که از کاوش های ارگ تبریز به دست آمده است
 

 *مادام دیولافوآ | مهندس عمران و باستان شناس فرانسوی

مادام دیولافوآ در سفرنامه ای که از خود به یادگار گذاشته است از سازه ی علیشاه به عنوان ارگ نام برده و اینگونه نوشته است: 

درضمن گردش در شهر در 17 آوریل 1881 به عمارت ارک قدیمی بر خوردیم این بنای با عظمت که بیست و پنج متر ارتفاع دارد و قبل از ورود به شهر هم در فاصله زیاد نظر مسافران را جلب می کند، در مرکز میدان وسیعی قرار گرفته و از دیواری بشکل کثیر الاضلاع محصور گردیده و دارای برجهای مرتفعی است و اطراف آن هم خندق عریض و عمیقی بوده که اکنون یک قسمت آن پر شده است. دیوار آن با مهارت خاصی ساخته شده بقسمی که اگر بطور مایل بر آن نگاه کنید درزهای قائم آجرها بشکل خطوط متوازی بنظر می آیند که تمام متساوی البعد و در هر جا فاصله ما بین آنها یکسان است. در اطراف این بنای نیمه خراب ابنیه نظامی برپا شده که مخصوص سربازان ساخلوی تبریز است. و یک کارخانه توپ ریزی هم هست که اکنون متروک شده و فاقد استفاده مانده است. پله کان خرابی منتهی به بام میگردد و در بالای بام منزلگاه کوچکی است برای دیده بانها که اتصالا به نوبه در آنجا باید باشند و حریق و یا سایر حوادث ممکنه را اطلاع دهند.

*نادر میرزا

نادر میرزا در کتاب "تاریخ دارالسلطنه تبریز" مسجد علیشاه را اینگونه توصیف کرده است: 

"اکنون آنجا را ارک نامند انبار اسلحه دولت و غلات است. این مسجد را علیشاه وزیر که جیلان لقب داشت بنیاد نهاده. حشری (درمزارات) نوشته که او دلاکی به گرمابه مهاد مهین بود روزی دده علی از مشایخ کبار بدان گرمابه شد، علیشاه موی سر او بسترد و مزد نستد‌ (گفت براه خدا کردم) شیخ فرمود ترا خداوند بزرگ کند و از آن دعا بود که دستور بزرگ شد. وزیر غازان که با خواجه رشید بدین کار مشارکت داشت. این مسجد را به فرمان پادشاه عمارت کرد و باتمام آن تعجیل کرد چون گنبد آن مسجد عمارت کردند بنیان که تازه بود و هنوز سخت نشده و فرونشست و طاق بشکست این بنا عبارت بوده از چهار دیوار و در انتهای مسجد این بنا را ساخته اند. طول این مسجد از در اول تا طاق یکصد و هشتاد و پنج قدم است و خود طاق را مربع طور با گچ و آجر بالا برده اند که طول هر ضلع از اضلاع چهار گانه نود قدم است. جلو دهنه این طاق محرابی سی و هشت قدم است و ارتفاع این طاق از سطح محراب تا قله طاق بیست و چهار ذرع تبریزی است و شصت و نه پله که ارتفاع هر پله قریب نیم ذرع است تا کله طاق.<


شما احتمالا با جستجوی کلمات زیر وارد مقاله شده اید چنانچه مطلب مرتبط با جستجوی شما نبوده همان کلمه را در جستجوی سایت وارد کنید

مسجد ارک علیشاه تبریز , ارگ علی شاهی , ارک علی شاه

گردآوری توسط بخش مقالات معماری سایت آکاایران

Notice: Undefined index: mobile in /home/akairan/domains/akairan.com/public_html/elmi/includes/content.php on line 335
تبلیغات