خدمات اجتماعى حضرت در دوران فترت

دوران بازدارى على (علیه السلام) از تصدى خلافت ، دوران تقاعد و کناره گیرى آن حضرت از سایر شئون جامعه اسلامى نبود، بلکه در این فترت ، امام (علیه السلام) به انجام خدمات علمى و اجتماعى بسیارى موفق شد که تاریخ نظیر آنها را براى دیگران ضبط نکرده است ...

خدمات اجتماعى حضرت در دوران فترت

حضرت علی (ع) امام حسین (ع) را به خواندن کدام دعا سفارش نموده بودند فا طمه

على (علیه السلام) از جمله افرادى نبود که به جامعه و مسائل و نیازهاى آن تنها از یک دریچه ، و آن هم دریچه خلافت ، بنگردکه چنانچه آن را به روى او بستند هر نوع مسئولیت و تعهد را از خود سلب کند. آنها حضرت ، به رغم آنکه از تصدى رهبرى سیاسى باز داشته شد، براى خود مسئولیت هاى مختلفى قائل بود و از آن رو، از انجام وظایف و خدمات دیگرشانه خالى نکرد و به تأسى از توصیه یعقوب به فرزندان خود، (1) از طرق مختلف به صحنه خدمت وارد شد.
اهم خدمات امیرالمؤمنین (علیه السلام) در دوره خلفاى سه گانه به قرار زیر بود:
الف ـ دفاع از حریم عقاید و اصول اسلام در برابر تهاجمات علمى علماى یهود و نصارا و پاسخگویى به سؤالات و دفع شبهات آنان .
ب ـ هدایت و راهنمایى دستگاه خلافت در مسائل دشوار، به ویژه امور قضایى .
ج ـ انجام خدمات اجتماعى ، که ذیلاً به اهم آنها اشاره مى شود:

1- انفاق به فقرا و یتیمان

در این مورد کافى است یادآورى شود که آیه (الذین ینفقون أموالهم باللیل و النهار سراً و علانیه ً)، به اتفاق مفسران ،در باره على (علیه السلام) نازل شده است .
گرچه این آیه بیانگر وضع على (علیه السلام) در زمان رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) است ، ولى این وضع پس از رحلت پیامبر نیز ادامه داشت و آن حضرت پیوسته از یتیمان و مستمندان دستگیرى مى کرد و روح بزرگ و مهربان او تا پایان عمر از انفاق به فقرا لحظه اى آرام نگرفت . شواهد بسیارى در این زمینه در تواریخ اسلامى مذکور است که ذکر آنها مایه اطاله کلام خواهد شد.
رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) : هر کس بنده مؤمنى را آزاد سازد، خداوند عزیز جبار، در برابر هر عضوى از آن بنده ، عضوى از شخص آزاد کننده رااز آتش جهنم آزاد مى سازد

2- آزاد کردن بردگان

آزاد ساختن بردگان از مستحبات مؤکد در اسلام است . از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) نقل شده است که فرمود:
«من اعتق عبدا مؤمنان اعتق الله العزیز الجبار بکل عضو عضواً له من النار»(2)
هر کس بنده مؤمنى را آزاد سازد، خداوند عزیز جبار، در برابر هر عضوى از آن بنده ، عضوى از شخص آزاد کننده رااز آتش جهنم آزاد مى سازد.
على (علیه السلام) در این زمینه نیز، همچون سایر خدمات و فضایل ، پیشگام بود و موفق شد از حاصل دسترنج خود (و نه ازبیت المال ) هزار بنده را بخرد و آزاد سازد. امام صادق (علیه السلام) به این حقیقت گواهى داده ، فرموده است :
"ان علیا اعتق الف مملوک من کد یده "(3)

3- کشاورزى و درختکارى

یکى از مشاغل على (علیه السلام)، در عصر رسالت و پس از آن ، کشاورزى و درختکارى بود. آن حضرت بسیارى از خدمات و انفاقات خود را از این طریق انجام مى داد. به علاوه ، املاک زیادى را نیز که خود آباد کرده بود وقف کرد. امام صادق (علیه السلام) در این باره فرموده است :
"کان امیرالمؤمنین یضرب بالمر و یستخرج الارضین ".(4)
امیر مؤمنان بیل مى زد و نعمتهاى نهفته در دل زمین را استخراج مى کرد.
همچنین از آن حضرت نقل شده است که فرمود: "کارى در نظر خدا محبوبتر از کشاورزى نیست ".(5)
آورده اند که مردى در نزد حضرت على (علیه السلام) یک (وسق )(6) هسته خرما دید. پرسید: مقصود از گردآورى این همه هسته خرما چیست ؟
فرمود: همه آنها، به اذن الهى ، درخت خرما خواهند شد.
راوى مـى گـوید که امام ـ علیه السلام ـ آن هسته ها را کاشت و نخلستانى پدید آورد و آن را وقف کرد.

4- حفر قنات

در سرزمینى همچون عربستان که خشک و سوزان است حفر قنات بسیار حائز اهمیت است . امام صادق (علیه السلام)مى فرماید: پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) زمینى از انفال (7) را در اختیار على (علیه السلام) گذاشت و آن حضرت در آنجا قناتى حفر کرد که آن همچون گردن شتر فواره مى زد. امام (علیه السلام) نام آنجا را <ینبع >نهاد آب فراوان این قنات مایه نشاط و روشنى چشم اهالى آنجا شد و فردى از آنان به على (علیه السلام)، به جهت توفیق این خدمت ، بشارت داد. حضرت در پاسخ او فرمود: «این قنات وقف زائران خانه خدا و رهگذرانى است که از اینجا مى گذرند. کسى حق فروش آب آن را ندارد و فرزندانم هرگز آن را به میراث نمى برند».(8)
هم اکنون در راه مدینه به مکه منطقه اى است به نام <بئر على >که آن حضرت در آنجا چاه زده بوده است . از بعضى سخنان امام صادق (علیه السلام) استفاده مى شود که امیر مؤمنان (علیه السلام) در راه مکه و کوفه چاه هایى حفر کرده است .(9)
در اهمیت این موقوفات همین بس که ، طبق نقل مورخان معتبر، درآمد سالانه آنها چهل هزار دینار بوده که تماماً صرف بینوایان مى شده است . شگفت آنکه ، به رغم داشتن این درآمد سرشار، حضرت امیر (علیه السلام) براى تأمین هزینه زندگى خود به فروختن شمشیرش نیز ناچار شده بود

5- ساختن مسجد

تأسیس و تعمیر مساجد از نشانه هاى ایمان به خدا و آخرت است و امیر مؤمنان (علیه السلام) مساجدى بنا کرده است که نام برخى از آنها در تواریخ اسلامى ضبط شده است . از آن جمله است :
مسجد الفتح در مدینه ، مسجدى در کنار قبر حمزه ، مسجدى در میقات ، مسجدى در کوفه ، مسجدى در بصره .(10)

6- وقف اماکن و املاک

اسامى موقوفات متعدد و وقفنامه هاى حضرت على (علیه السلام) در کتب حدیث و تاریخ به طور مبسوط ذکر شده است . در اهمیت این موقوفات همین بس که ، طبق نقل مورخان معتبر، درآمد سالانه آنها چهل هزار دینار بوده که تماماً صرف بینوایان مى شده است . شگفت آنکه ، به رغم داشتن این درآمد سرشار، حضرت امیر (علیه السلام) براى تأمین هزینه زندگى خود به فروختن شمشیرش نیز ناچار شده بود.(11)
آرى ، چرا على (علیه السلام) از خود چنین موقوفاتى باقى نگذارد؟ مگر نه آنکه پیامبر اکرم فرموده است : «هر کس از این جهان درگذرد، پس از مرگ ، چیزى به او نمى رسد جز آنکه پیشتر سه چیز از خود باقى گذاشته باشد: فرزند صالحى که در حق او استغفار کند، سنت حسنه اى که در میان مردم رواج داده باشد، کار نیکى که اثرش پس از او باقى باشد(12)»؟
وقفنامه هاى حضرت امیر (علیه السلام) علاوه بر آنکه منبع الهام بخشى براى احکام وقف در اسلام است ، سندى محکم و گویا بر خدامات اجتماعى و انسانى آن حضرت است . براى آگاهى از این وقفنامه ها به کتاب ارجمند <وسائل الشیعه >،ج 13 کتاب الوقوف و الصدقات ، مراجعه شود.
پى‏نوشت ها:‌
1- حضرت یعقوب ، به فرمودهء قرآن کریم (سوره یوسف ، آیهء 67)، به فرزندان خود سفارش کرد که به شهر مصر از یک در وارد نشوند، بلکه از درهاى مختلف به آن در آیند.
2- سوره بقره ، آیه 274 کسانى که اموال خود را (در راه فقرا) شب و روز و پنهان و آشکار انفاق مى کنند.
3- فروع کافى ، ج 5 ص 74 بحارالانوار، ج 41 ص 43
4- همان .
5- بحارالانوار، ج 23 ص 20
6 - مناقب ابن شهر آشوب ، ج 1 ص 323 بحارالانوار، ج 61 ص 33
7- سرزمینهایى که بدون جنگ و خونریزى به تصرف مسلمانان در آید بخشى از انفال است که مربوط به مقام نبوت است و رسول اکرم از آنها در راه منافع اسلام و مسلمانان استفاده مى کرد.
8- فروع کافى ، ج 7 ص 543 وسائل الشیعه ، ج 13 ص 303
9 و 10 ر.ک . مناقب ، ج 1 ص 323 بحارالانوار، ج 41 ص 32
11- کشف المحجه ، ص 124 بحارالانوار، ج 41 ص 43
12- وسائل الشیعه ، ج 13 ص 292
منبع: فروغ ولایت
ویرایش وتلخیص:آکاایران

گردآوری توسط بخش امامت سایت آکاایران
تبلیغات