زندگینامه سنائى - بیوگرافی شعرا ، بیوگرافی نویسندگان ، بیوگرافی خواننده ها

بیوگرافی - زندگینامه شاعران - زندگینامه سنائى    

حکیم ابوالمجد مجدودبن آدم سنائى شاعر عالیمقدار و عارف بلندمقام قرن ششم و از استادان مسلّم شعر فارسى است. لقب و نام او را به چند وجه نوشته‌اند لیکن او خود به‌صورتى که نقل کرده‌ایم آورده و در حدیقةالحقیقة چنین گفته است:...    

شعرا,شاعران,نویسندگان

هرکه او گشته طالب مجد است  شفى او ز لفظ بوالمجد است 
 شعراء را بلفظ مقصودم  زین قبل نام گشت مجدودم 
و از معاصران او نیز محمدبن على‌الرقاء نویسندهٔ دیباچهٔ حدیقةالحقیقة نام وى را "ابوالمجد مجدودبن آدم‌السنائى" آورده و این اشارات مسلم مى‌‌دارد که مجدالدین و محمد که بعضى نوشته‌اند غلط و تحریفى از صورت صحیح اسم او است.  
در دیوان سنائى ابیاتى دیده مى‌شود که در آن شاره به‌نام دیگرى براى شاعر هست یعنى در آنها گوینده خود را "حسن" خوانده است مانند این بیت:  
 پسرى دارى همنام رهى  کز تومى خدمت او جویم من 
 زآنکه نیکوکند از همنامى  خدمت خواجه حسن بنده حسن  
و به‌همین سبب برخى از محققان معتقد شده‌اند که نام او اصلاً حسن بوده است و بعدها "مجدود" نامیده شده و در ابیاتى که در حدیقه آمده و نقل کردە‌ایم اشارهٔ مبهمى است بر اینکه مجدود نام ثانوى و به‌منزلهٔ عنوان و لقبى براى او است. 
ولادت او باید در اواسط یا اوائل نیمهٔ دوم قرن پنجم در غزنین اتفاق افتاده باشد و او بعد از رشد در شاعرى و بلوغ و مهارت درین فن به‌ عادت زمان روى به دربار سلاطین نهاد و به دستگاه غزنویان راه جست و با رجال معاریف آن حکومت آشنائى حاصل کرد. قدیمى‌ترین سلطانى که مدح وى در دیوان سنائى دیده مى‌شود مسعودبن ابراهیم است (۴۹۲-۵۰۸) و بعد از او ذکر یمین‌الدوله بهرامشاه بن مسعود (۵۱۱-۵۵۲) را در دیوان وى و در حدیقه مشاهده مى‌کنیم. به‌هرحال سنائى در آغاز کار به مداحى اشتغال داشت و همان زندگى طرب‌آمیز شاعران دربارى را مى‌گذراند ولى چنانکه باید کام خود از روزگار حاصل نمى‌کرد و از اشعار آبدار استادانهٔ خویش نصیبى نمى‌گرفت و رادمردان و ممدوحان موجبات رضاى وى را چنانکه باید فراهم نمى‌آوردند و او دردناک و مستمند در چنگ آز گرفتار بود تا آنکه یکباره خرسندى پرده از روى زیباى خود برانداخت و او را از ظلمت طمع رهائى بخشید و جمال حق واله و شیداى وى ساخت چنانکه دست از جهان و جهانیان بشست. از آدمیان ببرید. از نیک و بد زمان و از غایت هشیارى بدگمان گشت، شاعرى مستغنى شد و بر دو کون آستین افشاند، چنانکه بهرامشاه از پى اعزاز وى خواست تا خواهر خود به او بدهد، نپذیرفت. به‌هرحال سنائى که پیش ازین براى دو نان بر در دونان مى‌رفت، جمع را مکروه و طمع را محال شمرد، و دانشى را که وسیلهٔ کدیه کرده بود، دست موزهٔ تعلیم و ارشاد ساخت.  
اهل خانقاه دربارهٔ این تغییر حال او افسانه‌اى داشتند و معتقد بودند علت توجه شاعر به توحید و اعراض از دنیا طعن و تعریض یکى از مجذوبان مشهور به "لاى‌خوار" بوده است(۱) و علت جعل آن داستان اعتقاد اهل سلوک است به اینکه تغییر حال ارباب طریقت همواره از تأثیر نفس یا نظر یکى از مشایخ و اقطاب بوده است لیکن مسلم است که این حال در سنائى نتیجهٔ تأثرى است که وى از شغل خویش داشته و ناکامى است که با همهٔ فضل و دانش و طبع لطیف و قوى خود تحمل مى‌کرده، و این معنى در اشعار روزگاران نخستین وى گاه دیده مى‌شود و بلوغ علم در وى به‌جائى کشید که او را به عالم حقیقت رهبرى کرد و از تحمل گرانجانى‌هاى اهل جاه و مقام برحذر داشت. شاید درین امر معاشرت سنائى با سالکان راه عرفان که در آن ایام در بسیارى از بلاد و على‌الخصوص در بلاد مشرق پراکنده بودند، تأثیر داشت خاصه که سنائى زود از غزنین پاى بیرون نهاد و در بلاد خراسان با رجال مختلف علم و عرفان معاشرت یافت و چند سال از دورهٔ جوانى خود را در شهرهاى بلخ و سرخس و هرات و نیشابور گذراند و گویا در همان ایام که در بلخ بود راه کعبه پیش گرفت. در قصیده‌ئى که به‌مطلع ذیل در اشتیاق کعبه سروده است: 
 گاهِ آن آمد که با مردان سوى میدان شویم  یک ره از ایوان بیرون آئیم و بر کیوان شویم 
چنین برمى‌آید که سنائى با زن و فرزند و خانوادهٔ خود در خراسان به‌سر مى‌برده و پدر و مادر او هنگام عزیمت وى به مکه در قید حیات بوده‌اند(۲) و بنابراین سنائى در اوان سفر حج به پیرى نرسیده بود و هم درین اوقات افکار عرفانى و انقطاع از جهان در او قوت گرفته و مست شراب باقى و از "بود خود فانى" شده بود.  
بعد از بازگشت از سفر مکه، شاعر مدتى در بلخ به‌سر برد و از آنجا به سرخس و مرو و نیشابور رفت و هرجا چندى در سایهٔ تعهد و نیکو داشت بزرگان علم و رؤساى محل به‌سر برد تا در حدود سال ۵۱۸ به غزنین بازگشت.  
یادگارهاى پرارزش این سفر دراز مقدارى از قصاید و اشعار سنائى است که در خراسان سروده، و کارنامهٔ بلخ که در شهر بلخ ساخته است. امر مهمترى که در زندگى سنائى اثر فراوان کرده و براى او در همین سفر حاصل شده، تغییر حال و مجذوبیت او است که مخصوصاً بر اثر معاشرت با دسته‌ائى از رجال مهذب در بلخ و سرخس و مرو حاصل گردید و آثار این معاشرت‌ها و ارتباط‌ها در اشعار و نامه‌هاى بازماندهٔ او مشهود است.  
برخى از صاحبان تراجم، سنائى را شاگرد و پیرو شیخ ابویوسف یعقوب همدانى دانسته‌اند. ابویوسف همدانى از کبار مشایخ تصوف است که مدت‌ها در خراسان سکونت و در آن دیار اهمیت و شهرت داشت. نشست او بیشتر به مرو و هرات بود و گویا سنائى همانجا ها به‌خدمت او رسیده و از برکات انفاس او برخوردار شده باشد.  
سنائى بعد از بازگشت به غزنین از جهان و جهانیان گوشه گرفت و به نظم اشعار خود ادامه داد و به اتمام کتاب حدیقةالحقیقة همت گماشت تا به سال ۵۳۵ درگذشت و در غزنین به‌خاک سپرده شد. گور وى بر جاى و زیارتگاه خاص و عام است. 
دیوان سنائى از مدایح و زهدیات و غزلیات و قلندریات و رباعیات و مقطعات در دست است و چند بار به طبع رسید. مقدمه‌ئى که سنائى خود بر دیوان خود نوشته و چند نامه که از او باقى مانده نشان از توانائى وى در نثر مى‌دهند. دیوان وى بیشتر از سیزده هزار بیت دارد و غیر از دیوان ازو چند مثنوى مانده است:  
۱. حدیقةالحقیقة که "الهى‌نامه" نیز نامیده مى‌شود. این منظومه در بحر خفیف در ده هزار بیت و در ابواب مختلف از مسائل عرفانى و حکمى و کلامى و مشحون به معارف الهى است.  
۲. سیرالعباد به بحر خفیف متضمن هفتصد بیت که در آن به‌طریق تمثیل از خلقت انسان و اقسام نفوس و عقل و مسائل اخلاقى سخن رفته است.  
۳. طریق‌التحقیق هم به‌ بحر خفیف و بر منوال حدیقه و سیرالعباد ساخته شده است. منظوم‌هاى دیگرى مانند کارنامهٔ بلخ، عشقنامه، عقلنامه و تجربةالعلم از سنائى بازمانده که با سه مثنوى دیگر تشکیل "ستهٔ سنائى" را مى‌دهند.  
سنائى بى‌تردید یکى از بزرگترین شاعران زبان فارسى و از جمله گویندگانى است که در تغییر سبک شعر فارسى و ایجاد تنوع و تجدد در آن مؤثر بوده و آثار او منشاء تحولات شگرف در سخن گویندگان بعد از وى شده است. 
هنگام مطالعه در اشعار و آثار سنائى خواننده با دو سبک سخن و دو سنخ فکر مواجه مى‌شود. این دوگانگى سبک و فکر سنائى مربوط به دو مرحله از زندگانى او مى‌باشد. 
در مرحلهٔ نخستین سنائى شاعر دربارى و لهوپیشه بود و براى تحصیل دینار و درهم از مدح هیچکس امتناعى نداشت و آنچه به‌ چنگ مى‌آورد صرف مجلس سماع و نشاط مى‌کرد. از شوخى و هزل و حتى گاه از آوردن کلمات رکیک در سخن استادانهٔ خود امتناعى نداشت. درین دوره شعر سنائى اگرچه استادانه و مقرون به مهارت و لطف است لیکن به‌شدت متأثر از سبک استادان مقدم بر وى از قبیل عنصرى و فرخى و مسعودسعد و على‌الخصوص فرخى است.  
در قصائد این دوره تغزلات لطیف و تشبیب‌هاى دل‌انگیز مى‌توان یافت و اگرچه از غالب اشعار دورهٔ اول و آثار تقلید لایح و آشکار است، با این حال در سخنان همین دورهٔ او مایه‌ئى از کمال و علائمى از تحول سبک مشاهده مى‌شود که در عین تقلید او را از پیشینیان خود دور مى‌دارد. و مسلماً عامل زمان و تحولى که در زبان و در افکار شعراء حاصل مى‌شد، و هم‌چنین مراتب علمى سنائى، چنانکه در آثار دیگر شاعران دورهٔ او مؤثر بوده است، او را نیز در عین تقلید به سبک خاص تازه‌اى رهبرى مى‌کرد، و مانند آن است که این میل به ابتکار و ابداع روش خاص مى‌بایست با یک تکامل روحى شاعر سمت تحقق پذیرد و از قوه بفعل درآید و این امر حاصل نشد مگر در دورهٔ دوم زندگانى شاعر که دورهٔ تغییر حال و تکامل معنوى او است و شاعر در این دوره مدتى را در سیر آفاق و انفس گذرانده چندى با رجال بزرگ خراسان معاشرت داشته و مدتى در خدمت مشایخ جلیل زانوى تلمذ بر زمین زده و دیرگاهى در تفکر و تأمل به‌سر برده و مایهٔ علمى خود را ازین راه‌ها تکامل داده و با افکار نو و اندیشه‌هاى دینى و عرفانى همراه کرده و ازین میان سنخ فکرى جدید و شیوهٔ شاعرى تازهٔ خود را پدیده آورده و در قصاید و غزلیات و قلندریات و ترجیعات متعدد نشان داده و به‌همان سبک شناخته و معروف شده است. 
این دسته از آثار و اشعار سنائى پر است از معارف و حقایق عرفانى و حکمى و اندیشه‌هاى دینى و زهد و وعظ و ترک و تمثیلات تعلیمى که با بیانى شیوا و استوار ادا شده است. درین قصاید سنائى از استعمال کلمات و حتى ترکیبات و عبارات عربى به وفور خوددارى نکرده است(۳) و کلام خود را به اشارات مختلف از احادیث و آیات و قصص و تمثیلات و استدلالات عقلى و استنتاج از آنها براى مقاصد خود و اصطلاحات وافر علمى از علوم مختلف زمان، که در همهٔ آنها صاحب اطلاع بوده، آراسته است و به‌همین سبب بسیارى از ابیات او دشوار و محتاج شرح و تفسیر شده است.  
باید گفت این روش که سنائى در شعر پیش گرفت مبداء تحول بزرگى در شعر فارسى و یکى از علل انصراف شعراء از امور ساده و توصیفات عادى و توجه آنان به مسائل مشکل‌تر، به قصد اظهار استادى و مهارت شده است، و غالب شعرائى که بعد از سنائى در مسائل حکمى و عرفانى و دینى و وعظ وارد مى‌شدند به این شاعر و آثار او نظر داشته و بعضى نیز مانند خاقانى به صراحت خود را درین‌گونه مسائل جانشین سنائى مى‌شمرده‌اند لیکن باید متوجه بود که انسجام و استحکام کلام و دقت در به‌کار بردن الفاظ منتخب و ترکیبات تازه و ایراد معانى دقیق در اشعار سنائى به درجه‌اى است که تقلید از او را حتى براى شاعران بسیار توانا مشکل ساخته است. 
سنائى در مثنوى‌هاى خود بیش از قصائد به ایراد معانى و الفاظ دشوار و اشاره به مسائل مختلف علمى و فلسفى و عرفانى و دینى توجه کرده و ازین حیث بسیارى از ابیات او در سیرالعباد و طریق‌التحقیق و حدیقه محتاج شروح مفصل است تا مورد فهم خواننده تواند شد.  
(۱). و آن چنین است (نفحات‌الانس، چاپ هند، ص ۵۳۸): "... سلطان محمود سبکتکین (مسلماً نام سلطان دیگرى است از سلاطین غزنوى مثلاً مسعود یا ارسلان مى‌بایست در این افسانه آمده باشد) در فصل زمستان به عزیمت گرفتن بعضى از دیار کفار از غزنین بیرون آمده بود و سنائى در مدح وى قصیده‌ئى گفته بود، مى‌رفت تا به‌ عرض رساند، به در گلخن رسید که یکى از مجدوبان و محبوبان که از حد تکلیف بیرون رفته و مشهور بود بلاى‌خوار، زیرا که پیوسته لاى شراب‌خوردى، در آنجا بود. آوازى شنید که با ساقى خود مى‌گفت که پرکن قدحى به‌کورى محمودک سبکتکین تا بخورم! ساقى گفت محمود مردى غازى است و پادشاه اسلام! گفت بس مردکى ناخشنود است، آنچه در تحت حکم وى درآمده است در حیز ضبط نه درآورده مى‌رود تا مملکت دیگر بگیرد. یک قدح گرفت و بخورد. باز گفت پر کن قدحى دیگر به‌کورى سنائیک شاعر! ساقى گفت سنائى مردى فاضل و لطیف‌طبع است. گفت اگر وى لطیف‌طبع بودى به‌کارى مشغول بودى که وى را به‌کار آمدى. گزافى چند در کاغذى نوشته که به‌هیچ کار وى نمى‌آید و نمى‌داند که وى را براى چه کار آفریده‌اند. سنائى چون آن بشنید حال بر وى متغیر گشت و به تنبیه آن لاى‌خوار از مستى غفلت هشیار شد و پاى در راه نهاد و به سلوک مشغول شد" .  
(۲). از پدر وز مادر و فرزند و زن یاد‌آوریم     ز آرزوى آن جگر بندان جگر بریان شویم 
 .... چون رخ پیرى ببینیم از پدر یاد آوریم     همچو یعقوب پسر گم‌گشته با احزان شویم  
(۳). مانند قصیدهٔ: 
اى منزه ذات تو عما یقول‌الظالمون    گفت علمت جمله را مالم تکونوا تعلمون 
منبع:ویستا
ویرایش وتلخیص:آکاایران

اخبار اکاایران

اخرین مطالب آکاایران