اسرائیلیات و زمینه‏های نفوذ آن به فرهنگ اسلامی(2)


بدون تردید شناخت عوامل و زمینه‏های ظهور و بروز اسرائیلیات و میدان یافتن مروجان این اساطیر و افسانه‏های خرافی در میان مسلمین اهمیت ‏خاص دارد و نادیده انگاشتن جریان‌هایی که سبب گردیدند تا پای این مجعولات و خرافات اسرائیلی به حوزه فرهنگ اسلامی باز شود و تا اعماق جامعه اسلامی رسوخ کند همانا چشم فرو بستن از حقایقی است که تاریخ اسلام شاهد و ناظر عینی آن واقعیات دردناک بوده است.

اسرائیلیات و زمینه‏های نفوذ آن به فرهنگ اسلامی(2)

اسرائیلیات و زمینه‏های نفوذ آن به فرهنگ اسلامی(2) - آکاایران

 

عوامل و زمینه‏های نفوذ اسرائیلیات به فرهنگ اسلامی

 

بدون تردید شناخت عوامل و زمینه‏های ظهور و بروز اسرائیلیات و میدان یافتن مروجان این اساطیر و افسانه‏های خرافی در میان مسلمین اهمیت ‏خاص دارد و نادیده انگاشتن جریان‌هایی که سبب گردیدند تا پای این مجعولات و خرافات اسرائیلی به حوزه فرهنگ اسلامی باز شود و تا اعماق جامعه اسلامی رسوخ کند همانا چشم فرو بستن از حقایقی است که تاریخ اسلام شاهد و ناظر عینی آن واقعیات دردناک بوده است.

 

عوامل عمده نفوذ اسرائیلیات در فرهنگ اسلامی را می‏توان بدین گونه خلاصه کرد:

1- حضور اهل کتاب (8) در جزیرة‏العرب پیش از اسلام

گرچه آیین بت‌پرستی بر بیشتر اعراب غلبه داشت و تا اعماق جزیرة‏العرب شیوع پیدا کرده بود، اما دو آیین یهودیت و مسیحیت - در مقایسه با سایر ادیان - در جزیرة‏العرب اهمیتی درخور توجه داشتند و آشنایی و امتزاج و معاشرت اعراب با پیروان این ادیان نقش بسزایی در انتقال فرهنگ اهل کتاب به اعراب؛ چه قبل و چه بعد از اسلام ایفا می‏نمود.

دکتر طه حسین به دنبال بحث در زمینه‏های آشنایی اعراب با آیین یهود و مسیحیت می‏نویسد: «بنابراین اعتقاد به این مطلب که ملت‏ یهود در آن عصر دور و بر کنار - از سایر ملل و ادیان - زندگی می‏کرد و از وضع ملت‌های همسایه خود بی‌خبر بود درست نیست زیرا دو کیش یهودی و مسیحی بر مردم جنوب و شمال - جزیرة‏العرب - از آسمان فرود نیامده بلکه از راه ارتباط با ملت‌های متمدن همسایه به دست آنان و اینان رسیده بود و تردیدی نیست که برخی از مردم که با دولت ایران همسایه و تا حدی زیر نفوذ و سیطره ایرانیان قرار داشتند کیش زردشتی را شناخته و پذیرفته بودند.» (9)

آری، همین معاشرت‌ها و تعامل‌ها بود که بستر مناسبی برای شیوع فرهنگ اهل کتاب در جامعه عرب پیش از اسلام مهیا می‏نمود و به دلیل ضعف فرهنگی که بر عرب جاهلی آن دوره حاکم بود - و در عامل بعدی بدان می‏پردازیم - آنها بیشترین تاثیر را از عقاید و آداب و سنن اهل کتاب - و به ویژه اساطیر و داستان‌های خرافی که در میان آنها رواج داشت - پذیرفتند

شواهد و روایات تاریخی فراوانی دلالت‏ بر سلطه فرهنگی اهل کتاب بر اعراب جاهلی داشته و این مدعای برخی محققان را اثبات می‏کند: «عرب در برابر اهل کتاب همچون شاگرد نسبت ‏به استاد عمل می‏نمود و آنان را سرچشمه فرهنگ و معرفت‏ خویش می‏دانستند.»

دکتر ذهبی در این‏باره می‏نویسد:

«در زمان جاهلیت، اعراب بارها به شرق و غرب جزیرة‏العرب کوچ کردند و همان گونه که قرآن کریم اشاره می‏کند قریش در کوچ زمستانی خود به یمن و در کوچ تابستانی به شام می‏رفت و در این دو شهر بسیاری از اهل کتاب که بیشتر آنها یهودی بودند سکونت داشتند. بدیهی است ‏بین اعراب جاهلی و یهودیان ساکن در این شهرها ملاقات‌هایی صورت می‏پذیرفت و این ملاقات‌ها - خواه در داخل جزیرة‏العرب یا خارج آن - نقش مهمی در نفوذ فرهنگ یهودی به عرب جاهلی که در آن زمان به دلیل بادیه‌نشینی از نظر فرهنگی بسیار ضعیف بود، ایفا می‏نمود. البته بدون تردید عرب جاهلی به دلیل محدودیت فرهنگی که پیش از اسلام دچار آن بود از فرهنگ یهودی بهره اندکی برد و زمینه برای گسترش ارتباط فرهنگی میان آن دو بسیار محدود و اندک بود.» (10)

2- ضعف فرهنگی عرب

مردم جزیرة‏العرب که بیشتر بادیه‌نشین بودند عمدتا از معارف عقلی بی‌بهره بودند و مسائلی چون منازعات قبیله‏ای و انتقام‌جویی مهم‌ترین مشغله ذهنی آنها بود. درگیری و جنگ و جدال دایم، فرصتی برای تامل در اعتقادات دینی برای آنها باقی نمی‏گذاشت. (11)

مظهر عقل عرب جاهلی شعر و لغت و امثال و حکایات بود ... آنها از علم و فلسفه بهره نداشتند زیرا زندگی اجتماعی آنها درخور علم و فلسفه نبود. دانش آنها منحصر به علم انساب یا شناختن اوضاع جوی بود.(12)

 

نگاهی اجمالی به خرافاتی که در میان عرب جاهلی رواج داشت نشانگر آن است که چون از ریشه‏یابی حوادث و کشف علت‌ها عاجز بود به علومی چون کهانت، قیافه‏شناسی، عیافه (پیش‏گویی‏های مستند به پرواز و آواز خاص پرندگان) و مانند اینها روی آورد و طبیعی بود که در شناخت علل و اسباب علم بسیار سطحی‌نگر بود. (13)

 

تعبیرات موجود در پاره‏ای از آیات قرآن کریم(14) و روایات اسلامی(15) درباره جامعه عربی عصر جاهلی، گویای سطح نازل فرهنگی آنها و غوطه‏ور بودنشان در گرداب نادانی و سرگردانی در بیابان اوهام و خرافات است.

 

عدم برخورداری عرب جاهلی از پشتوانه فرهنگی، تاثیری مهم در انفعال آنها نسبت ‏به اهل کتاب که از وجاهت و منزلت علمی خاصی در نزد اعراب برخوردار بودند بر جای می‏گذاشت. اهل کتاب به خاطر برخورداری از میراث دینی و فرهنگی و آگاهی از داستان‌های انبیاء و سرگذشت پادشاهان و داستان‌های شگفت‏انگیز درباره آفرینش عالم و مانند آن، و به دلیل برخورداری از یک شریعت دینی و کتاب‌هایی چند - که آن را به خدا و پیامبران نسبت می‏دادند - همواره بر مشرکان عرب جاهلی مباهات می‏نمودند. از جمله عواملی که به ویژه به قبول وجاهت فرهنگی مورد ادعای یهود کمک می‏نمود و به آنان نوعی تشخص می‏بخشید نوید آنان به ظهور پیامبری جدید بود که آنان صفاتش را در کتبی که بدان‌ها دسترسی داشتند یافته بودند و آن را برای اعراب حکایت می‏کردند. (16) از سوی دیگر آنها خود را از اولیاء و دوستان خدا و از برگزیدگان الهی معرفی می‏کردند و بدین سبب برای خود جایگاهی ویژه قایل بودند.

 

شواهد و روایات تاریخی فراوانی دلالت‏ بر سلطه فرهنگی اهل کتاب بر اعراب جاهلی داشته و این مدعای برخی محققان را اثبات می‏کند: «عرب در برابر اهل کتاب همچون شاگرد نسبت ‏به استاد عمل می‏نمود و آنان را سرچشمه فرهنگ و معرفت‏ خویش می‏دانستند». (17)

 

به عنوان مثال در روایاتی نقل شده از پاره‏ای صحابه آمده است: ما یهودیان را در زمان جاهلیت، ‏بزرگ می‏داشتیم زیرا که ما اهل شرک و آنها از اهل کتاب به شمار می‏رفتند و آنان به ما می‏گفتند ما منتظر بعثت پیامبری هستیم که زمان ظهورش به طول انجامیده و شما را همچون قوم عاد و ارم از بین خواهیم برد. (18)

 

و از ابن عباس نقل شده است: این گروه از انصار که بت پرست ‏بودند با گروه دیگری از یهود که اهل کتاب بودند – در کنار هم می‏زیستند - و آنها برای یهود از نظر علمی شانی والا قایل بودند و در بسیاری از کارهای خود از آنها تبعیت می‏کردند. (19)

 

عده‏ای از مسلمین بعضی از شنیده‏های خود از یهودیان را می‏نوشتند. آن گاه پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: «ضلالت‏ برای امتی بس که از آنچه پیامبرشان آورده دوری گزیند و روی به سوی مطالب دیگران آورد.» آن گاه این آیه نازل شد: «اولم یکفهم انا انزلنا علیک الکتاب یتلی علیهم‏.»

 

سهیلی صاحب کتاب «روض الانف‏» می‏نویسد: در میان اوس و خزرج کسانی یافت می‏شدند که دین یهود را اختیار کرده بودند و پاره‏ای از زنان آنها بودند که نذر کرده بودند اگر صاحب فرزندی شدند یا اگر نوزادشان زنده ماند او را به کیش یهود درآورند چرا که یهود در نزد آنها اهل علم و کتاب بشمار می‏آمدند. (20)

 

در متون تاریخی آمده است که یهودیان مکان‌های به خصوصی در جزیرة‏العرب داشتند که علما و احبار یهود در آنها احکام شریعت ‏یهود و تاریخ گذشتگان و سرگذشت پیامبران پیشین و تعالیم تورات را تعلیم می‏دادند که این مکان‌ها در نزد اعراب به «مدارس‏» یا «بیت المدارس‏» یا «مدارش‏» معروف بود. شواهد و قراینی که از کتب روایی و تاریخی به دست می‏آید نشانگر آن است که برخی از بزرگان مکه و یثرب به این مکان‌ها رفت و آمد می‏کردند و سؤال‌هایی در باب داستان‌های انبیاء و گذشتگان و موضوعات دیگر با علمای یهود مطرح می‏کردند و آنها - بر طبق آنچه با ذهن آنان مانوس بود - پاسخ می‏دادند و از همین رهگذر داستان‌های اسرائیلی و اساطیر بسیاری در میان اعراب - چه قبل از اسلام و چه بعد از ظهور اسلام - رواج یافت. (21)

 

ابن کثیر در تفسیر خود به نقل از ابن عباس می‏گوید: قریش دو نفر از میان خود به نام‌های «نضر بن حارث‏» و «عقبة بن ابی معیط‏» را نزد علمای یهود در مدینه فرستادند تا از آنها درباره محمد صلی الله علیه و آله و اوصاف وی سؤال کنند - و چنین توجیه می‏کردند - که آنها نخسیتن اهل کتاب به شمار می‏آیند و آنها چیزهایی از علوم انبیاء می‏دانند که ما از آن بی خبریم. (22)

 

در خبر دیگری آمده: وقتی کفار قریش برای چاره‏جویی نزد یهودیان می‏روند آنان سه سؤال مطرح می‏کنند تا از پیامبر سؤال شود از جمله: مساله روح، ذوالقرنین و اصحاب کهف. (23)

 

این نمونه‏ها به خوبی نشانگر آن است که قریش، به عنوان بزرگترین قبیله عرب از حیث تقدس که خود را اهل حمس (تشدد در دین) می‏خوانده، در مقابل یهود بسیار خاضع بوده است و این تسلط فرهنگی بعدها و پس از ظهور اسلام نیز ادامه یافت و مسلمین از اهل کتاب همچنان با نقل قصه‏های تورات و انجیل و کلمات قصار آنها، این تسلط را حفظ کردند.

 

ابن جریر و ابن ابی حاتم و دارمی در مسند خود از طریق عمرو بن دینار از یحیی‏بن جعده نقل کرده‏اند: (24)

 

عده‏ای از مسلمین بعضی از شنیده‏های خود از یهودیان را می‏نوشتند. آن گاه پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: «ضلالت‏ برای امتی بس که از آنچه پیامبرشان آورده دوری گزیند و روی به سوی مطالب دیگران آورد.» آن گاه این آیه نازل شد: «اولم یکفهم انا انزلنا علیک الکتاب یتلی علیهم‏». (25)

 

«آیا برای آنان کافی نیست که این کتاب را بر تو نازل کردیم که پیوسته بر آنها تلاوت می‏شود؟!»

 

نصوصی در دست است که نشان می‏دهد اهل کتاب با بهره‏گیری از آگاهی‌های پیشین و نفوذ فرهنگی خود به عنوان میراث دوره جاهلیت ‏برای به دست آوردن موقعیتی در جامعه جدید بسیار کوشیدند. متون دینی آنان مشترکات فراوانی با دین اسلام داشت و آنان توانستند با بهره‏گیری از همین زمینه مدعی داشتن آگاهی‌هایی در زمینه تفسیر قرآنی شوند. افزون بر این آنان با استفاده از این امر که در متون گذشته آنان آگاهی از بعثت رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده، زمینه آن را تا به آن جا گسترش دادند که گویی در کتب مقدس آگاهی‌های فراوانی درباره سیر تحولات جامعه اسلامی، سرگذشت‏ خلفا و رخدادها و جنگ‌ها آمده است. باور داشتن مسلمان به این امور کار اهل کتاب را آسان کرد. (26)

 

یکی از نویسندگان مصری در خصوص اثرات نامطلوب داستان‌های خرافی اهل کتاب پس از ظهور اسلام می‏نویسد:

 

«بسیاری از داستان‌های تورات و خرافات و اساطیر گوناگون - پیش از اسلام - از ناحیه یهود و نصاری در میان مشرکان ساده‌اندیش و دیگران شیوع یافته بود؛ اسلام، به هنگام ظهور با خرافات و اساطیری مواجه گردید که در گذشته میان اعراب رسوخ یافته بود و حقایقی مسلم به شمار می‏رفت، چنان که کسی را یارای نقد و نظر آنها نبود و به همین جهت نقش اسلام در تصحیح این عقاید خرافی و یا طرد پاره‏ای از آنها با دشواری بسیار مواجه بود.» (27)

 

هر چند باید گفت در این اظهار نظر از جنبه نادیده انگاشتن نقش مبارزاتی پیامبر گرامی اسلام ‏صلی الله علیه و آله و ائمه اطهار علیهم‏السلام و شیعیان آنها در مقابله با اباطیل اسرائیلی و مروجان آن، حق مطلب ادا نگردیده است، لیکن نباید غلفت ورزید که اثرهای ناگواری که جامعه اسلامی از رهگذر داستان‌های خرافی و اساطیر اهل کتاب در صدر اسلام و پس از آن متحمل گردیده - و این نویسنده بدان اشاره نموده - به هیچ روی قابل انکار نیست و شواهد و قرائن بسیاری گواه این مدعاست.

 

اما آنچه به گسترش اسرائیلیات و داستان‌های خرافی و مجعول اهل کتاب کمک می‏نمود؛ اسلام آوردن ظاهری و سطحی تنی چند از علما و دانشمندان یهود و نصاری بود که با پوشیدن کسوت اسلام و حتی در آمدن به کسوت صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله توانستند به راحتی بسیاری از عقاید خرافی و رسوبات فکری خود را در قالب روایات و احادیث ‏به خورد مسلمانان بدهند و زلال جاری فرهنگ اسلامی را با مجعولات و موهومات خود آلوده سازند. یکی از عواملی که سبب می‏گردید تا اسرائیلیات و مجعولات این گروه از مسلمان نماهای اهل کتاب به دیده قبول نگریسته شود آن بود که اغلب مسلمانان اینان را هم‏رتبه و هم شان اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله دانسته و ارج و قرب شایانی برای آنان قایل بودند و این در حالی بود که از منویات شوم آنان بی خبر بودند.

 

امیرمؤمنان علی‏ علیه السلام در خلال یکی از فرمایشات خود با اشاره به موضوع جعل حدیث این دسته از مسلمان نماها می‏فرماید:

 

«یکی از گروه‌هایی که از پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله نقل حدیث می‏کنند منافقانی هستند که ظاهری آراسته به اسلام دارند ولی عمدا بر پیغمبر اکرم ‏صلی الله علیه و آله دروغ می‏بندند و اگر مردم می‏دانستند آنان دروغ می‏گویند حدیثشان را نمی‏پذیرفتند، اما مردم می‏گویند، اینان اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله هستند، آن حضرت را دیده و از وی حدیث‏ شنیده‏اند و از این رو حدیث آنها را قبول می‏کنند در حالی که خدا در قرآن وصف صحابه منافق را آورده و دروغگویی آنان را بازگو کرده است ... این منافقان دروغگو بعد از پیغمبر اکرم صلی الله علیه وآله نیز زنده ماندند و با دروغ و بهتان نزد سران ضلالت مقرب شدند و این سران آنان را به مقامات دولتی نصب کردند و بر مردم مسلط ساختند و به وسیله ایشان دنیای خود را آباد کردند و مردم همواره با حاکمان فرمانروا و با دنیا هستند مگر آنان که خدا آنان را مصون بدارد.» (28)

 

 

 

پی‌نوشت‌ها:

 

8- اهل کتاب در اصطلاح قرآن کریم بر یهود و نصاری اطلاق می‏شود، هر چند عده‏ای از علمای اسلامی فرقه‏هایی چون مجوس و صائبین را نیز جزو اهل کتاب به شمار آورده‏اند.

 

9- آیینه اسلام، طه حسین، ص 9.

 

10- الاسرائیلیات فی التفسیر و الحدیث، ذهبی، ص 22 و 23.

 

11- تاریخ سیاسی اسلام، ج 1، ص 125.

 

12- فجر الاسلام، احمد امین، ص 48.

 

13- سیکولوجیه القصه فی القرآن، ص 317 و 138، در همین کتاب به نمونه‏هایی از عقاید خرافی رایج در میان اعراب جاهلی اشاره شده است.

 

14- قرآن کریم در سوره جمعه آیه 2 از اعراب جاهلی با تعابیری همچون «امیین‏» و بی‌سوادان و یا کسانی که در گمراهی آشکاری به سر می‏بردند یاد نموده است.

 

15- در برخی احادیث از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود: «بعثت الی امة امیة‏» و یا فرمود: نحن امة امیة لا نحسب ولا نکتب (صحیح بخاری - کتاب الصوم. و جامع ترمذی کتاب ابواب القراءات) در نهج البلاغه نیز در خطبه‏های 25 و و 187 توصیفاتی چند از اوضاع و احوال عرب جاهلی بیان شده است.

 

16- الاسرائیلیات فی التراث الاسلامی، ص 87.

 

17- همان، ص ، الصحیح من سیرة النبی الاعظم، ج 1، ص .

 

18- سیرة‏ ابن هشام، ج 2، ص 166/ تفسیر طبری، ج 1، ص 324.

 

19- تفسیر ابن کثیر، ج 1، ص 261.

 

20- به نقل از: فی الفکر الدینی الجاهلی قبل الاسلام، ص 62.

 

21- المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج 6، ص 550 و 557.

 

22- تفسیر ابن کثیر، ج 3، ص 71 و 72.

 

23- همان ماخذ و صفحه .

 

24- لباب النقول، ص 167، به نقل از: تاریخ سیاسی اسلام، ج 1، ص 151.

 

25- عنکبوت، 51.

 

26- تاریخ سیاسی اسلام، ج 2، ص 87 و 88.

 

27- البدایات الاولی للاسرائیلیات فی الاسلام، اثر حسنی یوسف الاطیر، ص 6.

 

28- نهج البلاغه، خطبه 201/ اصول کافی، ج 1، ص 62.

 

منبع:

فصلنامه مشکوة، شماره  62- 65 ، حمید محمد قاسمی .
ویرایش و تلخیص: آکاایران

تبلیغات